Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակի Առթիւ.- Փարիզի Մէջ Միջազգային Գիտաժողով.- «Հարիւր Տարուան Հետազօտութիւն»

 

20150325-18-NajatVB-WEB-Arménie

Չորեքշաբթի Մարտ 25ին, Փարիզի Սորպոնի համալսարանի սրահէն ներս, կատարուեցաւ բացումը Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան միջազգային գիտաժողովին, բարձր հովանաւորութեամբ Ֆրանսայի նախագահ Ֆրանսուա Հոլանտի: Խորհրդանշական երեւոյթ մը, որ յաճախ ընդգծուեցաւ բանախօսներուն կողմէ։
Այս առթիւ, լոյսերու քաղաքին մէջ լոյս տեսնող «Նոր Յառաջ»ը կը տեղեկացնէ թէ մասնագէտներ, ուսումնասիրողներ, համալսարանականներ, գիտնականներ եւ համայնքի ղեկավարներ փութացած էին Սորպոն, իրենց տեղերը ապահովելու համար։ Նաեւ ներկայ էր Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպան՝ Վիգէն Չիտեչեան։
Գիտաժողովի տեւողութիւնն էր չորս օր: Հաւաքները կատարուեցան զանազան վայրերու մէջ։ Մարտ 26ի համար ընտրուած էր Փարիզի Հրէական Ողջակիզման յուշահամալիրը։ Յաջորդ օրուան հաւաքը տեղի ունեցաւ Ընկերային գիտութիւններու Բարձրագոյն Դպրոցի շէնքին մէջ։ Եւ վերջապէս վերջին օրուան բանախօսութիւնները տեղի ունեցան «Ֆրանսուա Միթերան» Ազգային Գրադարանի լսարանին մէջ։paris gg
Առաջին նիստին պաշտօնական բացումը կատարուեցաւ Վէնսան Տիւքլէրի կողմէ, որ միաժամանակ ժողովին նստավարն էր։ Ապա խօսք առաւ Հանրապետութեան Գիտութեան եւ կրթութեան նախարարուհի Նաժաթ Վալօ-Պէլքասէմ, որ կը ներկայացնէր Հանրապետութեան նախագահը։ Ան ըսաւ, թէ նախարարութեան կողմէ յատուկ յանձնախումբ մը պիտի ստեղծուի աւելի մանրամասն ուսումնասիրելու համար Հայոց Ցեղասպանութիւնը՝ դպրոցներէն ներս ուսուցման համար։ Յայտնենք, թէ արդէն Ֆրանսայի մէջ միջնակարգի երրորդ կարգի դասարանի աշակետութեան կը դասաւանդուի Ցեղասպանութեան նիւթը, բայց այս անգամ նշեալ յանձնախումբը իր աշխատանքի աւարտին պէտք է պաշտօնապէս թղթածրար մը ներկայացնէ։ Նախարարուհին ընդգծեց իբրեւ ազատութեան զէնք գիտութեան կարեւորութիւնը, նկատի ունենալով որ ակադեմական եւ պատմագրական ուսումնասիրութիւններն են որ կը բացայայտեն երեւոյթները, այս պարագային՝ Ցեղասպանութեանց իրողութիւնը, իսկ այսօրուան քաղաքական դաշտին մէջ խաղաղութեան գործընթաց մը սկսելու համար անհրաժեշտ են գիտութեան բերած լուսաբանումները։
Ապա ելոյթ ունեցաւ Հրէական Ողջակիզման յուշահամալիրի տնօրէն Փիէր-Սիրիլ Օքէօռ։ Անոր պիտի յաջորդէր Փարիզեան շրջանի Շրջանային խորհուրդի նախագահ Ժան-Փօլ Հիւշոն, որ սակայն տեղական ընտրութիւններու պատճառով կը բացակայէր։ Անոր նիւթական օժանդակութեամբ իրագործուեցաւ այս գիտաժողովը: Հիւշոնի պատգամը փոխանցեց անոր ներկայացուցիչը։paris hhh
