Թուրքիոյ Ներքին Պալարները և Էրտողան

garo armenian erdogan

 

Կարօ Արմենեան
Մարտ 28, 2015
Ուաշինկթըն

Յանկարծ նոր ճեղքեր երևան կու գան Թուրքիոյ ներքին քաղաքական ոլորտին մէջ և Նախ. Էրտողանի վարչակարգը կը յայտնուի նորանոր հարցականներու առջև։ Պիւլէնթ Արընճ, որ Էրտողանի կուսակցութեան հիմնադիր հայրերէն մէկն է և ներկայիս կ՚ըզբաղեցնէ Փոխ-Վարչապետի կարևոր դիրքը Ահմէտ Տաւութողլուի կողքին, հրապարակաւ հարցականի տակ կ՚առնէ Նախ. Էրտողանի իրաւասութիւնները կառավարութեան պատասխանատւութիւններու ծիրէն ներս…Իշխող կուսակցութեան ղեկավար կազմէն ներս ծաւալող այս վէճը ինքնաբերաբար խնդրոյ առարկայ կը դարձնէ Էրտողանի ուժային խարիսխը երկրին մէջ և ի յայտ կը բերէ Թուրքիոյ իշխանական համակարգի ներքին անկայունութիւնները։ Պէտք է հարց տալ, թէ որքա՞ն ճակատագրական են այս խմորումները վարչակարգի ապագային համար։

Շարժառի՛թը այս վէճին՝ թուրք-քրտական վերջին մերձեցման հետ կապուած բանակցային գործընթացն է, որ կը թուէր նոր էջ մը բացած ըլլալ թուրքևքիւրտ յարաբերութիւններու պատմութեան մէջ։ Եւ սակայն կը թուի, թէ ճեղքը շատ աւելի խորն է այս պարագային։ Էրտողան-Արընճ առճակատման ետին Էրտողան-Կիւլէն երկու հակառակորդ բևեռներու բուռն բախումն է Թուրքիոյ խորհրդարանական ընտրութիւններու նախօրեակին։ Յառաջիկայ Յունիսի 7-ին կայանալիք ընտրութիւնները իսկական ռազմադաշտ մը կոչուած են ըլլալու Թուրքիոյ երկու իսլամիստ քաղաքական ուժերուն միջև։ Էրտողան իր ճակատագիրը կապած է Ազգային Մեծ Ժողովի ապագայ կազմին։ Ինք պէտք ունի տիրապետող մեծամասնութիւն մը գոյացնելու յաջորդ խորհրդարանին մէջ, որպէսզի կարենայ սահմանադրական փոփոխութիւններ յառաջացնել (խուսափելով հանրաքուէի անհրաժեշտութենէն) և աւելի ևս ամրապնդել իր մենատիրական իրաւասութիւնները երկրի պետական համակարգէն ներս։ Իսկ Արընճ, հակառակ իր հրապարակային հաւաստիքներուն կուսակցութեան քաղաքականութեան հաւատարիմ մնալու, այժմ կը նկատուի անթաքոյց համակիր մը Կիւլէնի շարժման և հետևաբար՝ իսկական վտա՛նգ մը Էրտողանի բերդէն ներս։ Հարցը այն է սակայն, որ Արընճ միաժամանակ Թուրքիոյ քաղաքական բեմի պահպանողական թևին զօրակցութիւնը ապահովող գործիչներէն մէկն է Էրտողանի կուսակցութեան համար։ Քաղաքական այս երկընտրանքի լոյսին տակ դժուար է գուշակել, թէ ի վերջոյ ի՞նչ բանի կը յանգի Էրտողան-Արընճ “իրաւասութեան” վէճը և թէ ինչպիսի՞ նոր դաշինքներ կրնան ծնիլ այս ներքին ընդհարումներէն։

