ՀԱՅԵՐԸ ԵԱԳՈՒՊԻԷԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ

Եագուպիէ
ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Յատուկ «Հայրենիք»ին համար պատրաստուած, յօդուածագիր՝ Աւօ Գաթրճեանի այս ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն Սուրիահայ զանազան գաղթօճախներ եւ անոնց ետին գտնուող հարուստ պատմական անցեալը:
Նաեւ, շաբաթներու վրայ երկարող «Հայերը Սուրիոյ Պատնութեան Մէջ» յօդուածաշարքը կ՛ընդգրկէ կարգ մը անտիպ նկարներ, որոնք կը պատկանին յօդուածագրին, որ սոյն ուսումնասիրութեան համար օգտագործած է Սուրիոյ տարածքին մեր շրջաքայութեան ընթացքին հետազօտական, ականատեսի եւ ականջալուրի ու մանաւանդ անձնական գրադարանի արխիւներ, նաեւ Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի արխիւային նիւթեր եւ այլ հրատարակութիւններ:
Եագուպիէ (արաբերէն՝ اليعقوبية) կը գտնուի Սուրիոյ հիւսիւս-արեւմուտքը, Թուրքիոյ սահմանակից Իտլէպի նահանգին մէջ` Ճըսըր Շուղուր աւանի հիւսիսային կողմը, Ռուճի հովիտի շրջանը՝ բարձրադիր գիւղաքաղաք մըն է: Հալէպէն հարիւր յիսուն ք.մ. հեռաւորութեան վրայ: Օդը եւ ջուրը առողջարար է:
Ըստ պատմական տուեալներու, 8-րդ դարուն հայեր զանգուածային կերպով գաղթած են Սուրիա եւ հաստատուած են հիւսիւս-արեւմտեան լեռնային շրջանները: Իսկ 8-12-րդ դարերուն, Եագուպիէ եւ շրջակայքի գիւղերը` Ղընեմիէ, Ղընէյէ, Արամօ, Քէսապ հայաբնակ եղած են:
Եագուպիէն հին ու պատմական այն գաղութն է, որուն ժողովուրդը կառչած է իր պապենական հողին, անոնք ժրաջան ու աշխատասէր են:
Կ’ապրին հողամշակութեամբ, ոմանք պարտէզի, ձիթաստանի եւ այգիներու տէր են: Այս գիւղէն կ’ելլէ արմտիք, բամպակ, ձիթապտուղ եւ զանազան մրգեղէններ: Ունին իրենց իւրայատուկ բարքերը, սովորութիւնները, հոգեբանութիւնն ու մտայնութիւնը:
Հոն կը գործէ Ազգ. Վերածնունդ վարժարանը, Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցին, Ս. Աննա մատուռը, Հայ Բարեգործական Ընդհանուր Միութեան մասնաճիւղը (Հ.Բ.Ը.Մ., հիմնուած՝ 1929-ին), Ս. Աննա Հայրենակցական միութիւն-եղբայրակցութիւնը, հիմնուած՝ 1970-ին, գոյութիւն ունի նաեւ Ս. Դէոթորոս Մատուրը: Գոյութիւն ունի բնականաբար Ազգ. Գերեզմանատունը:
Եագուպիէի Ս. Աննա հրաշագործ մատուռ-ուխտավայրը կը կարծուի թէ կառուցուած է 1380 թուականին եւ նուիրուած է Յուդա-Կիւրեղի մօր` Աննայի, որ նահատակուած է 4-րդ դարուն:
Եկեղեցին վերանորոգուած է 1914-ին: Ապա, 1995-ին, խորանն ու Ս. Սեղանը հիմնովին վերաշինուած ու բարեզարդուած են (բարերարութեամբ` հալէպահայ ազգային Վահէ Թիւթիւնճեանի, նախագիծ` հալէպահայ ճարտարապետ Անդրանիկ Մարկոսեանի):
