ՊՈԼ­ՍՈՅ ՊՈ­ՂԱ­ԶԻ­ՉԻ ՀԱ­ՄԱԼ­ՍԱ­ՐԱ­ՆԷՆ ՆԵՐՍ ԻՍ­ԼԱ­ՄԱՑ(ՈՒ)ԱԾ ՀԱ­ՅԵ­ՐՈՒ ԳԻ­ՏԱ­ԺՈ­ՂՈՎ

0 0
Read Time:19 Minute, 35 Second

p2-3 new bolis-islamatsatz-hayer  ՊՈ­ԼԻՍ.- “Հրանդ Տինք“ի ան­ուան հիմ­նար­կին կազ­մա­կեր­պու­թեամբ, Մա­լաթ­ի­ա­ցի հա­յե­րու միու­թեան եւ Պո­ղա­զի­չի հա­մալ­սա­րա­նին հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեամբ, Շա­բաթ, Նո­յեմ­բեր 2-ին, Պո­ղա­զի­չի հա­մալ­սա­րա­նին մէջ, կա­տար­ուե­ցաւ  բա­ցու­մը “Իս­լա­մաց“ու“ած հա­յեր“ նիւ­թով եռօր­եայ գի­տա­ժո­ղո­վը:

Առա­ջին եր­կու օրե­րու նիս­տե­րը, որոնց ըն­թաց­քին մեծ թիւով ակա­դե­մա­կան­ներ ելոյթ­ներ ու­նե­ցան, իւ­րա­քան­չիւ­րը` քսա­նա­կան վայրկ­եան, ար­դէն իրա­կա­նա­ցու­ցին հա­ւաք մը, ուր այ­լեւս ամէն մարդ, իր ամ­բողջ մեր­կու­թեամբ կը խօ­սէր Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եւ անոր հե­տե­ւանք­նե­րուն մա­սին: Այս տե­սա­կէ­տէն կա­րե­լի է ըսել, որ այս հա­մա­գու­մա­րը դարձ­եալ ակա­դե­մա­կան բարձր մա­կար­դա­կի վրայ դար­ձաւ հա­ւա­քոյթ մը, որ Թուրք­իոյ մէջ հայ­կա­կան թա­պու­նե­րը ամ­բող­ջո­վին կը փլցնէր ու Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին ամէն ինչ օրա­կար­գի կը բե­րէր` մե­ծա­մաս­նու­թեամբ թուրք երի­տա­սարդ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու եւ պատ­մա­գիր­նե­րու բե­րա­նով: Հա­կա­ռակ անոր, որ հա­մա­գու­մա­րը կը կա­յա­նար հե­ռա­ւոր թա­ղի մը մէջ, նիս­տե­րուն հե­տե­ւե­ցաւ հոծ բազ­մու­թիւն մը: Ներ­կա­նե­րը ու­շադ­րու­թեամբ հե­տե­ւե­ցան զե­կու­ցում­նե­րուն, ապա յատ­կան­շա­կան հար­ցում­ներ ուղ­ղե­ցին զե­կու­ցող­նե­րուն:

Հա­մա­գու­մա­րի բա­ցու­մը կա­տար­ուե­ցաւ Հրան­դի այրի­ին` Ռա­քէլ Տին­քի կող­մէ: Ան դի­տել տուաւ, որ հոս հա­ւաք­ուած են` բա­նա­լու հա­մար էջեր, որոնց մա­սին մին­չեւ այ­սօր ո՛չ մէ­կը խօ­սած է:Հոս վկա­յու­թիւն պի­տի ընենք այն գաղտ­նիք­նե­րուն մա­սին, որոնք ծա­ծուկ պահ­ուե­ցան մին­չեւ այ­սօր: Ճշմար­տու­թիւն­նե­րը եր­բե՛ք չեն կրնար մնալ մու­թի մէջ: Այ­սօր այ­լեւս բարձ­րա­ձայն հնչե­լու սկսած են փսփսուք­նե­րը բո­լոր անոնց, որոնք սու­րե­րու ու սպանդ­նե­րու աւել­ցուք­նե­րը կը կոչ­ուէ­ին, ըսաւ Ռա­քէլ Տինք: Ան նշեց, որ մին­չեւ այ­սօր մար­դիկ չու­զե­ցին լսել անոնց պատ­մու­թիւն­նե­րը, չու­զե­ցին խօ­սիլ անոնց գո­յու­թեան մա­սին եւ բնաւ չըն­դու­նե­ցին Ցե­ղաս­պա­նու­թեան իրա­կա­նու­թիւնը: Բայց այ­լեւս ամէն ինչ երե­ւան ելած է, գաղտ­նի բան չէ մնա­ցած: Ան աւել­ցուց, որ Հրանդ շատ մեծ կա­րե­ւո­րու­թիւն կ՛ըն­ծա­յէր այս նիւ­թին եւ կը պնդէր, որ պէտք է խօս­ուի ո՛չ միայն մե­ռած­նե­րուն մա­սին, այ­լեւ անոնց մա­սին, որոնք ողջ են այ­սօր:p2 islamizedarm2

Բաց­ման ու­ղեր­ձէն ետք ելոյթ­ներ ու­նե­ցան Պո­ղա­զի­չի հա­մալ­սա­րա­նի տե­սուչ Կիւ­լէյ Պար­պա­րօղ­լու, Մա­լաթ­ի­ա­ցի հա­յե­րու միու­թեան նա­խա­գահ Խոս­րով Քէ­օ­լէ­դա­ւի­թօղ­լու եւ Սա­պան­ճը հա­մալ­սա­րա­նէն Այ­շէ Կիւլ: Տե­սուչ Պար­պա­րօղ­լու ըսաւ.- Փսփսուք­նե­րով սկսող խօս­քե­րը հի­մա առա­տօ­րէն թող հո­սին: Իսկ Այ­շէ Կիւլ յի­շե­ցուց, որ առա­ջին ան­գամ այս մա­սին հրա­տա­րակ­ուած էր Սեր­տար Ճա­նիՄեծ Մայ­րի­կիս Հէք­ի­աթ­նե­րը անուն գիր­քով, որ սա­կայն մեծ աղ­մուկ չէր կրցած բարձ­րաց­նել օրին: Իս­լա­մա­ցած հա­յե­րու խնդի­րը յայտն­ուե­ցաւ, երբ Տին­քի խմբագ­րած “Ակօս“ին մէջ, հրա­տա­րակ­ուե­ցաւ Սա­պի­հա Կէ­օք­չէ­նի հայ ըլ­լա­լուն լու­րը եւ երբ Ֆեթհիէ Չե­թին հրա­տա­րա­կեց իր Մեծ Մայ­րիկս անուն գիր­քը:

Փաս­տա­բան Ֆեթ­հի­յէ Չե­թին խօսք առ­նե­լով, իր մեծ մօ­րը կեան­քէն յու­զիչ ման­րա­վէ­պեր պատ­մեց: Ան ըսաւ, որ մեծ մայ­րը գի­տէր, թէ իր մայ­րը իր եր­կու թոռ­նե­րը խեղ­դած էր Տիգ­րիս գե­տի Հաւ­լե­րէ անց­նող ջու­րե­րուն մէջ եւ ան­կէ ետք ինք­զինք եւս գե­տին մէջ նե­տած էր: Այս ող­բեր­գու­թե­նէն ետք իր մեծ մայ­րը եր­կար տա­րի­ներ ապ­րած է տան մը մէջ, որուն պա­տու­հա­նէն շա­րու­նակ կը տես­նէր այդ Հաւ­լեր գե­տը:

Ակա­դե­մա­կան Իւ­միտ Քուրթ պատ­մեց, թէ իս­լա­մա­ցած հա­յե­րը տա­կա­ւին որ­քա՛ն կը վախ­նա­յին ու շա­րու­նակ կեա­ւուր կը նկատ­ուէ­ին: Անոնք կը մերժ­ուէ­ին հա­յե­րու կող­մէ եւս, քա­նի որ հա­յե­րը զա­նոնք կը կո­չէ­ին գը­լըճ ար­թը­ղը տա­ճիկ, այ­սինքն` սու­րի աւել­ցուք տա­ճիկ: Կա­յին նա­եւ հա­յեր, որոնք իս­լա­մա­ցած ըլ­լա­լով հան­դերձ` աւե­լի ուշ քրիս­տո­նէ­ու­թեան կը վե­րա­դառ­նա­յին, կը մկրտուէ­ին, բայց հայ­կա­կան ինք­նու­թիւն չէ­ին ըն­դու­ներ:

Նիւ Եոր­քա­հայ գա­ղու­թի հան­րա­ծա­նօթ դէմ­քե­րէն` հրա­տա­րա­կիչ եւ գրող Աւե­տիս Հաճ­եան, խօ­սե­ցաւ այն դա­սա­ւոր­ման մա­սին, զոր ատե­նօք Շնորհք պատր­ի­արք ըրած էր Անա­տոլ­ուի հա­յե­րուն ու այ­սօր­ուան իս­լա­մա­ցած հա­յե­րուն մա­սին: Շնորհք պատր­ի­արք չորս բա­ժին­նե­րով դա­սա­ւո­րած էր զա­նոնք.- Առա­ջին` կա­մո­վին մահ­մե­տա­կա­նա­ցած հա­յեր, երկ­րորդ` հա­յեր, որոնք Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն 3-4 սե­րունդ առաջ իս­լա­մա­ցած են եւ կ՛ապ­րին քիւրտ ցե­ղա­խում­բե­րու ձե­ւով, եր­րորդ` հա­յեր, որոնք Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք բռնի ու­ժով իս­լա­մաց­ուե­ցան, սա­կայն աւե­լի ետք` վե­րա­դար­ձան քրիս­տո­նէ­ու­թեան եւ չոր­րորդ` հա­յեր, որոնք հա­կա­ռակ դժուա­րին պայ­ման­նե­րու, Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք կրցան հայ մնալ:
Հաճ­եան դի­տել տուաւ, որ Շնորհք պատր­ի­արք չէր յի­շած, որ հին­գե­րորդ դա­սա­կարգ մըն ալ կար. ատի­կա կը բաղ­կա­նար այն հա­յե­րէն, որոնք այ­սօր­ուան հա­մա­գու­մա­րին նիւ­թը կը կազ­մեն եւ որոնք իս­լա­մա­ցած ու գաղտ­նի մնա­ցած հա­յերն են: Հաճ­եան դի­տել տուաւ, որ տա­կա­ւին կան հատ­ուած­ներ, որոնք կը շա­րու­նա­կեն պա­հել իրենց հայ­կա­կա­նու­թիւնը, բայց ազգ ըլ­լա­լու հա­մար կա՛մ­քը անհ­րա­ժեշտ է, ըսաւ ան ու յի­շե­ցուց. Հա­յը ա՛յն է, որուն զա­ւակն ալ հայ է:

Տո­րիս Մել­քոն­եան անդ­րա­դար­ձաւ բա­նա­ւոր պատ­մու­թեան մար­զէն ներս կա­տար­ուած աշ­խա­տան­քին եւ պատ­մեց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան օրե­րուն հայ երե­խա­նե­րու ապ­րած կեան­քին մա­սին:p2-3 new 6islamized-armenians2-1

Պատ­մա­բան Ռո­նալտ-Գրի­գոր Սիւնիի ղե­կա­վա­րու­թեան ներ­քեւ կա­յա­ցաւ նիստ մը, որուն որ­պէս զե­կու­ցող մաս­նակ­ցե­ցաւ Վա­հէ Թաշճ­եան: Ան պատ­մեց, թէ ինչ­պի­սի՛ պայ­քար­ներ մղած էին Հա­լէ­պի շրջա­նի հայ կի­նե­րը` ողջ մնա­լու հա­մար: Թաշճ­եան այս տե­ղե­կու­թեան զա­նա­զան երես­նե­րը պատ­մեց, անդ­րա­դար­ձաւ նա­եւ այն նիւ­թին, թէ հայ հա­ւա­քա­կա­նու­թիւնը ինչ­պէ՛ս կ՛ըն­դու­նէր այս հար­ցը:

Ար­տա Մել­քոն­եան իր կար­գին պատ­մեց, թէ հայ կի­նե­րը ահա­ւոր տա­ռա­պանք­նե­րու են­թարկ­ուե­ցան ողջ մնա­լու հա­մար:

Գեր­մա­նա­ցի Հիլ­մար Քայ­զըր, անդ­րա­դար­ձաւ ձուլ­ման այն գոր­ծըն­թա­ցին, որ բաց­ուած էր 1915-1917ին ապր­ուած աք­սոր­նե­րուն հե­տե­ւան­քով:

Իշ­խան Չիֆթճ­եա­նը, որ պաշտ­պա­նեց այն տե­սա­կէ­տը, թէ մահ­մե­տա­կան հա­յերը պէտք է ըն­դուն­ուին որ­պէս ըն­կե­րա­բա­նա­կան շերտ մը:

Վեն­տի Հա­մը­լինկ խօ­սե­ցաւ Սա­սու­նի հա­յոց երաժշ­տու­թեան մա­սին:

Նիս­տե­րէն մէ­կը ամ­բող­ջո­վին յատ­կաց­ուած էր Տեր­սի­մի նիւ­թին` օրա­կար­գի բե­րե­լով վի­ճա­կը այն հա­յե­րուն, որոնք քիւր­տե­րու հետ մի­ա­սին կը սպանն­ուէ­ին 1938ին, պե­տու­թեան կող­մէ կա­տար­ուած ջար­դին կամ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­թաց­քին: Ընդ­հա­նուր մեկ­նա­բա­նու­թիւնն այն էր, որ 1938ի սպան­դը կեր­պով մը շա­րու­նա­կու­թիւնն էր 1915ին: Նե­զա­հաթ Կիւն­տօղ­տու ու Քեա­զըմ Կիւն­տօղ­տու ամո­լին ան­ջատ զե­կու­ցում­նե­րը մեծ հե­տաքրք­րու­թիւն ստեղ­ծե­ցին: Ամո­լը պատ­րաս­տած էրՏեր­սի­մի Կորս­ուած Աղ­ջիկ­նե­րը անու­նով վա­ւե­րագ­րա­կան ժա­պա­ւէն մը, որուն հա­մար լայն ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ կա­տա­րած էր Տեր­սի­մի մէջ:

Շրջա­նի պատր­ի­ար­քա­կան ար­խիւ­նե­րը ցոյց կու տան, որ մին­չեւ 1915,  Տեր­սի­մի մէջ, 16 հա­զար հայ կար` ցրուած մօ­տա­ւո­րա­պէս հա­րիւր գիւ­ղե­րու մէջ:  Կիւն­տող­տու յի­շեց Իս­մեթ Ինէ­օնիւի մէկ խօս­քը. Այս երկ­րին մէջ ապ­րող բո­լոր մար­դի­կը պի­տի թրքա­նան ու թրքե­րէն պի­տի խօ­սին, իսկ անոնք, որոնք պի­տի չհա­մա­կեր­պին, պի­տի կո­տոր­ուին, շպրտուին: Նե­զա­հաթ աւել­ցուց թէ հա­յե­րը Տեր­սի­մի մէջ, մին­չեւ 1938, կրցան ապ­րիլ որ­պէս քրիս­տոն­եա­ներ: Անոնք, ապ­րած ըլ­լա­լով լեռ­նա­յին ան­հա­սա­նե­լի վայ­րե­րու մէջ` 1915ին կրցած էին փրկուիլ, բայց 1938ին սպանն­ուե­ցան քրտա­կան տար­բեր վայ­րե­րու մէջ, որ­պէս­զի քրիս­տոն­եա­յի արիւնը չխառն­ուի իս­լա­մի ար­եան: Իսկ Քեա­զըմ Կիւն­տող­տու բո­լո­րո­վին նոր տու­եալ­ներ տուաւ Տեր­սի­մի մէջ Վանք կոչ­ուած Սուրբ Կա­րա­պետ եկե­ղեց­ւոյ մա­սին, որ 1938ին եղաւ պե­տու­թեան կող­մէ առա­ջին ռմբա­կոծ­ուած վայ­րը: Զե­կու­ցո­ղը եր­կար պատ­մեց Քա­հա­նա­յին ըն­տա­նի­քը կոչ­ուած ըն­տա­նի­քի պատ­մու­թիւնը, որ կ՛եր­կա­րէր մին­չեւ մեր օրե­րը: 30-40 հոգիէ բաղ­կա­ցած եւ իս­լա­մու­թիւնը ըն­դու­նած ըն­տա­նի­քի մը ճա­կա­տա­գիրն էր ատի­կա: Ըն­տա­նի­քի ան­դամ­նե­րէն ոմանք այժմ Եւ­րո­պա խոյս տուած են, սա­կայն հոն իսկ կը խու­սա­փին իրենց անց­եա­լին մա­սին խօ­սե­լէ:

Տեր­սի­մի մա­սին զե­կու­ցեց նա­եւ Հա­յաս­տա­նէն ժա­մա­նած Հրա­նոյշ Խա­ռատ­եան, որ հա­յե­րէն խօ­սե­ցաւ եւ որուն զե­կու­ցու­մը տեղ­ւոյն վրայ թարգ­ման­ուե­ցաւ թրքե­րէ­նի: Ան նշեց, թէ զանգ­ուա­ծա­յին կրօ­նա­փո­խու­թիւն­նե­րը իրա­կա­նա­ցան բռնի ու­ժով: Խա­ռատ­եան շատ եր­կար ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ փո­խան­ցեց ալաուի դար­ձած տեր­սիմ­ցի հա­յե­րուն մա­սին, ապա պա­տաս­խա­նեց իրեն ուղղ­ուած հար­ցում­նե­րուն:p2-3 new islamized-armenians2

Ատ­նան Չե­լիք, ման­րա­մաս­նօ­րէն պատ­մեց մահ­մե­տա­կա­նա­ցած հա­յե­րու կեան­քին մա­սին գրուած քրտե­րէն երեք վէ­պե­րուն մա­սին: Իսկ Ռա­մա­զան Արաս յայտ­նեց, թէ հա­յե­րը միշտ միւ­սը նկատ­ուած են եւ դա­ւա­ճան որակ­ուած: Ան աւել­ցուց թէ 1915էն փրկուե­լու մի­ակ ձե­ւը իս­լա­մա­կա­նա­նալն էր, եւ անոնք, որոնք կրցած էին ողջ մնալ, իս­լա­մու­թիւնը ըն­դու­նած էին, բայց միշտ ալ ըն­կե­րու­թեան կող­մէ ըն­դուն­ուե­ցան որ­պէս տար­բեր տե­սա­կի իս­լամ­ներ:

Ամե­րի­կա­հայ գիտ­նա­կան Ռու­բի­նա Փի­րում­եան չէր կրցած ըն­թացք տալ հրա­ւէ­րին, բայց ղրկած էր իր զե­կու­ցու­մը, որ եւս կար­դաց­ուե­ցաւ:

Ելոյթ­ներ ու­նե­ցան Հե­լիթ Անա­հիտ, Անոյշ Սիւ­նի, եր­կուքն ալ` հայ­կա­կան ծա­գու­մով: Հե­լիթ Անա­հիտ աւե­լի քան հինգ հա­րիւր հոգիի հետ հար­ցազ­րոյց­ներ ըրած է ու պատ­րաս­տած բա­նա­ւոր պատ­մու­թեան հա­ւա­քա­ծոյ մը: Իր հե­տա­զօ­տած գլխա­ւոր նիւ­թը հե­տեւ­եալն է. Ձե­զի ի՞նչ զգաց­նել կու տայ Թուրք­իոյ մէջ հայ ըլ­լա­լու գա­ղա­փա­րը: Եւ այս հար­ցու­մին պա­տաս­խան­նե­րը մեծ հե­տաքրք­րու­թիւն ստեղ­ծած են:

Անոյշ Սիւ­նի խօ­սե­ցաւ այն խնդիր­նե­րուն ու հո­գե­կան վէր­քե­րուն մա­սին, որոնք կը ստեղծ­ուին անուն­նե­րու բռնի փո­փո­խու­թե­նէն. բան մը, որ յա­ճախ կը պա­տա­հի, երբ կը կա­տար­ուի կրօ­նա­փո­խու­թիւն կամ ազ­գա­փո­խու­թիւն: Նոյ­նը կը պա­տա­հի նա­եւ տե­ղե­րու անուն­նե­րու պա­րա­գա­յին: Ան խօ­սե­ցաւ նա­եւ իրենց հայ­րե­նի­քէն կամ բնա­կա­վայ­րէն պար­տադ­րա­բար բաժ­նուող­նե­րուն ապ­րած ող­բեր­գու­թեանց մա­սին: Անոնք, իրենց կրօն­քէն կամ ազ­գու­թե­նէն ան­ջատ­ուած` իրենք զի­րենք առան­ձին ու ըն­կե­րու­թե­նէն ար­տաքս­ուած կը զգան:

Ապա ելոյթ ու­նե­ցան Պոլ­սոյ Հայ Աւե­տա­րա­նա­կան եկե­ղեց­ւոյ հո­վիւ պատ­ուե­լի Գրի­գոր Աղա­պա­լօղ­լու, հրա­պա­րա­կա­գիր ու պատ­մա­բան` Ճե­մալ Ու­չաք եւ Հի­տա­յէթ Շեւ­քաթ­լը Էիւք­սէլ: Քննար­կողն էր Ռո­պէր Քոփ­թաշ:

Տպա­ւո­րիչ էր Գրի­գոր Աղա­պա­լօղլ­ուի ելոյ­թը: Ան յի­շեց կրօ­նա­կան այն պատ­գա­մը, թէ` ճշմար­տու­թիւնը քեզ ազատ պի­տի դարձ­նէ: Աղա­պա­լօղ­լու ըսաւ, որ ճշմար­տու­թիւնը գլխա­ւոր է կեան­քի մէջ. ճշմար­տու­թիւնը մար­դը կրնայ տա­նիլ մին­չեւ խաչ եւ մահ, ինչ­պէս տա­րաւ Քրիս­տո­սը, բայց այդ ճշմար­տու­թիւնն է, որ կը բարձ­րաց­նէ մար­դուս բա­րո­յա­կա­նու­թիւնը ու մար­դուս կու տայ ազա­տու­թեան զգա­ցում: Պա­տաս­խա­նե­լով Ճե­մալ Ու­չա­քի դի­տո­ղու­թեան, թէ` նա­ւա­կին թի­ե­րը պէտք չէ շատ խո­րունկ մխրճել, որ­պէս­զի անոնք տա­կը մնա­ցած ցե­խը չվերց­նեն` պատ­ուե­լին ըսաւ, որ կա­րե­ւո­րը թի­ե­րուն իջած խո­րու­թիւնը չէ, այլ կա­րե­ւո­րը ցեխն է, որով­հե­տեւ, եթէ ցեխ կայ, այդ ցե­խը պի­տի հո­տի` թի­ե­րը խո­րունկ մխրճես կամ չմխրճես: Աղա­պա­լօղ­լու ցնցիչ նա­խա­դա­սու­թիւն­նե­րով անդ­րա­դար­ձաւ 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճշմար­տու­թեան ու ընդգ­ծեց, թէ այ­սօր եր­կի­րը պէտք ու­նի քա­ջա­րի մար­դոց:

Նշենք թէ Ու­չաք հա­ւա­սա­րակշռ­եալ ելոյթ մը ու­նե­ցած էր եւ գոր­ծա­ծած նա­խա­դա­սու­թիւն մը, զոր լսած էր հա­յե­րու բե­րա­նէն եւ շատ սի­րած: Այդ նա­խա­դա­սու­թիւնն էր` Ի՞նչ պէտք է ընենք, որ­պէս­զի թուր­քե­րը ճիշ­դը գոր­ծադ­րեն“: Ըստ անոր`Հա­յե­րը պէտք է խու­սա­փին շատ կարծր մօ­տե­ցում­նե­րէ: Ու­րեմն, պէտք է, որ նա­ւա­կին թի­ե­րը շատ խո­րունկ չմխրճուին, առայժմ ջու­րի եզեր­քէն շար­ժին, որ­պէս­զի տա­կը նստած ցե­խը ար­գելք չհան­դի­սա­նայ:
Հի­տա­յէթ Շեւ­քաթ­լը իր կար­գին խօ­սե­ցաւ ո՛չ միայն իս­լա­մա­ցած հա­յե­րու ապ­րած ող­բեր­գու­թեան մա­սին, այլ նա­եւ վեր­լու­ծեց Անա­տո­լուցի­ին որոշ սո­վո­րու­թիւն­նե­րը եւ զգոյ­շու­թիւն­նե­րը: Ան կա­րե­ւոր տեղ տուաւ այս խնդի­րին մէջ մար­դոց ու­նե­ցած այն ան­հանգս­տու­թեան, զոր յան­ցա­գոր­ծը կ՛ու­նե­նայ, ու պատ­մեց, թէ Անա­տոլ­ուի մար­դը զգոյշ է ու մէ­կու մը հետ խօ­սե­լու ըն­թաց­քին ան­պայ­ման նախ կը հարց­նէ, թէ դի­մա­ցի­նը որ­տե­ղա­ցի է: Ան եւս իր կար­գին ընդգ­ծեց, թէ Թուրք­իոյ մէջ որ­քա՛ն դժուար է հայ ըլ­լա­լը:

Եռօր­եայ այս հա­մա­գու­մա­րի վեր­ջին հա­ւա­քը նուիր­ուած էր “Թոռ­նե­րը“ թե­մա­յին: Գլխա­ւոր թո­ռը ար­դէն փաս­տա­բան Ֆեթ­հի­յէ Չե­թինն էր, որ պի­տի հան­դի­սա­նար առա­ջին զե­կու­ցո­ղը: Այս հա­ւա­քոյ­թին հան­դի­սա­վարն էր Այ­շէ Կիւլ Ալ­թը­նայ, որ յայտ­նեց, թէ զե­կու­ցող­նե­րը կարճ պի­տի խօ­սին, որ­պէս­զի վեր­ջա­ւո­րու­թեան ներ­կա­ներն ալ կար­ծիք­ներ ար­տա­յայ­տեն ու հար­ցում­ներ ուղ­ղեն:

