ԳԵՐՄԱՆԻՈՅ ՀԱՅ ՈՒՍԱՆՈՂՆԵՐԸ .- ՓՐՈՖ. ԴՈԿՏ. ԱՐՏԱՇԷՍ ԱԲԵՂԵԱՆ ԱՍՏՈՒԱԾԱԲԱՆ, ՄԱՆԿԱՎԱՐԺ, ԼԵԶՈՒԱԳԷՏ, ԹԱՐԳՄԱՆԻՉ, ԲԱՆԱՍԷՐ ԵՒ ԱԶԳԱՅԻՆ ԳՈՐԾԻՉ (1878 – 1955)

p10-11 Berlini hin hamaink, var nsdoghe Artashes Abeghian  ՀԱՄՕ ՊԵՏՐՈՍԵԱՆ

“Դու Չես կարող մի մեծ բան շինել, ու ահա սկսում ես փոքր բանից»

Գէօթէ (Ֆաուստ)
Անձրեւոտ ու փոթորկոտ տխուր օր մը Միւնիխի մէջ օտար հողին յանձնեցինք Արտաշէս Աբեղեանի հայրենակարօտ մարմինը: Չունէինք բուռ մը հայրենի հողէն՝ իր դագաղին վրայ շաղ տալու համար: Իր տարաբախտ այրին՝ Ն. Աբեղեան, տասնամեակներ առաջ Լոռիէն քիչ մը ծաղիկ բերած էր, զոր չորցած վիճակի մէջ կը պահէր:
Այդ ծաղիկն էր, որ ցանեցին իր դագաղին վրայ, գէթ ատով իր տարագիր հոգին քիչ մը ջերմացնելու համար:
Թարգմանիչ եւ բանասէր Արտաշէս Աբեղեանի անակնկալ մահը տեղի ունեցած է Մարտ 1, 1955ին, Գերմանիոյ Միւնիխ քաղաքին մէջ:
Արտաշէս Աբեղեան եղաւ մեր նորագոյն ժամանակներու մտաւորական կարկառուն դէմքերէն մէկը՝ իր պատմագիտական պրպտումներով, լեզուագիտական դասախօսութիւններով, այլազան ուսումնասիրութիւններով, մշակութային եւ քաղաքական գետնի վրայ իր քարոզչական գործունէութեամբ, կրթական ասպարէզի մէջ մատուցած բազմամեայ ծառայութեամբ եւ ընդհանրապէս իր գրական աշխատանքներով:
Ծնած էր Յունուար 1, 1878-ին, Նախիջեւանի Աստապատ գիւղը, Երասխի ափին, եղբօրորդին էր լեզուաբան Մանուկ Աբեղեանին: Տարրական կրթութիւնը ստացած էր իր ծննդավայրի ծխական դպրոցին (մինչեւ 1887), ետքը, Շուշիի թեմական դպրոցին մէջ (1887-1890): (1890-1895) յաճախած է Թիֆլիսի Ներսիսեան Վարժարանը, որմէ ետք՝ Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանը (1895-1899):
Երբ Արտաշէս Աբեղեանը կը հասնի Էջմիածին, Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանին մէջ Նոյեմբեր 1894ին տեղի կʼունենար ,Մեծ Դէպք» որակուած աշակերտական խռովութիւնը: Մինչեւ Խրիմեան Հայրիկ Կաթողիկոսի Էջմիածին հասնիլը, Ճեմարանին եւ ամբողջ վանքին վրայ կը տիրէր Թիֆլիսի ,Մշակ» օրաթերթի ուղղութեան պատկանողները, եւ աշակերտութեան մեծ մասը նոյնպէս մշակական էր:
Երբ Խրիմեան Հայրիկ Էջմիածին կը հասնի, ճեմարանի եւ միաբանութեան մէջ տեղի կʼունենան մաքրագործումներ. ,Մշակ»ի ուղղութեան պատկանող աշակերտներն ու ուսուցիչները կը հեռացուին եւ անոնց տեղ կը նշանակուին պահպանողականները: Ասոր պատճառով ալ Նոյեմբեր 24-ին տեղի կʼունենայ մեծ խռովութիւն մը, ոստիկանութիւնը մուտք կը գործէ ճեմարան, 83 աշակերտներ կը բանտարկուին ու կը վտարուին:
Ա. Աբեղեան մէկ տարի (1899-1900) Շուշիի թեմական դպրոցին մէջ ուսուցչական պաշտօն վարելէ ետք, բարձրագոյն ուսման հետեւելու համար կʼանցնի Գերմանիա 1900-ին:
Աստուածաբան Կարապետ Վարդապետ Տէր Մկրտչեանի (Գերմանիա ուսանած, Ս. Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանի տեսուչ եւ ,Արարատ» ամսագրի խմբագիր Հ.Պ.) միջնորդութեամբ եւ յանձնարարութեամբ, 1900ական թուականներուն, խումբ մը գերմանացի գիտնականներ, Մարպուկի համալսարանի աստուածաբանութեան դասախօս, ,Die Christliche Welt» (Քրիստոնէական աշխարհ) շաբաթաթերթի խմբագիր եւ հրատարակիչ Prof. Dr. Martin Rade-ի ղեկավարութեամբ կազմած էին ,Անհրաժեշտ օժանդակութեան» մարմին մը, օգնելու համար հայ ուսանողներուն Գերմանիոյ մէջ ապրելու ուսանելու եւ հայրենիք վերադառնալու:
Ա. Աբեղեան Պերլինի, Լայփցիկի եւ Մարպուրկի համալսարաններուն մէջ կʼուսանի աստուածաբանութիւն, պատմութիւն, փիլիսոփայութիւն եւ քանի մը հին արեւելեան լեզուներ: Կʼաշակերտէ յայտնի աստուածաբաններու՝ Harnack, Ed. Meyer, Guʼe, Yulicher, Wundt, Lampreche եւ ուրիշներու մօտ, կը մասնակցի հայկական եւ գերմանական ուսանողական միութիւններու հաւաքոյթներուն եւ ժողովներուն:
Աւարտական քննութիւնները կու տայ 1904ին, Մարպուրկի համալսարանին մէջ եւ ձեռք կը բերէ փիլիսոփայութեան դոկտորայի աստիճան՝ ,Հին Հայկական Աւետարանի թարգմանութիւններու նախանական հարցերը պատմութեան ծագումէն ի վեր» նիւթին շուրջ, որ առանձին գիրքով լոյս կը տեսնէ 1906ին Մարպուրկի մէջ, (Vorfragen Zur Entstehugsgeschichte der altarmanischen Bibeluebersetzungen). Այս ամփոփ գործով հեղինակը քննութեան կʼենթարկէ զանազան պարագաներն ու այդ օրուայ կացութիւնը, որոնք ծնունդ տուած են մեր գրականութեան փառքը հանդիսացող գործին՝ հայերէն Աստուածաշունչին:
Գերմանիոյ մէջ ուսանելու տարիներուն Արտաշէս Աբեղեանը կʼաշխատակցի հայ մամուլին: 1902ին Լայփցիկէն Թիֆլիսի ,Լումայ»ին մէջ հրատարակած է գերմանացի բանաստեղծ Ֆրիտրիխ Պոտենշթէթի ,Հազար ու մէկ օր Արեւելքի մէջ» ուղեգրութիւնը եւ Խաչատուր Աբովեանի մասին յօդուած մը: 1903ին Պերլինէն Թիֆլիսի ,Արարատ» ամսագրին մէջ լոյս ընծայած է շարք մը գրախօսութիւններ:
1905-ին ութ ամսուայ համար կը մեկնի Ս. Փեթերսպուրկ եւ կʼաշխատի Ասիական թանգարանին մէջ, նշանաւոր հայագէտ Նիկողայոս Մառի ղեկավարութեամբ եւ յանձնարարութեամբ:
1905-1919 Թիֆլիսի մէջ կը զբաղի մանկավարժական եւ թարգմանչական աշխատանքով, ուսուցիչ եւ փոխ տեսուչ Ներսիսեան դպրոցին մէջ: Կը պաշտօնավարէ նաեւ տեղւոյն Յովնանեան Օրիորդաց միջնակարգ վարժարանի մէջ՝ իբրեւ ուսուցիչ: Անդամ կը դառնայ շարք մը հասարակական կազմակերպութիւններու վարչական մարմիններուն:
Արտաշէս Աբեղեան Թիֆլիսի մէջ կʼունենայ նոր գործընկերներ, որոնք ատենօք իր նախկին ուսուցիչները եղած էին, օրինակ՝ մանուկ Աբեղեան, Ստեփան Մալխասեան, Նիկոլ Աղբալեան, Ստեփան Լիսիցեան, Երուանդ Լալայեան եւ Մ. Մատենճեան եւ ուրիշներ:
Էջմիածնի Գէորգեան Ճեմարանէն ետք 27 տարեկան մանկավարժ Ա. Աբեղեանը հետեւեալը կը գրէ.՛ ,Ո՞ւր առել եմ հիմնական կրթութիւնս, եւ որ խոր դրոշմն է դրել իմ դաստիարակութեան ու բնաւորութեան վրայ, Ներսիսեան դպրոցը, ուր նախապէս սովորել եմ որոշ տարիներ եւ մանաւանդ յետոյ պաշտօնավարել երկար ժամանակ, կազմում է իմ կեանքի գլխաւոր հանգրուաններից մէկը: Գերմանիայում անցկացրած ուսանողական տարիներս, որ նմանապէս իրենց խոր դրոշմը դրին ինձ վրայ, լրացրին եւ ամբողջացրին իմ ուսման եւ դաստիարակութեան գործը»:
Ազգային գործիչ Արտաշէս Աբեղեան 1905-ին կʼանդամակցի Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան: Ան կը մնայ հաւատարիմ իր կուսակցութեան եւ Հայ Դատին՝ մինչեւ իր մահը:
Երախտաշատ ուսուցիչ մը ըլլալէ անկախ՝ ան կը նուիրուի բանասիրական աշխատանքներու՝ ուշագրաւ յօդուածներ ստորագրելով կովկասահայ կարեւոր թերթերուն եւ հանդէսներուն՝ ,Ազգագրական Հանդէս»ի, ,Յառաջ»ի եւ ,Հորիզոն»ի մէջ 1905-1918: Կը նշանակուի ,Նոր Դպրոց» ամսագրի խմբագրութեան անդամ 1908-1913։
1908-ին մէկ տարուան համար կը ճամբորդէ Գերմանիա, Պելճիքա, Հոլանտա, Զուիցերիա եւ Թուրքիա: Ապա կրկին կը վերադառնայ Թիֆլիս ու կʼամուսնանայ լոռեցի Նաթալիա Իսրայէլեանի հետ, շուտով կʼունենան երկու զաւակներ՝ Վաչէ եւ Ռուզան:
Գերմանական կրթութիւն ստացած փիլիսոփայ դոկտ. Արտաշէս Աբեղեանի նպատակը եղած է հայացնել ու հայ իրականութեան մէջ տարածել գերման գրական, տնտեսական եւ քաղաքական միտքը: Ա. Աբեղեանի թարգմանութեամբ լոյս կը տեսնէ գերմանացի նշանաւոր տնտեսագէտ եւ ընկերաբան Վեռնէր Զոմպարտի երկու ուսումնասիրութիւնները, ,Թէ ինչու մեր օրերում ամէնքին հետաքրքրում են տնտեսական եւ ընկերային-քաղաքական հարցեր» (Թիֆլիս, 1905) եւ ,Բանուորական Հարց» (Թիֆլիս 1906):
1906-ին առանձին գիրքերով կը հրատարակէ իր սեփական աշխատութիւնները: Կը հրատարակէ ,Դեմոկրատական Ընտրութիւններ» խորագրով գրքոյկ մը, որ փաստօրէն, ժողովրդավարութեան եւ ժողովրդավարական ընտրութիւններու ամփոփ դասագիրք մըն է վերահրատարակուած է 1917-ին, ,Ժողովրդական Ընտրութիւններ» խորագրով:
Ըստ Հենրիկ Բախչինեանի համարձակ քայլ մըն էր հայ երիտասարդ մտաւորականի կողմէ Կովկասի պայմաններուն մէջ, երբ Ռուսաստանը դեռեւս կը գտնուէր, իր խօսքերով ըսուած, ,արիւնոտ րէակցիայի մէջ»: Բայց քանի, որ Ա. Աբեղեանի կարծիքով, այնուամենայնիւ, Ռուսաստանը ,գնում է դէպի մի նոր կեանք, որի հիմքը պիտի կազմէ դեմոկրատիզմը», ուստի Ա. Աբեղեանը անհրաժեշտ կը համարէ եւրոպական փորձի հիման վրայ ցոյց տալ, թէ ինչ է դեմոկրատիզմը եւ ինչպէս պիտի իրագործել ժողովրդավարական ընտրութիւնները: Հարցեր, որ այսօր ալ մեզ համար արդիական հնչեղութիւն ունեն:
Հայ մանկավարժութեան նահապետ՝ Ղազարոս Աղայեանը շատ բարձր գնահատած է լեզուագէտ եւ մանկավարժ Արտաշէս Աբեղեանին ,ըստ ամենայնի ուղիղ շաւղի վրայ կանգնած մայրենի լեզուի ուսուցման վերաբերութեամբ»:
1909-ին լոյս կը տեսնէ Ա. Աբեղեանի կազմած ուղղագրութեան բառարանը, մօտ 10.000 բառերու ցանկով եւ ուղղագրութեան օրէնքներով, որ վերահրատարակուած է չորս անգամ, վերջինը 1962-ին, Իրան:
1907-1913-ին կը հրատարակէ աշխարհագրութեան դասագիրքեր: ,Հայաստանի աշխարհագրութեան դասագիրք» Թիֆլիս 1914, ,Հայրենագիտութեան ուսուցման ուղեցոյց դասատուներու համար» 1910, ,Աշխարհագրական զրոյցներ» Թիֆլիս 1912 եւ ,Հայաստանի քարտէս» Թիֆլիս 1914:
Արժէքաւոր է յատկապէս ,Հայաստանի աշխարհագրութիւն»ը, որ ունեցած է հինգ հրատարակութիւն եւ առաջին անգամ ըլլալով այս դասագիրքին մէջ գործածուած են գունաւոր քարտէսներ:
Դասագիրքին մասին պատմագէտ Լէօ գրած է հետեւեալը.- ,Նկատւում է շատ ճաշակաւոր դասաւորում եւ նուրբ զննողական կարողութիւն, որ եւ տուել է մի շատ վայելուչ ամբողջութիւն: Նա ամենալիակատարն է մինչեւ այժմ լոյս տեսածներից, ունի իր մէջ շատ մանրամասնութիւններ: Այսպէսով, հայրենագիտութեան համար մենք մի գեղեցիկ ձեռնարկ ունինք: Եւ որքան նա շատ տարածուի, այնքան այդ հանգամանքը ապացոյց կը դառնայ, թէ մենք աւելի պարտաճանաչ ենք դառնում մեր հայրենիքի վերաբերմամբ» (,Հորիզոն», թիւ 134, 1914):
1919-1920ին, Հայաստանի Հանրապետութեան շրջանին Արտաշէս Աբեղեան Երեւան կը գտնուի, առաջին խորհրդարանին անդամ է եւ պետը՝ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան երեսփոխաններու խմբակցութեան: Այդ շրջանին ան աշխատակցած է Երեւանի Հ.Յ.Դ. ,Յառաջ» պաշտօնաթերթին:
Հայաստանի խորհրդայնացումէն ետք անցած է Պոլիս, ուր Եսայեան աղջկանց Վարժարանին մէջ ուսուցչութիւն ըրած է 1921-1922: Աշխատակցած է Պոլսոյ ,Ճակատամարտ»ին, որուն համար իբրեւ թերթօն թարգմանած է նաեւ Ա. Կուպրինի ,Սուլամիթը»: Պոլսոյ Կեդրոնական Վարժարանին մէջ շարք մը դասախօսութիւններ տուած է Կովկասահայ զարթօնքի, թատրոնի, գրականութեան եւ հայ մտաւորականներու մասին՝ Աւետիս Ահարոնեանի, Խաչատուր Աբովեանի, Յովհաննէս Թումանեանի, Աւետիք Իսահակեանի եւ ուրիշներու մասին:
Ա. Աբեղեանը Պոլսոյ մէջ կը վերահրատարակէ իր կազմած ընդհանուր եւ Հայաստանի աշխարհագրութեան դասագիրքերը արեւմտահայերէնով:
1922-1924ին դարձեալ ուսանող Պերլինի համալսարանի մէջ: Արտաշէս Աբեղեանի դիմումին վրայ Պրուսիոյ կրթութեան նախարարին եւ իր կարգադրութեամբ հայերէնի ուսուցումը մտաւ Պերլինի համալսարանի ծրագրի մէջ եւ Ա. Աբեղեան նշանակուեցաւ հայերէնի դասախօս՝ նոյն ճեմարանին մէջ 1926-1936:
Այնուհետեւ 1936-1940 վերակազմեալ Արտասահմանագիտական ճեմարանի մէջ, 1940-1945 դարձեալ վերակազմուած արտասահմանագիտական ճեմարանին մէջ եւ 1942-1945 նաեւ փիլիսոփայական մասնաճիւղին մէջ (գրաբար հայերէնի համար) նոյն համալսարանին մէջ:
Եւ իր մէկ դիմումի հետեւանքով Պերլինի նորաբաց փողոցներէն մէկը ,Armenische Strasse» (Հայկական Փողոց) Օգոստոս 24, 1929ին անուանուած է:
Ա. Աբեղեան եղած է անդամ Գերմանիոյ Գրողներու Միութեան եւ աշխատակցած է գերմանական մամուլի շարք մը օրկաններու եւ պարբերականներու մէջ՝ հայ գրականութեան, լեզուին եւ մշակոյթին, ինչպէս նաեւ արեւելեան հարցերուն նուիրուած բազմաթիւ յօդուածներով եւ ուսումնասիրութիւններով:
1922-էն կʼաշխատակցի արտասահմանի հայ մամուլին՝ ,Հայրենիք»ին, ,Յուսաբեր»ին, ,Յառաջ»ին, ,Վէմ»ին, ,Հանդէս Ամսօրեայ»ին, ,Սիոն»ին, ,Դրօշակ»ին եւայլն: Ստորագրած է բազմաթիւ յօդուածներ եւ ուսումնասիրութիւններ հայ կեանքին եւ մշակոյթին վերաբերեալ:
1934-ին Պերլինի ,Zeitschrift Fuer Politik» (Քաղաքացիական Հանդէս) ամսագրի, որ Գերմանիոյ հին եւ քաղաքակրթական առաջնակարգ հրատարակութիւններէն մէկն է, զետեղած է դոկտ. Ա. Աբեղեանի ընդարձակ տեսութիւնը՝ ,Քրտական խնդիրները» վերնագրով, գրուածքը արտատպուած է եւ առանձին, սահմանափակ օրինակներով: Հետեւեալ հատուածներու է բաժնուած աշխատութիւնը, ,Քիւրտիստան՝ աշխարհագրական տեսակէտէն»:
Բնակչութիւն-Քիւրտերու ցեղային ծագումը, լեզուն, բարբառները եւ ժողովրդական բանահիւսութիւնը:
Պատմական անցեալը- Քիւրտերու կրօնը, ընկերային բաժանումները եւ տնտեսական զբաղումները:
Քիւրտ ցեղերը- Քիւրտերու ազատագրական շարժումները սկիզբէն մինչեւ այժմ:
Քիւրտերու ազգային-քաղաքական ծրագիրը՝ Տաճկաստանի սահմաններուն մէջ:
Քիւրտերը Իրաքի եւ Պարսկաստանի մէջ:
Անգլիայի եւ Ռուսաստանի քաղաքականութիւնը քիւրտերու եւ Քիւրտիստանի վերաբերմամբ:
Պրուսիոյ Պետական Մատենադարանի արեւելեան բաժնի տնօրէնութեան առաջարկով՝ Արտաշէս Աբեղեան կազմեր է նոյն մատենադարանին հայերէն ձեռագիրներու լրացուցիչ ցուցակը, իբրեւ ամբողջացում Նիկ. Քարամեանցի կազմած եւ 1888-ին առանձին հատորով հրատարակուած ցուցակի:
Լրացուցիչ ,ցուցակ»ը կազմուած է գերմաներէնով եւ կը պարունակէ յիշեալ թուականէն ետք մատենադարանին կողմէ ձեռք բերուած հայերէն ձեռագիրներուն նկարագրութիւնը:
1939-ին Պերրլինի Արտասահմանագիտական ճեմարանի վերատեսուչ փրոֆ. Շարշմիտթի բարոյական եւ նիւթական աջակցութեան շնորհիւ Ա. Աբեղեան կը ճամբորդէ երկու շաբթուայ համար Դորպատ եւ տեղւոյն վրայ ուսումնասիրութեան համար նիւթեը հաւաքելու այդ նշանաւոր համալսարանական քաղաքի հայ ուսանողութեան մասին: Իր պրպտումներու ամփոփումը քանի մը տարի ետք գրքոյկներով հրատարակեց Վիեննայի մէջ:
Արտաշէս Աբեղեանը երկար տարիներ եղած է Պերլինի Հայ Գաղութի Միութեան վարչութեան փոխ նախագահ եւ նախագահ 1922-1945 եւ Գերման-հայ կազմակերպութեան վարչութեան փոխ նախագահ Եոհաննէս Լեփսիուսի մահէն ետք 1926-1945:
1937-1944-ին խմբագրած է դոկտ. Փաուլ Ռոհրպախի հետ միասին Գերման-հայ կազմակերպութեան տեղեկագիրը ,Mitteilungsblatt der Deutsch-Armenischen Gesellschaft»: Հրատարակած է նաեւ ,Ազատ Հայաստան» պարբերական մը որ լոյս տեսած է քանի մը թիւով:
1942-ին Պերլինի մէջ կեանքի կոչուեցաւ Հայոց Ազգային Խորհուրդը՝ նախագահութեամբ Արտաշէս Աբեղեանի, հայութեան ազգային շահերու պաշտպանութեան եւ հայ գերիներու օգնութեան առաջադրանքով:
Արիական Հարցի կարգադրութեան մէջ Ազգային Խորհուրդը խաղաց վճռական դեր: Եթէ Ատոլֆ Հիթլէրի իշխանութիւնը յամառէր իր տեսակէտին վրայ, թէ հայերը արիական ծագում չունին, ահաւոր աղէտ մը կրնար պայթիլ Գերմանիոյ ենթակայ երկիրներու, Խորհրդային Միութեան, Ֆրանսայի, Յունաստանի, Ռումանիոյ, Պուլկարիոյ եւ Լեհաստանի մէջ ապրող մօտ 600.000 հայերուն գլխուն:
Այս մեծ աղէտը կանխելու համար, Ազգային Խորհուրդը եւ յատկապէս անոր նախագահը՝ դոկտ. Արտաշէս Աբեղեան, գործակցութեամբ Վահան Փափազեանի (Կոմս), Դրոյի, Գարեգին Նժդեհի, Գնդապետ Տիգրան Բաղդասարեանի, Արմիկ Ջամալեանի, Վահան Զաքարեանցի, Յովսէփ Վանփուշի եւ Պետրոս եւ Տիրայր Ֆրունճեան եղբայրներուն եւ ուրիշներու, բայց մասնաւորաբար գործօն աջակցութեամբ դոկտ. Փաուլ Ռոհրպախի եւ այլ գրեմանացիներու, ամէն ճիգ ի գործ դրաւ եւ գիտական-պատմական փաստերով յաջողեցաւ հաստատել, թէ հայերը կը պատկանին արիական ցեղին եւ հետեւաբար, պէտք է վստահիլ տարր մը նկատուին Գերմանիոյ համար:
Ազգային Խորհուրդը եւ հետագային զայն փոխարինած մարմինները, մինչեւ Պերլինի գրաւումը ռուսերէն, զբաղեցան Գերմանիա հաւաքուած հայերու ընթացիկ գործերով, որոնք մեծ մասով կապուած էին արեւելեան գրաւեալ շրջաններու նախարարութեան:
Պատերազմի վախճանին, 1945-ին, Արտաշէս Աբեղեան հարաւային Գերմանիա՝ Վիւրթեմպէրկ տեղափոխուեցաւ, Ռոթվայլ, Թութլինկէն եւ Շթութկարթ: Այդ թուականէն ի վեր այդ շրջանին եւ մասնաւորապէս Շթութկարթ ապաստանած հազարաւոր հայ տարագիրներու դպրոցական եւ մշակութային կեանքին իր աջակցութիւնը բերաւ:
1951-ին բնակութիւն հաստատեց Միւնիխ քաղաքին մէջ, Պաւարիոյ կրթութեան նախարարին հաւանութեամբ եւ երկրի մայրաքաղաքի համալսարանին կողմէ հայերէնի (գրաբար եւ աշխարհաբար) դասախօս նշանակուած ըլլալով փիլիսոփայական մասնաճիւղի համար:
Այս քարոզիչը՝ հայագիտութեան Մարտ 14, 1955-ին իր բնակարանին մէջ կը մահանայ: Իր անունն ալ յաւէտ յիշատակելի պիտի մնայ տասնեալ հազարաւոր հայ տարագիրներու եւ մասնաւորի մեր գերմանաբնակ հայերու հոգիներուն մէջ:
Թարգմանիչ Արտաշէս Աբեղեանի արխիւը 1988-ին իր դուստր՝ Սուզան Աբեղեանը Մ. Նահանգներէն ուղարկած է Երեւան՝ ,Գրականութեան եւ արուեստի պետական թանգարանին» ի պահ: Այստեղ շատ արժէքաւոր նիւթերու շարքին կը պահպանուին գերմանացի մեծանուն գրող Գէօթէի ստեղծագործութիւններէն Ա. Աբեղեանի կատարած թարգամանութիւնները (Գէօթէի գրեթէ ամբողջ գրական ժառանգութիւնը):
Թարգմանիչի կենդանութեան օրով տպագրուած է միայն Կէօթէի արձակ երկերու փոքրիկ գիրք մը Գահիրէի մէջ 1953-ին:
Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանը ծրագրած է հրատարակել այս անտիպ էջերը: Ա. Աբեղեանի գործերը հրատարակուած են Թիֆլիսի, Մարպուրկի, Պերլինի, Պուէնոս Այրէսի, Վիեննայի, Գահիրէի եւ այլ քաղաքներու մէջ, բայց երբեք չէ հրատարակուած իր հայրենիքին մէջ:
Առաջին անգամ ըլլալով հայրենի ընթերցողին ներկայացուեցաւ անոր թարգմանութիւններու անդրանիկ պրակը, ,Գէօթէ Թատերգրութիւններ» 285 էջ, Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի հրատարակչութիւն, Երեւան, 1995, որուն մէջ կան Գէօթէի ,Քլաւիկ», ,Էկմոնթ», ,Իֆիկենիան Տաւրիայում» եւ ,Քոյր եւ Եղբայր» ողբերգական երկերը:
Գիրքին վերջաւորութեան զետեղուած է թանգարանի տնօրէն, բանասիրական գիտութիւններու դոկտոր Հենրիկ Բախչինեանի ծաւալուն ակնարկը Արտաշէս Աբեղեանի կեանքին, գիտական ու հասարակական գործունէութեան մասին: Գիրքին հովանաւորներն են Արտաշէս Աբեղեանի ամերիկաբնակ թոռնուհի Մարգարիտն ու իր ամուսինը՝ Անդրանիկ Օզանեան-Հազարապետեանը:
Գրականութեան եւ արուեստի թանգարանի կողմէ երկրորդ անգամ լոյս տեսաւ Ա. Աբեղեանէն հետաքրքրական հատոր մը 1998ին, Երեւան, ,Հայ Միջնադարեան Առակներ» խորագրով, այս հատորը որակաւոր եւ խնամուած հրատարակութիւն մըն է: Յառաջաբանը եւ առակներուն լեզուին աշխարհաբարի վերածումը կը պատկանի Ա. Աբեղեանի:
Ա. Աբեղեանի յառաջաբանին վերջին էջերուն մէջ նիւթ եղած է լեզուն. մեկնելով այն տուեալէն, որ միջնադարեան հայ գրականութեան զգալի մէկ մասը Կիլիկիա մշակուած է, ան ծանրացած է Կիլիկեան հայերէնին վրայ: Զայն կը կոչէ ,միջնադարի արեւմտահայերէնը»: Այդ լեզուով գրուած առակներուն աշխարհաբարի վերածումին ընթացքին ալ պահպանուած են միջին հայերէնին արեւմտահայերէնի ու արեւելահայերէնի հետ ընդհանրութիւնները. բանասէր հեղինակը կʼըսէ թէ կիլիկեան հայերէնը տեսակ մը կամուրջ էր ոչ միայն դասական եւ նոր հայերէնին, այլ նաեւ վերջինիս երկու ճիւղաւորումներուն միջեւ:
Յովհաննէս Թումանեանի վէպերու գերմաներէն թարգմանութիւնը լոյս տեսած են զանազան թերթերու մէջ.- ,Արեւ եւ Լուսին» Լայպցիկի (Նոր լուրեր) օրաթերթին մէջ, Մայիս 31, 1925, ,Անբախտ Վաճառականներ» Պերլինի (Նոր ժամանակ) թերթին մէջ, Մայիս 25, 1925, ,Փարվանա» եւ ,Մի Կաթիլ Մեղրը» (Օ. Քիւլի մամուլի դիւան)ի մէջ, Մարտ 9, 1926, ,Չարի Վերջը» եւ ,Աղջկայ Սիրտը» 1928, ,Արծիւն ու Կաղնին», ,Անիծած Հարսը» եւ ,Շունն ու Կատուն» (Օ. Քիւլի մամուլի դիւան) Օգոստոս 11, 1932:
,Նոր Հայերէնի քերականութիւն» ընդարձակ աշխատութիւնը՝ Արեւելեան Լեզ. Ճեմարանի հրատարակութեամբ լոյս տեսած է Լայպցիկ քաղաքին մէջ, ռմբակոծութեան հետեւանքով զոհ գնաց գիրքերու ամբողջ պահեստը:
,Հայերէն-Գերմաներէն» երկհատոր ընդարձակ բառարան, 1944-ին, հրատ. Պերլինի համալսարանի Արտասահմանագիտական կաճառի: Պերլինի օդային ռմբակոծութեանց հետեւանքով 1944-ին զոհ կʼերթայ տպագրութեան մէջ գտնուող այս բառարանը:

,Հայ ժողովուրդի դիւցազներգութիւն» երկու անգամ վերահրատարակուած է այս շատ կարեւոր աշխատութիւնը, Պերլին 1939,
,Հայաստանի Պատմութիւն» գերմաներէն, Շթութկարթ, 1948,
,Դորպատի Հայ Ուսանողութիւնը» Վիեննա 1942,
,Դէպի Դորպատ» ուղեգրութիւն, Պոսթըն 1948,
,Քերովբէ Պատկանեան Դորպատում» Վիեննա 1949,
,Գէորգ Դոդոխեան Դորպատում» Վիեննա 1951,
,Գէօթէ» իր կեանքը եւ իր գործերը, Գահիրէ 1951,
,Գէօթէ» ընտիր երկեր Ա. Հատոր, Գահիրէ 1953,
,Ստեփանոս Նազարեան եւ Դորպատ» Պուէնոս Այրէս 1954,
,Դիւան Դորպատի Հայ Ուսանողութեան» ժողովածոյ վաւերաթղթերի,
,Դորպատ եւ Հայաստան»,
,Խաչատուր Աբովեան եւ Դորպատ»։

Ա. Աբեղեանի մահուան առիթով Շաւարշ Միսաքեան իր ,Յառաջ» օրաթերթին մէջ խմբագրական մը կը գրէ.-
,Վաստակեալ եւ բեռնաւոր սերունդի մը սակաւաթիւ մնացորդներէն մէկն ալ անհետացաւ օտարութեան մէջ»: Ան դեռ կʼաւելցնէ. ,Ռ. Պէրպէրեանի նկարագրած դաստիարակի տիպարն էր: Վարժապետը՝ բառին հնագոյն եւ ազնուագոյն իմաստով: Բոլոր վկայութիւնները կը հասատեն թէ իսկապէս արդիւնաւոր եղաւ իր դերը Փարիզի Նուպարեան մատենադարանի փրկութեան համար: Անկախ գիտնական մը՝ Մանասէ Սեւակ, վերջերս այս պարագան կը լուսաբանէր ,Հայրենիք»ի մէջ, հինգ փաստացի յօդուածներով: Իր միջամտութեան շնորհիւ էր որ գերման իշխանութիւնները տեղափոխեցին միայն տասը գիրք, փոխանակ 165-170 սնտուկներուն ինչպէս կը հաստատէր Պ. Արշակ Չօպանեանն ալ»:

Գերմանիա

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*