Նկատի առնելով ժողովուրդին ներհուն հաւատքը, 1950-ական թուականներու երկրորդ կիսուն, Ղեւոնդ Արք. Չէպէյեանի կողմէ սկսած է ժողովրդային ուխտագնացութիւն կազմակերպուիլ դէպի Ս. Աննա: Սոյն աւանդութիւնը շարունակուած է մինչեւ Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմի սկիզբը եւ տեղի կ’ունենայ ամէն տարի Օգոստոս ամսուան երկրորդ կիսուն` Ս. Յովակիմի եւ Ս. Աննայի Տօնին յաջորդող Կիրակին, Գիւտ Գօտւոյ Ս. Աստուածածնայ Տօնին:
Ս. Աննա աղբիւրը կառուցուած է 1976-ին: قرية اليعقوبية عام 1978
Տարուան ընթացքին զանազան շրջաններէ հայեր եւ ոչ հայեր ուխտի կու գան հաւատքով ու երկիւղածութեամբ, որովհետեւ հրաշագործ Ս. Աննան իր կատարած բժշկութիւններով՝ մեծ արձագանգ ձգած է ո՛չ միայն Բերիոյ Թեմի տարածքին, այլեւ զանազան շրջաններու եւ երկիրներու մէջ:
Ս. Աննան, որ Աստուածամօր մայրն է, իր ուխտի օրը, Եագուպիէ հայկական գիւղը կը յորդի բազմահազար հաւատացեալներով եւ ուխտաւորներով: Ականատեսներու վկայութեամբ, նոյնիսկ տեղացի ժողովուրդի զաւակներ բուժուած են իրենց հիւանդութիւններէն, երբ ջերմեռանդ աղօթքով ու խոր հաւատքով Ս. Աննա եկեղեցւոյ մէջ գիշերած են:
Նշենք, թէ վերոնշեալ ուխտի օրուան տեղի ունեցած առաջնորդներու կամ պատարագիչներու քարոզներն կամ պատգամները գիւղի բնակիչներու աւելի դիւրահաղորդ ըլլալու համար արաբերէնի թարգմանուած են:
Եագուպիահայերը ճիշդ է որ հայերէն չեն խօսիր, բայց իրենց աշխատանքները նուիրուած են հայութեան, պայքարած են հայ մնալու, կը ձգտին կիսասխալ խօսիլ առանց ամօթ զգալու, կը փորձեն հայօրէն ապրիլ ու խօսիլ, կը ջանան սուրիահայու արժանավայել եւ օրինակելի տիպար դառնալ:
Ճիշդ այս պատճառով եւ հայրենակցական պատկանելիութեան զգացումով ու գիտակցութեամբ եկեղեցւոյ թաղականութիւնը համագործակցաբար, Բերիոյ Հայոց Թեմի առաջնորդին, Ազգ. Իշխանութեան հաւանութեամբ մեծ զարկ տրուած է գիւղի յառաջդիմութեան: Իրագործուած են բազմաթիւ ծրագիրներ: Կառուցուած է ազգային շէնք:
Օգոստոս 31, 2003-ին, թեմի առաջնորդ Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի ձեռամբ` պաշտօնական հիմնարկէքը կատարուած է Ուխտաւորներու յատուկ Ս. Աննա Հանգստեան տան: Համալիր շէնքի կառուցում, որ ամբողջ գիւղին դիմագիծը փոխած է եւ յաւելեալ փայլք մը տուած անոր, ներգրաւելով օդափոխութեան եկողները:images
Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցին կառուցուած է 1954-ին, նախկին Ս. Դէոթորոս պատմական եկեղեցւոյ մօտ (բարերարութեամբ` հալէպահայ Յովհաննէս Տապպաղի): Ունի երեք խորաններ, մկրտութեան աւազան եւ զանգակատուն:
Կիրակի, Յունիս 9, 1963-ին, Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ օծումը կատարուած է ձեռամբ Բերիոյ թեմի օրուան առաջնորդ Ղեւոնդ Արք. Չէպէյեանի: 1975-ին, եկեղեցւոյ շրջափակէն ներս իրագործուած է սրահը (վերանորոգուած), իսկ 1993-1994 տարիներուն, եկեղեցի-սրահ-դպրոց համալիրին մօտ հաստատուած է Բերիոյ թեմի Հայոց Առաջնորդարանի կեդրոն:
2009-ին վերանորոգուած եւ վերաօծուած է Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցին ձեռամբ Բերիոյ Հայոց Թեմի Առաջնորդ Տ. Շահան Արք. Սարգիսեանի:
Նշենք, թէ Ս. Հռիփսիմէ եկեղեցւոյ կից կը գտնուի Ազգ. Գերեզմանատունը:
Ս. Դէոթորոս մատուռը կառուցուած է 1770-ին, Եագուպիէի Ազգ. Գերեզմանատան մէջ, եւ վերանորոգուած է 1957-ին: Պատմական մատուրը դեռեւս կանգուն է եւ կը պահէ նախնական դիմագիծը: Ունի մէկ Ս. Սեղան:
Ըստ եագուպիէցի երէց սերունդի վկայութեան, Տէր Գրիգոր քահանայ Երէցեան, որ բնիկ եագուպիէցի էր, ձեռնադրուած է 1870-ին Եագուպիէի մէջ: Ան սեռած է Եագուպիէցի Գասիս (արաբերէն՝ երէց՝ քահանայ) ընտանիքէ: Տէր Գրիգոր Եագուպիէի մէջ քահանայագործած է 45 տարի: Վախճանած է Մեծ եղեռնին՝ 1915-ին:2Ս. ԱՆՆԱ

Սուրբ Աննա եկեղեցին
Սուրբ Աննա եկեղեցին

Յայտնենք, թէ Եագուպիէ լատիններու մուտքէն ետք մեծ աշխատանք տարուած է հայ համայնքը այլ-այլ կերպով լատինացնել: Այս իրողութիւնը լաւապէս ներկայացնելու համար կը դիմենք Եագուպիէցի ժողովուրդին պատմած այն դէպքը, որ գիւղին մէջ սերունդէ սերունդ փոխանցած են, եւ մենք այստեղ պատմական կարեւորութեան համար պարտաւոր զգալով կը յիշենք: Տէր Թադէոս քահանայ Երէցեան որդի Ֆարահի, աւազանի անունով Սարգիս, բնիկ եագուպիէցի էր, որ քահանայ ձեռնադրուած է Սիսի մէջ: Քահանայագործած է Եագուպիէի մէջ: Դժբախտաբար ծանր հիւանդութեան բռնուած է եւ զինք տառապեցնող հիւանդութեան բուժումը լատին բժիշկներու ձեռքն եղած է: Անոնք զինք բուժելու համար պայման դրած են դաւանափոխ ըլլալ: Տէր Թադէոս բժշկուելու համար հարկադրուած դաւանափոխ եղած է: Այս եւ նմանօրինակ դէպքերու եւ ճնշումներու բերումով Եագուպիէի հայ բնակչութեան կէսը դաւանափոխ լատին եղած են:
2003-ի տուեալով Եագուպիէի մէջ կը բնակէր շուրջ 150 հայ ընտանիք թէեւ ժողովուրդի լեզուն ընդհանրապէս արաբերէն է, բայց հոգիով զօրաւոր հայեր են, որոնք ունին զօրաւոր կապուածութիւն եկեղեցւոյ եւ դպրոցին:getron
Եագուպիէի փոքրաթիւ հայ համայնքը տասնեակ տարիներ առաջ ունեցած է տեղացի երկու քահանաներ, իսկ յետագային մնացած է առանց հոգեւոր հովիւի: Այնուհետեւ, Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ՝ Գերշ. Տ. Սուրէն Արք. Գաթարոյեանի տնօրինութեամբ, ամէն շաբաթ Հալէպէն այցելու քահանայ մը Եագուպիէ կը մեկնէր Կիրակի օր պատարագելու: Իսկ ամրան եղանակին, իւրաքանչիւր քահանայ 15 օրով Եագուպիէ կը մնար: Այս դրութիւնը շարունակուած է մինչեւ մնայուն Տէր հայր մը ունեցած է շրջանը:
Ազգային Վերածնունդ վարժարանը, հիմնուած է 1929-ին, Հ.Բ.Ը.Մ. հովանաւորութեամբ: Սկիզբը կոչուած է Վերածնունդ վարժարան: 1953-էն դպրոցը կը հովանաւորէ Բերիոյ Թեմի ազգային առաջնորդարանը: Ունի մանկապարտէզ եւ նախակրթարան, 2000-ին 45 աշակերտ:
Գոյութիւն ունէր «Ազգային վերածնունդ» պարախումբը, պատանի-պարմանուհինե¬րէ բաղկացած, որ ընդհանարապէս տոհ¬միկ պա¬րե¬րով հանդէս եկած է:

Սոըրբ Աննայի տօնը՝ Եագուպիէի մէջ
Սուրբ Աննայի տօնը՝ Եագուպիէի մէջ

Գիւղին մէջ լատիններ ունին նաեւ իրենց եկեղեցին ու դպրոցը եւ լծուած են իրենց դարաւոր աշխատանքին:
Պէտք է ըսել, որ Եագուպիէ 1950-ականներէն ետք Բերիոյ Թեմի Առաջնորդ սրբազան հայրերու ուշադրութեան կեդրոն դարձած է՝ յաճախակի այցելութիւններով, մտահոգութիւններով եւ հետաքրքրութեամբ եւ տեղւոյն հոգեւոր հովիւներու եւ թաղական կազմերու աշխատանքներով ամէն ջանք ի գործ դրուած են տեղացիք հայ պահելու համար:
Նոյնիսկ հայաբնակ այլ շրջաններու զանազան միութիւններ, եկեղեցիներու դպրաց դասեր հերթաբար խորհրդաժողովներ, բանակումներ, արշաւներ եւ նախաձեռնութիւններ իրագործած են, որպէսզի շրջանը հայութեամբ աւելի բուրէ:
Եագուպիէ մինչեւ 2011, բաւական ծաղկած էր յատկապէս վերջին տարիներու շինարարական աշխատանքներով սրահ, դպրոց, մատուռ, ուխտավայր, եկեղեցիներ եւ այլ ազգապատկան կառոյցներ: Այս բոլորին նիւթապէս եւ բարոյապէս օգտակար եղած են Բերիոյ Թեմի Առաջնորդը, Ազգ. Իշխանութիւնը, առանձին բարերարներ եւ Հալէպի մէջ ծնունդ առած եագուպիացի հայրենակիցներու «Եագուպիացիներու եղբայրակցութիւն» միութիւնը:
Պէտք է ընդգծել, որ գիւղին մէջ մեծ զարկ ու կարեւորութիւն կը տարուէր եագուպիացի նոր սերունդը առաւել հայախօս դարձնելու:
Սակայն Մարտ 2011-ին սկսած սուրիական պատերազմը պատճառ դարձաւ, որ Եագուպիէի ժողովուրդն ալ անապահով վիճակի ենթարկուի, ինչպէս նաեւ նիւթական մեծ կորուստներու, տնտեսական եւ հոգեբանական ցնցումի:
Եագուպիէ հայկական գիւղը երկար ժամանակ հակամարտութեան կիզակէտ շրջան մը եղաւ:
Ապահովական պատճառներով մեծ թիւով հայեր գիւղէն հեռացան։ Եագուպիէի մէջ հիմնականին մէջ մնացին տղամարդիկ եւ տարեցներ, իսկ յետագային, գիւղը ընդդիմադիրներու հսկողութեան տակ անցաւ:
Զինեալները գրաւեցին հայկական Ս. Աննա եկեղեցւոյ պատկանող նորակառոյց շինութիւնը եւ շրջակայ տարածքները։
Ազգային թէ անհատական կառոյցներ եւ հաստատութիւններ ենթարկուեցան կեղեքումի եւ քանդումի: Ռմբակոծումներու, հրթիռաձգութեան եւ կրակոցներու պատճառներով տարբեր տարողութեամբ վնաս կրեցին Եագուպիէի Ս. Հռիփսիմէ եւ Ս. Աննա եկեղեցիները: Պէտք է ընդգծել, որ եկեղեցիները դարձան զինեալ ահաբեկչական խմբաւորումներու կեդրոններ, հիւանդանոցներ եւ այլն:
Յայտնենք, թէ Եագուպիէի լատին բաղադրամասը ստիպուած չզգաց լքելու իր բնակավայրը, մինչդեռ հայեր հարկադրուած եղան այդ քայլին դիմելու, յատկապէս պետական ուժերու նահանջէն ետք:
Արդարեւ, ծայր առաւ գաղթի ջլատող երեւոյթ, ինչպէս նաեւ ներքին տեղափոխութիւն՝ ճակատումի տարբեր շրջաններէ համեմատաբար աւելի ապահով հայահոծ վայրեր:
Վերջապէս, այսօր դատարկուած եւ կողոպտուած է Եագուպիէ հայաբնակ գիւղը:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*