Նշենք, թէ գիտաժողովը կազմակերպուած է Ֆրանսահայ կազմակերպութիւնները համակարգող խորհուրդին (CCAF) եւ Փարիզի շրջանային խորհուրդին կողմէ։
Բացման պաշտօնական արարողութենէն ետք ծայր առաւ դասախօսական շարքին անդրանիկը՝ Իվ Թերնոնի ելոյթը, որ Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան միջազգային գիտական խորհուրդի նախագահն է։ Հարկ է նշել, թէ այս խորհուրդը ունի ութ հիմնադիր անդամներ՝ պատմաբան Ռեմոն Գէորգեան, Գլէր Մուրատեան, Միքայէլ Նշանեան, Վէնսան Տիւքլէռ, Համիտ Պոզարսլան եւ Անէթ Պէքէր, որոնք բոլորն ալ կու գան ակադեմական, համալսարանական շրջանակէն։
Պատմաբան Իվ Թերնոն շուրջ քառասուն վայրկեան տեւած իր ելոյթին ընթացքին մասնաւորաբար շեշտեց, թէ 1908ի յեղափոխութեան օրերէն սկսեալ օսմանեան իշխանութիւնները ձեռնարկած էին նախա-ցեղասպանական ենթահողի պատրաստութեան։ Թալէաթ-Էնվէր-Ճեմալ երրեակի ղեկավարած «Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» կոմիտէն ներշնչուեցաւ այն ժամանակուան եւրոպական գիտական եւ ընկերային նոր թեզերէն, ինչպէս՝ «ընկերային տարվինզմ»էն, դրականապաշտութենէն, ազգ-պետութիւն գաղափարականէն, որու որպէս արդիւնք ազգայնապաշտութեամբ թաթխուած այս ռազմավարութիւնը վերածուեցաւ հայութիւնը բնաջնջելու զէնքի…։ Պատմաբանը մէկ առ մէկ վերլուծեց այդ ներքին գործողութիւններու կառոյցները՝ հասնելով մինչեւ 1920-30ական թուականներ, եւ անկէ յետոյ, երբ Գերմանիոյ նացիները ազդուելով նշեալ արարքներէն իւրացուցին եւ որդեգրեցին բոլորին ծանօթ այդ հրէշային քաղաքականութիւնը։paris Alexis Govciyan et Ara Toranian
Այնուհետեւ բեմ բարձրացան Հայոց Ցեղասպանութեան ուսումնասիրութեան միջազգային գիտական խորհուրդէն վեց անդամներ եւ ներկայացուցին իրենց գործունէութիւնը, ըսելով թէ այս գիտաժողովին պատրաստութիւնը երկու տարիներու աշխատանքի արդիւնք է, որուն մասնակցած են միջազգային վարկ վայելող բազմաթիւ հետազօտողներ, որոնց կարգին յիշատակելի է թրքագէտներու մեծ ներդրումը։ Ընդհանրապէս օտարներու եւ միջազգային ցեղասպանագէտներու հետաքրքրութիւնը Հայոց Ցեղասպանութեան նկատմամբ ընդգծելի երեւոյթ մըն է, իսկ Ցեղասպանութեան բաղդատական բաժինն ալ կարեւոր ազդակ հանդիսացած է եւ հետզհետէ ամէն ոք կ՚անդրադառնայ թէ հրէական ողջակիզման դրդապատճառները հասկնալու համար պէտք է ուսումնասիրել Հայոց Ցեղասպանութիւնը։ Այս խորհուրդի աշխատանքներուն մասնակցած են նաեւ տարբեր բնագաւառներու գիտահետազօտողներ, ինչպէս ընկերային գիտութիւններու, հոգեբանութեան, ընկերաբանութեան, մարդաբանութեան, օրէնսդրութեան, իրաւաբանութեան եւ գրականութեան մարզերու մասնագէտներ՝ տարբեր տեսանկիւններէ Հայոց Ցեղասպանութիւնը ուսումնասիրելու մտադրութեամբ։