Ըստ Արևմտեան դիտողներու, Էրտողանի դիրքերը իր կուսակցութենէն ներս առայժմ ամուր են և իր յենարանները՝ վստահելի՛. և այնուամենայնիւ՝ միշտ ենթակա՛յ Կիւլէնի շարժման անակնկալ գրոհներուն։ Էրտողանի ակնկալած երկու երրորդի մեծամասնութիւնը յառաջիկայ խորհրդարանին մէջ նաև կախեալ է այն բանէն, թէ ինչպիսի՞ յառաջխաղացք կ՚արձանագրէ քրտական Հաշտութիւն և Ժողովրդավարութիւն Կուսակցութիւնը (Տէմիրթաշի գլխաւորութեամբ) Յունիսի 7ին ընտրութիւններուն մէջ։ Եթէ վերջինս կարողանայ ճեղքել 10%-ի պայմանական սահմանը և մտնել խորհրդարան, Էրտողան հաւանաբար ձախողի իր առաջադրութեան մէջ և ստիպուի բանակցիլ Տեմիրթաշի քրտական խմբակցութեան հետ։ Բայց հարց պէտք է տալ, թէ այս կնճռոտ մրցակցութեան մէջ, ու՞ր կը գտնուի Արևմուտքի գրաւը… Արևմուտքի շահերու տեսանկիւնէն, Էրտողան ցանկալի գործակի՞ց մըն է, թէ անցանկալի հակառակորդ մը։

Յամենայն դէպս պարզ է, որ երկու իսլամիստ ուժերու հակամարտութիւնը երկրի ներքին ճակատին վրայ լայն հնարաւորութիւններ կը բանայ իսլամ ծայրայեղականութեան համար և քաղաքական հողի վրայ “պարտադիր” կը դարձնէ Էրտողանի վարչակարգի հովանաւորութիւնը Հիւսիսային Իրաքի և Սուրիոյ մէջ ամրացած և Իսլամական Պետութիւն անուան տակ գործող ծայրայեղական շարժման։ Մատակարարել այդ շարժումը և տէ՛ր կանգնիլ անոր՝ ռազմավարական մեծ առաւելութիւններով յղի առաջնահերթութիւն մըն է Էրտողանի վարչակարգին համար։ Շնորհիւ այդ քաղաքականութեան՝ Էրտողան կը դառնայ թրքական իսլամիզմի անվիճելի առաջնորդը ընդդէմ Կիւլէնի։ Բայց նաև ան կ՚ունենայ հզօր խաղաքարտեր տարածաշրջանի սակարկութիւններու սեղանին վրայ տիրականօրէն ազդելու Հիւսիսային Իրաքի և Հիւսիսային Սուրիոյ ճակատագիրը ճշտող ապագայ բանակցութիւններուն։ Իսլամական Պետութեան հակակշռին տակ գտնուող հարուստ հանքահորերը առաւել ևս շահեկան կը դարձնեն վերոյիշեալ ռազմավարութիւնը։ Եւ վերջապէս Իսլամական Պետութեան վրայ իր բացառիկ ազդեցութեամբ, Էրտողան կը յուսայ դառնալ անփոխարինելի բնական դաշնակից մը Արևմուտքի համար հակակշռելով Իրանի աճող ուժը Իրաքի, Սուրիոյ և Իրաքեան Քիւրտիստանի մէջ։

Անկախ այն բանէն, թէ ի՞նչ է Արևմուտքի վերաբերմունքը իր վարած քաղաքականութեան հանդէպ, Էրտողան համոզուած է, որ ինք իր ձեռքին մէջ գտնուող լծակներով ի վիճակի է ինքզինք — և իր ծաւալապաշտ քաղաքականութիւ՛նը — պարտադրելու Արևմուտքին։ ԱՄՆի նոր ռազմավարութիւնը Իրանի հետ իր կապերը բնականոնացնելու և Սուրիոյ հետ երկխօսութեան նախաձեռնելու՝ ինքնաբերաբար կը հակասեն Էրտողանի յաւակնութիւններուն։ Լուծարել Իսլամական Պետութեան գոյութիւնը յենուելով Իրանի, Իրաքեան Քիւրտիստանի, Իրաքեան շիի ուժերուն և Սուրիոյ վրայ կենսական խնդիր մըն է Արևմուտքի համար և ուղիղ հարուա՛ծ մը՝ Էրտողանի ուժին։ Իտլիպի գրաւումը երէկ Ալ-Նուսրայի ծայրայեղական ուժերուն կողմէ, որ կարելի դարձաւ Թուրքիոյ օժանդակութեամբ, Էրտողանի անուղղակի հակահարուածն էր ուղղուած ԱՄՆի այս նոր քաղաքականութեան։

