ՀԱՅԵՐԸ ՏԱՐԱԱՅԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ


ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ
Տարաա (աաբերէն՝ درعا) քաղաքը պատմականօրէն սուրիական Հաուրան կամ Հորան (երբեմն նաեւ Հաւրան: Արաբերէն՝ حوران) գաւառն է, որ մինչեւ օրս շրջանի բնակչութիւնը երբեմն այդպէս կ’անուանէ, կը գտնուի Սուրիոյ հարաւ-արեւմուտքը, Յորդանանի սահմանի մօտ: Սուրիոյ տարածքին գտնուող հնագոյն քաղաքներէն է: Տարբեր ժամանակներուն քաղաքը գրաւուած է Սելեւկեաններու պետութեան, Հռոմէական կայսրութեան, Բիւզանդական կայսրութեան, իսկ 636 թուականին անցած է արաբներու հովանիի տակ:
Տարաայի Հայ համայնքի ծագումը կը սկսի Հայոց ցեղասպանութեան, տարագրութեան ժամանակաշրջանին:
Այս իսկ պատճառով այս ուսումնասիրութեան ամէնէն լաւ վկան է Հայաստանի ազգային արխիւի հաւաքածոյի մէջ պահպանուած այն լուսանկարի պատմութիւնը, որուն մէջ կը տեսնուին գաղթական Հայ կիներ աւանակի մը դիակին շուրջ: Այս տեսարանը լուսանկարուած է 1916-ին, Սուրիոյ Հաուրանի (Տարաա) շրջանին մէջ: Տեսարանը կը ներկայացնէ, թէ ինչպէս սովի մատնուած եւ ամիսներ շարունակ խոշտանգումներու ենթարկուած հայ գաղթական կիներ հաւաքուած են սատկած աւանակի մը դիակին շուրջ: Լուսանկարի հեղինակը Հասան Ամճան է, որ Ճեմալ Փաշայի կողմէ նշանակուած էր բռնագաղթի ենթարկուած հայերու տեսուչ:
Այս լուսանկարը կը վկայէ բռնագաղթի ենթարկուած հայերու օրհասական կացութեան մասին: Մարդիկ իրենց քաղցն ու ծարաւը յագեցնելու համար դիմած են աներեւակայելի քայլերու. պատահած են նաեւ մարդակերութեան դէպքեր: Միւս կողմէ, լուսանկարը կը վկայէ նաեւ Տարաայի շրջանի մէջ կեանք առած հայերու մասին:
Պէտք է ըսել, որ հետագային, Հասան Ամճան այս լուսանկարը յանձած է հայերու ոչնչացման դատական գործը քննող Նէմրութ Մուսթաֆա փաշայի գլխաւորած արտակարգ ռազմական դատարանին՝ որպէս ապացոյց Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան հանդէպ կատարուող ոճրագործութեան:
Վերեւ յիշուած Եղեռնի դրուագը կը հաստատագրուի նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան ականատես, գերմանական բանակի սպայ Արմին Վեկների հետեւեալ տողերը.
«Նրանք սնւում էին իրենց քակորով,
Խոտ ու արմատով, լէշով ձիերի.
Մինչ լափում էր քաղցը վերջին կայծ, կորով…
Սփռելով երկրին մոխիր դիերի»։
Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին տարագրուած հայու ճակատագիրն էր, որ ան բռնի հասաւ մինչեւ Սուրիոյ հարաւը Տարաայի շրջանը:
– Յակոբ Պէրպէրեան, ծնած է 1872-ին, Կեսարիա: Հաւանաբար 1897 թուականին դեղագործական կրթութիւն ստացած է Կ. Պոլսոյ մէջ:
1897-1916 թուականին Կեսարիոյ մէջ դեղագործ աշխատած է:
1916 թուականին տարագրուած է եւ նահատակուած՝ Հաուրանի շրջանի Թըսըլ բնակավայրի մէջ, 44 տարեկանին:
– Յակոբ Իսպեչերեան, ծնած է 1856-ին, Կեսարիա: Դեղագործ, բժիշկ: 1890-1915 թուականին Կեսարիոյ մէջ թաղապետարանի բժիշկ եղած է: 1915 թուականին Կեսարիոյ մէջ ձերբակալուած է եւ Տարաա քաղաք աքսորուած: Այնուհետեւ ազատուած է եւ նշանակուած Հաուրանի թաղապետական բժիշկ: 1918 թուականին Առաջին աշխարհամարտի աւարտէն յետոյ հաստատուած է Հալէպ, որտեղ եւ մահացած:
– Արժանապատիւ Սարգիս քահանայ Արապխանեան ծնած է Զէյթուն 1853-ին, Մեծ եղեռնին, ան իր հօտին հետ կը գաղթէ նախ Գոնիա, ապա Հաուրան, ուր կը մնայ եւ կ’ապրի ծանր պայմաններու մէջ մինչեւ 1918՝ անգլիացիներուն ժամանումը: Ան կը տեղափոխուի Մարաշ եւ երկու տարի կը հովուէ համանուն եկեղեցւոյ ծխական ժողովուրդը: Ան կը վախճանի 31 յուլիս 1928-ին:
– Հայկ Ղազարեան ծնած է 1878-ին Կեսարիա, նախնական ուսումը ստացած է ծննդավայրին մէջ 1895 թուականին բժշկութեան հետեւելու փափաքով կը մեկնի Պոլիս, բայց երկու տարի վերջ այլ պատճառներով վերջնականապէս կը հրաժարի բժշկութիւն ուսանելէ եւ կը հետեւի հօրը արհեստին` վաճառականութեան, որուն համար կը յաճախէ Թուրքիոյ բարձրագոյն կրթարանը եղող Ամերիկեան հաստատութեան Ռոպերթ գոլեճի տնտեսագիտութեան դասընթացքներուն:
Ան այդ օրերուն կը խմբագրէ «Սէր» անունով կիսամեայ մը: Գրող խմբագիրը արթնցած էր իր մէջ: 1900 թուականին զինք կը տեսնենք իր ծննդավայրին մէջ: 1908-ի սահմանադրութեան հռչակումէն ետք կը սկսի «Շեփոր» անունով խմորատիպ շաբաթաթերթ մը հրատարակել` ազատութեան բարիքները ջատագովելով: 1910-ին, երբ Կեսարիա կը հասնի տպագրութեան մեքենայ մը, պաշտօնապէս պետութենէն արտօնութիւն ստանալով կը սկսի հրատարակել «Առաքեալ» անունով թերթ մը, ուր ազատօրէն կը քննադատէ օրուան դէպքերը, նոյնիսկ կառավարութիւնը: Սկիզբը Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կուսակցութեան յարելուն պատճառով դժուարութեան մատնուած է, ապա գրաւած է չէզոք դիրք, բայց ի վերջոյ մատնուած չարչարանքներու: Անոր «Սեւ օրերու մէջ» գործը 1931-ին, որպէս թերթօն, լոյս ընծայուած է Պէյրութի «Լիբանան» օրաթերթին մէջ: Աշխատակցած է Պոլսոյ մէջ լոյս տեսնող թերթերու մինչեւ 1936:
Հայկ Ղազարեան, իբրեւ բարձրագոյն ուսումի տէր մտաւորական ու խմբագիր, ծանօթ է չարչարալից իր կեանքը Կեսարիայէն մինչեւ Հալէպ, Համա, Հոմս, Հաուրան ու Դամասկոս, ինչպէս նաեւ իր կեանքի ընթացքէն նախճիրը Կեսարիոյ ողջ հայութեան:
Այնուհետեւ, հոն մազապուրծ փրկուած հայը ժամանակի ընթացքին գոյատեւումի պայքար մղած է:
Ուստի սկզբնական շրջանին երբ տակաւին Տարաա գիւղաքաղաք էր հոս բնակութիւն հաստատած են մօտ տասը հայ ընտանիք, բոլորն ալ արհեստաւորներ՝ դերձակ, կօշկակար, կլայագործ, մսագործ, առեւտուրով զբաղող խանութպաններ եւ այլն:
Անոնցմէ էր Հաճընցի Սարգիս Թաթուլեան Տարաայի մէջ դերձակի խանութ ունէր: Սակայն ընդհանրապէս Սուէյտայի մէջ կ’անցընէր իր ժամանակը:
Փիթըր Հարոնեան, հայ կաթողիկէ համայնքի զաւակ, դերձակութեամբ կը զբաղէր:
Իսկ Պոսրա-Հարիր փոքր գիւղը քրիստոնեայ հաուրանցիներով բնակուած. հոս ալ Տիգրան Հալլաճեան անունով հայ մը բնակութիւն հաստատած է: Ան առեւտուրով զբաղած է, նիւթական փոխատուութիւն ըրած, գիւղացիներուն հունձքի եղանակին արմտիքով վճարուելու պայմանով, միեւնոյն ատեն փոքր կառուցումներու կապալառու եղած է:
Ըստ Սուրիոյ Խորհրդարանի նախկին նախագահ եւ գիտնական դոկտ. Իզզաթ ան Նասի 1951 թուականին կատարած աշխատասիրութեան մէջ, համաձայն համայնքային վիճակագրութեան, Սուրիոյ նահանգներու հայերու ցանկին մէջ Հաուրանի (Տարաա) հայ ազգաբնակչութեան թիւը նշած է 142 անձ, որուն 33-ը Առաքելական, 109-ը՝ Կաթողիկէ:
Տարիներ ետք շրջանի հայութիւնը գիտակցելով իր ինքնութեան միշտ անհրաժեշտութիւնը կը զգայ հայեցի դաստիարակութեան, յատկապէս հայկական դպրոցի մը չգոյութիւնը պատճառ կը դառնար, որ ծնողներ իրենց զաւակները ուղղարկեն պետական վարժարաններ:
1980ական թուականներուն Դամասկոսի «Աւետիս Ահարոնեան» կեդրոնի պատասխանատուներու անմիջական նախաձեռնութեամբ եւ դասաւորումով շաբաթական դրութեամբ յատուկ ուսուցչուհի կ’ուղարկուի Տարաա, այդտեղ հայ փոքրիկներուն հայերէն ուսուցանելու համար: Այս շնորհալի աշխատանքը իր մեծ ազդեցութիւնը ունեցած է օրուան դասաւանդութիւններուն ներկայ եղողներուն, յատկապէս անոնց ծնողներուն վրայ, անոնցմէ շատեր մեծ ակնածանքով կը նային վերոնշեալ գաղափարը մտայղացողներուն եւ գործադրողներուն մեծ զոհողութեան համար:
Տարաայի հայութեան մօտ ազգային-մշակութային կեանք ընդհանրապէս գոյութիւն չէ ունեցած, անոնք նոյնիսկ իրար հետ ընդհանրապէս շփում չեն ունեցած:
Տարիներու թաւալումով Հաուրանիի հայ համայնքի թիւը կը նուազի: Շատեր կը գաղթեն Սուրիոյ տարբեր քաղաքներ յատկապէս Դամասկոս, իսկ ուրիշներ արտերկիր:
Այնուհետեւ, հետազօտական մեր աշխատանքէն եւ յատկապէս ձեռք ձգած պետական պաշտօնական փաստաթուղթերուն հիմնուելով ի յայտ կու գայ, որ Սուրիոյ պատերազմի նախօրէին Տարաայի մէջ գոյութիւն ունէր 86 հայ:
Արդարեւ, յետագային անգամ մը եւս տարաահայերէ շատեր տեղափոխուած են Դամասկոս, ոմանք՝ իրենց գործը թողելով Տարաա, սակայն զաւակներու հայեցի դաստիարակութեան համար ընտանիքները փոխադրած են մայրաքաղաք: Իսկ շատեր ալ այլ-այլ պատճառներով արտագաղթած են Գանատա, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններ, Յորդանան, Հալէպ եւ այլ շրջաններ:
Տարաահայ գերդաստաններեն կարելի է նշել. Յովհաննէսեանները (Օհանէսեան), որ թիւով ամէնէն բազմանդամ գերդաստաններէն են: Անոնց կը յաջորդէ Թիւթիւնճեանները, Կարապետները (հայերէն՝ Ղարղնեան ճանչցուած), Գասարճեանները, Խաչատուրեանները, Մուրատեանները եւ այլն:
Տարաայի հայերուն մէջ վերջին քանի մը տասնամեակներուն գոյութիւն ունեցած են փայլուն բժիշկներ, որ մեծ համբաւ վայելած են շրջանին մէջ, ինչպէս՝ բժիշկ Արթին Լոշխաճեան: Իսկ այլ տարաահայեր զբաղած են զանազան արհեստներով, փոքր վաճառականութեամբ, ուրիշներ ալ աշխատած են պետական ու հասարակական հիմնարկներու մէջ:
2011-ի մարտ ամսուն Սուրիոյ Տարաա քաղաքին մէջ սկսան խլրտումներ, որոնք շուտով վերածուեցան պատերազմի ամբողջ երկրի տարածքին: Այդ շրջանին Տարաայի մէջ մատի վրայ համրուող քանի մը հայ ընտանիք մնացած էր: Հետեւաբար այդ ընտանիքներէն ոմանք կ’որոշեն, որ տեղափոխուին Դամասկոս, համարելով, որ մայրաքաղաքը համեմատաբար աւելի ապահով է եւ այդ ձեւով կը փրկուին ծայրայեղականներու վայրագութենէն:
Միւս կողմէ կայ այլ դրութիւն մը, որ վերջերս տարաահայ երկու եղբայրներ բնակութիւն հաստատած են. մէկը Արցախի Քաշաթաղ շրջանի (նախկին Լաչին) Իշխանաձոր գիւղը, իսկ միւսը Բերձոր:
2017-ի տուեալներով, Տարաայի մէջ կը գտնուին քանի մը հայեր միայն, որոնք աշխատանքի բերումով կը մնան հոն, եւ մերթ ընդ մերթ կը մեկնին Դամասկոս:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*