Հինգշաբթի, Մարտ 26ի գիտաժողովին նիստերը տեղի ունեցան Շոայի Փարիզի յուշահամալիրին մէջ: Խուռներամ բազմութիւնը փութացած էր ներկայ գտնուելու հրէական յուշահամալիրի տպաւորիչ ու բացառիկ կերպով լաւ կազմակերպուած հաստատութեան մէջ։
Գիտաժողովը կը բաղկանար չորս մասերէ։ Առաջինը նուիրուած էր ցեղասպանական գործընթացի հանգրուաններուն, երկրորդը՝ դահիճներուն, զոհերուն եւ փրկողներուն, երրորդը՝ վկաներուն եւ վերջինը՝ Կայսրութեան միւս փոքրամասնութիւններուն։paris 22
Շատ ճոխ յայտագիր մը, գիտահետազօտական բարձր մակարդակով եւ ունկնդիրներու շատ դիպուկ հարցադրումներով։ Յատկանշական էր Սայիթ Չէթինօղլուի կողմէ նախքան իր բանախօսութիւնը սկսիլը, մտաւորական, լեզուաբան, շինարար՝ Սեւան Նշանեանի մասին կատարուած բաւական երկար անդրադարձը իբրեւ փաստ՝ այսօր իսկ Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցող անարդարութիւններուն, զրպարտութիւններուն եւ թուրք քաղաքացիներուն միջեւ խտրական վերաբերումին։
Խաչիկ Մուրատեանի բանախօսութիւնը նուիրուած էր տարագրութեան ընթացքին դիմադրականութիւն ցոյց տուած վերապրողներու վկայութիւններուն։ Խօսեցաւ Հայերու ներքին կազմակերպութեան մասին՝ վկայութիւն, վիճակագրական տեղեկութիւններ հաւաքելու, օգնութեան միջոցներ գտնելու…։
Նոյնպէս, Ցիւրիխէն՝ Հանս-Լուքաս Քիզըրի զեկոյցը նուիրուած էր Ամերիկացներու եւ եւրոպացիներու վկայութիւններուն: Մասնաւորապէս Գերմանացիներու արխիւներու եւ վկաներու պարագան շատ բան կ՚ըսէ թրքական կողմի ցեղասպանական ծրագիրը չարգիլելու Գերմանացիներու մեղսակցութեան մասին։ Գրեթէ չպեղուած դաշտ մը։
Պէտք է յիշել որ բանախօսներու ցեկոյցներու մեծ մասը հրատարակուած է Le Genocide des Armeniens վերնագիրը կրող հատորի մը մէջ, Armand Colin հրատարակչատունէն։ Միաժամանակ՝ պէտք է նշել որ Revue d’Histoire de la Shoah-ն բացառիկ հատոր մը նուիրած է Հայոց Ցեղասպանութեան։ Իսկ Շոայի համալիրի գրախանութը ամբողջ սեղան մը յատկացուցած էր Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած գիրքերու։ Ընդհանուր առմամբ, այս տարի Ցեղասպանութեան նուիրուած գրական աշխատութիւններու քանակը հասած է աւելի քան վաթսունի։paris 43
Ուրբաթ Մարտ 27ին, Ընկերային Գիտութիւններու Ուսումնասիրութեան Բարձրագոյն Վարժարանին մէջ, Համիտ Պոզարսլան բացման խօսքին մէջ յիշեցուց, որ այս հաստատութիւնը երկար տարիներէ ի վեր Հայոց Ցեղասպանութեան նուիրուած ուսումնասիրութիւններ կը կատարէ, ուր այդ դէպքերը կ՚ընդունուին ոչ իբր Հայոց Պատմութեան մէկ սովորական դրուագը, այլ իբր տիեզերական պատմութեան անբաժանելի մասնիկը։ Չորս տարբեր նիստերու ընթացքին, սրահը լեցուցած ունկնդիրներուն արագ թափով ներկայացուեցան խիստ հետաքրքրական 17 զեկուցումներ, որոնք որպէս նիւթ ունէին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմին՝ Օսմանեան կայսրութեան Հայոց Ցեղասպանութիւնը։