Բարդ է տարածաշրջանի ուժային աղիւսակը։ Բարդ են տարածաշրջանի երկիրներու գոյատևումի խնդիրները։ Բարդ են մանաւանդ գերտէրութիւններու շահերը այս պատկերին մէջ։ Հակառակ մղուող այս խուլ պայքարին, Էրտողան կը շարունակէ մնալ Արևմուտքի “սիրելի”ն և կը շարունակէ պահպանել իր յուսալիութիւնը Իսրայէլի աչքին։ Արևմուտք և Իսրայէլ մեծ համբերութեամբ կը վերաբերուին Էրտողանի հետ վերջինիս մէջ այնուամենայնիւ տեսնելով ուժեղ, ձեռնհաս և ազդեցիկ ղեկավար մը, զոր պէտք է սիրաշահիլ և որուն հետ պէտք է գտնել համագործակցութեան եզրեր։ Հետևաբար կը թուի, թէ Էրտողան պիտի շարունակէ վայելել կարևոր առանձնաշնորհումներ Արևմուտքի մէջ, նոյնիսկ եթէ յարաբերութիւններու զգալի բարելաւում արձանագրուի Արևմուտքի և Իրանի միջև ներկայ բանակցութիւններուն որպէս արդիւնք։

Այս բոլորով հանդերձ, անմիջականօրէն Էրտողան պէտք ունի քրտական և փոքրամասնական համայնքներու քուէին, որպէսզի կարողանայ ջախջախիչ մեծամասնութեամբ դուրս գալ յառաջիկայ ընտրութիւններէն։ Ապտուլլահ Օճալանի հետ իր իշխանութեան երկխօսութիւնը այս գործնական հաշուարկին կենդանի արտայայտութիւնն է։ Եւ անշուշտ ասիկա թանկագին պատեհութիւն մըն է քիւրտերուն համար քաղաքական նոր առաւելութիւններ ձեռք անցընելու և Թուրքիոյ քաղաքական դաշտէն ներս աւելի ևս ամրանալու։ Ի՞նչ ուղղութիւն կը ստանայ ի վերջոյ Էրտողանի կապը Տեմիրթաշի կուսակցութեան հետ մինչև Յունիս 7 որոշիչ նշանակութիւն ունի Էրտողանի ապագային համար։ Յատկանշական է նաև այն պարագան, որ Էրտողանի վարչակազմի քաջալերութեամբ Թուրքիոյ մէջ սկսած է ձևաւորուիլ քրտական իսլամիզմի նոր խաւը։ Հին Համիտեան ծաւալապաշտութեան դասերն են ասոնք։ Էրտողան կը փորձէ իսլամականութեան միջոցով ուժի խարիսխ հաստատել նաև քրտական ներքին դաշտէն ներս։ Պատահական չէ, որ Էրտողանի ներքին քաղաքականութեան բանալի դրոյթներէն մէկը “նոր-օսմանականութեան” գաղափարաբանութիւնն է, զոր ինք և իր գործակիցները տևաբար կը շեփորեն։ Ինչպէս անցեալին, Թուրքիա այսօր ևս կ՚ապաւինի համիսլամականութեան և փանթուրքիզմի իր զոյգ զէնքերուն թէ՛ ներքին և թէ՛ արտաքին ճակատներու վրայ իր տիրապետութիւնը յաջողապէս տարածելու մտասևեռումով։ Եւ այս մէկը կրնա՛յ ի վերջոյ համընկնիլ ԱՄՆի և Եւրոպայի քաղաքական ներկայ առաջադրութիւններուն տարածաշրջանի կայունութիւնը վերահաստատելու գերամեծար մեկնակէտով։

Կիւլէնեան շարժման մարտահրաւէրը յաջողապէս դիմագրաւելով և քրտական շարժման հետ “փոխ-շահաւէտ” յարաբերութիւններ հաստատելով Էրտողան կրնայ ի վերջոյ ներկայանալ աշխարհակարգի ուժերուն նոր և աւելի հզօր արժեթուղթերով։ Էրտողան կը յաջողի՞ հասնիլ այդ հաւասարկշռութեան յաղթահարելով մեծ խոչընդոտներ և միաժամանակ վերականգնելով զինեալ ուժերու կառոյցին հետ իր հին դաշինքը…Եթէ յաջողի, անհաւանական պէտք չէ համարել, որ ի վերջոյ Իսլամական Պետութեան լուծարման կամ “կերպարանափոխման” գործին մէջ կարևոր դեր վստահուի իրեն Արևմուտքի կողմէ, որուն դիմաց Թուրքիա ապահովաբար պիտի տիրանայ իր անխուսափելի փոխարժէքին… Հարց է, թէ ի՞նչ կրնայ ըլլալ այդ մոգական փոխարժէքը։ Եւ հարց է, թէ ի վերջոյ այս բոլորը ի՞նչ անդրադարձ կ՚ունենան Հայաստան-Թուրքիա յարաբերութիւններուն վրայ։

 

 

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*