Առաջին նիստը յատկացուած էր՝ «Տնտեսական եւ գաղափարական պատերազմի տրամաբանութիւնները» նիւթին, ուր նկարագրուեցաւ Օսմանեան պատմութեան 1894-1915 ժամանակաշրջանը իբր Երիտթուրքերու գաղափարախօսութեան ամրապնդումի շրջան: Երիտթուրքերը Հայերը կը դիտէին իբր ներքին թշնամիներ, որոնցմէ պէտք էր «պաշտպանուիլ ինքնաոչնչացման չենթարկուելու համար»։ Այս պատճառով է, որ ականատես կ՚ըլլանք բրտութեան աստիճանական ահագնացումին. սերունդներու յաջորդականութեան հասցուած խոր հարուածը, ինչքերու եւ անձերու իւրացումը կը բացայայտեն պետութեան կողմէ տնտեսական եւ ընկերային առումով յղացուած իսկական «ճարտարագիտութիւն» մը, նախացեղասպանական ջարդերէն մինչեւ վերջնական լուծումի յանգումը։
Յաջորդ նիստին քննարկուեցաւ «Հայոց Ցեղասպանութիւնը միջազգային յարաբերութիւններու եւ քրէական օրէնքի տեսանկիւնէն» նիւթը։ Եզրայանգումներ եղան, որ անհրաժեշտ է աւելի քան երբեք ամրագրել մարդու տիեզերականութիւնը եւ պահանջել դէպքերու եւ յիշողութեան ճշմարտութիւնը, ժամանակաշրջանի մը երբ նկատելի է ժխտողականութեան որոշ վերադարձ մը։
Երրորդ բաժնին մէջ, Ցեղասպանութեան պատմագրութեան զգայուն նիւթը արծարծուեցաւ։ Նկատելի է, որ թրքական քարոզչութիւնը կը միտի պատմութիւնը խեղաթիւրելու, որպէսզի ոչ-մահմետական տարրերը եւ յատկապէս Հայերը իրենք զիրենք յանցաւոր զգան. իսկ պատմութեան խիստ մեկնաբանութեան կողմնակիցներուն համար՝ անհրաժեշտ է զանազանումի աշխատանք մը, որպէսզի կարելի ըլլայ ձերբազատիլ անցեալի զգացական ճնշիչ բեռէն եւ 1915ը վերածել իսկական պատմական առարկայի։paris 555
Իսկ օրուան վերջին նիստը՝ «Հետքերու ջնջումին վրայ՝ զիրար խաչաձեւող հայեացքներ» վերնագիրը կը կրէր. ան երեւան հանեց Ցեղասպանութեան փորձառութեան յաջորդող պարապութիւնը զանցելու քանի մը փորձեր. սուզում՝ խոցեալ յիշողութեան մը խորքերը, ուրուականացած տեսարաններու լուսանկարներ, քանդուած մշակութային ժառանգութիւնը վերակերտելու կամք։
Ֆրանսայի Ազգային Մատենադարանը, Մարտ 28ին հիւրընկալեց գիտաժողովի չորրորդ եւ վերջին օրուան նիստերը:
Առաւօտեան նիստին, որ կը կրէր «Յիշողութիւն, փոխանցում, պատմութիւն, ժխտում» խորագիրը, արծարծուեցաւ յետ-եղեռնեան շրջանը եւ անոր առընչուող խռովութիւնները եւ լարումները, կաշկանդուած յիշողութեան, հակասական ինքնութեան եւ լռութեան ժառանգութեան թեմաներով: Ունկնդրուեցան թուրք փայլուն պատմաբան երեք կիներ, որոնց ներկայութիւնը ինքնին արդէն լուծումի սկիզբ մը կը հանդիսանար այս բարդ հարցին:paris Ragip Zarakolu et Vincent Duclert
Գիտաժողովի այս հանգրուանին, ժամանակը հասած էր ընդհանուր տեսութեան մը մասին մտածելու՝ ցեղասպանական գաղափարախօսութեան շուրջ, այլ խօսքով՝ հասկնալու այն ինչ, որ կը կազմէ այս տեսակ ոճիրներու կորիզը: «Յատկանիշներ եւ բաղդատականութիւն» խորագրին տակ, գիտնականները երկու նիստ յատկացուցին հարցին, զուգահեռներ կատարելով այսպիսի եզակի, բարդ ցեղասպանութեան մը եւ ընդհանրապէս՝ ցեղասպանութիւններու յատկանիշներուն միջեւ: Այնպէս կը թուի, թէ նշմարուած նմանութիւններուն մէջ անհանդուրժելի արարքները – ինչպէս երախաներու զանգուածային սպանութիւնները – կը բխին անոնց հեղինակներուն՝ իրենց պատկանած խմբաւորումին գոյատեւումը ապահովելու նպատակէն, բնաջնջելով այն, զոր կը նկատեն արմատականապէս տարբեր, հետեւաբար՝ թշնամի: Այսպէս, Հայոց, Հրեաներուն եւ Թութսիներու պարագաներուն, գիտնականները հաստատեցին ցեղասպանական գործընթացին անփոփոխ երեք փուլերը.- նախապատրաստութիւնը, գործադրումը եւ յետ-ոճրային շրջանի անվերջութիւնը:paris Ragip Zarakolu, Dikran Kouymjian, Raymond Kévorkian
Որպէս 63 զեկուցումներու համադրութիւն, Ռեմոն Գէորգեան գիտաժողովը փակեց, ժպիտը դէմքին յոյս յայտնելով, որ այս երեք օրերը գոնէ մասամբ գոհացուցած ըլլան Պարոն Էրտողանի ակնկալութիւնները, երբ ան կ՚առաջարկէր քաղաքական ամէն ազդեցութենէ զերծ, անկախօրէն աշխատող պատմաբաններու յանձնաժողովի մը ստեղծումը: Իվ Թերնոն, որպէս գիտաժողովին նախագահը վերջին անգամ խօսք առնելով արտասանեց տաղ մը, զոր ձօնեց բոլոր անոնց, որոնք ատեն մը ողջ էին:
Այս հաւաքներու ընթացքին, հետաքրքրական էր այն հարցադրումը կազմակերպիչներուն, Հայաստանէն գիտահետազօտողներու զարմանալի բացակայութեան մասին։ Գլէր Մուրատեան պատասխանեց, ըսելով թէ Հայաստան մէկ մասնակից ունի, յանձինս՝ պատմաբան Ամատունի Վիրապեանի, որ պետական արխիւներու պատասխանատուն է։ Ան աշխատած է Հայաստանի պետական արխիւներուն մէջ Ցեղասպանութենէն վերապրողներու վկայութիւններուն վրայ, որոնք դեռ մինչեւ վերջին տարիները չէին հրատարակուած, ոչ ալ ուսումնասիրուած։ Իսկ միջանցքերուն մէջ կը բացայայտուէր, որ Հայաստան տակաւին միջազգային մաշտաբով ցեղասպանագիտութեան մասնագէտ չունի այս գիտաժողովին մասնակցելու համար։
Իսկ այլ մտահոգիչ երեւոյթներէն մէկն այն էր թէ, հակառակ այս գիտաժողովի միջազգային տարողութեան, թէ՛ ֆրանսական եւ թէ՛ այլ միջազգային լրատուական գործակալութիւններ բացակայ էին։

1 Comment

  1. Who sent the invitation to the historians? How were the invitees? I for one who follows such important events did not know about it until it was being held. We would like to know more about the conference,What was discussed. Historians who participated. An importan event like this did not have enough coverage…

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*