Չե­թին յի­շե­ցուց, որ այս հա­մա­գու­մա­րին ըն­թաց­քին շատ գոր­ծած­ուե­ցաւ “փսփսուք“ բա­ռը, որով կը բա­ցատր­ուէր, թէ իս­լա­մա­ցած հա­յե­րու ժա­ռան­գորդ­նե­րը կը վախ­նա­յին իրենց հայ­կա­կան ար­մա­տը բարձ­րա­ձայն հրա­պա­րա­կե­լէ ու հա­զիւ իրա­րու հետ փսփսու­քով կը խօ­սէ­ին: Հի­մա այ­լեւս կա­րե­լի է խօ­սիլ բարձ­րա­ձայն, եւ ատոր հա­մար ալ ան ըսաւ, թէ գոհ է, որ հա­մալ­սա­րա­նի մը եր­դի­քին տակ կը խօս­ուի այս նիւ­թին մա­սին: Չե­թին փա­փաք յայտ­նեց, որ շա­րու­նակ­ուի այս գոր­ծըն­թա­ցը: Ան մաս­նա­ւո­րա­բար դի­տել տուաւ, որ այս­պի­սի հա­մա­գու­մար­ներ պէտք է կազ­մա­կերպ­ուին մա­նա­ւանդ Անա­տոլ­ուի մէջ: Թէ՛ խօ­սե­ցանք, թէ՛ լա­ցինք, ըսաւ Չե­թին` հա­մա­ռօ­տե­լով այս երեք օրե­րու իր տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րը:
Զե­կու­ցող­նե­րէն մէ­կը բա­ցատ­րու­թիւն­ներ տուաւ իս­լա­մա­ցած հա­յե­րու հետ կա­տար­ուած հար­ցազ­րոյց­նե­րուն մա­սին: Ան եւ իր ըն­կեր­նե­րը հար­ցազ­րոյց­ներ կա­տա­րած էին եւ տե­սած, թէ մար­դիկ այ­լեւս խօ­սե­լու ցան­կու­թիւն ու­նին եւ կ՛ու­զեն, որ իրենց խօս­քե­րը ար­ձա­նագր­ուին` ար­խիւ­նե­րու հա­մար: Իս­լա­մա­ցած­նե­րուն մէկ մա­սը այժմ կ՛ու­զէ վե­րա­դառ­նալ քրիս­տո­նէ­ու­թեան:

Հե­տաքրք­րա­կան էր համ­շէն­ցի եր­գիչ ու ար­ուես­տա­գէտ Հիք­մեթ Աք­չի­չե­քի ելոյթն էր, որ խօ­սիլ սկսե­լէ առաջ` Համ­շէ­նի բար­բա­ռով ու յայտ­նա­պէս հա­յե­րէն բա­ռե­րով յու­զիչ երգ մը եր­գեց: Ան ըսաւ, որ գի­տէ, թէ համ­շէն­ցի­նե­րուն ար­մա­տը հայ­կա­կան է, սա­կայն ասի­կա ըսելն իսկ մար­դուս գլու­խը փոր­ձան­քի կրնայ մատ­նել այս եր­կի­րին մէջ:

Տեր­սիմ­ցի հա­յե­րու միու­թեան նա­խա­գահ Միհ­րան Փրկիչ Կիւլ­թե­քին, որ խօ­սե­ցաւ Տեր­սի­մի մէջ հայ ըլ­լա­լու մա­սին եւ ըսաւ, թէ ինք ոչ մէկ բա­նէ կը վախ­նայ ու ճշմար­տու­թիւն­նե­րը կ՛ա­ղա­ղա­կէ, նոյ­նիսկ եթէ այս ճամ­բան կրնայ մար­դը մին­չեւ մահ տա­նիլ: Ան բա­ւա­կան խիստ ոճով խօ­սե­ցաւ տեր­սիմ­ցի հա­յե­րու խնդիր­նե­րուն մա­սին:

Հա­մա­գու­մա­րին ըն­թաց­քին զա­նա­զան զե­կու­ցող­ներ յայտ­նած էին, որ իս­լա­մա­ցած հա­յե­րու շրջա­նակ­նե­րը կը պաշտ­պա­նեն իրենց աշ­խար­հը, միայն իրենց մի­ջեւ աղ­ջիկ կու տան-կ՛առ­նեն ու միայն իրենց շրջա­նա­կին մէջ կը խօ­սին իրենց խառն պատ­կա­նե­լիու­թեանց ու անց­եա­լին մա­սին:

Այս հա­մա­գու­մա­րը բա­ցա­ռիկ հե­տաքրք­րու­թիւն ստեղ­ծեց մա­նա­ւանդ այն շրջա­նակ­նե­րէն ներս, որոնք ըն­տա­նե­կան անց­եա­լին բե­րում­նով` կապ մը ու­նին գլխա­ւոր թե­մա­յին հետ, կամ որոնք այ­սօր կը մնան հա­յա­խօս հա­յե­րէ հե­ռու շրջա­նակ­նե­րու մէջ: Հա­մալ­սա­րա­նի ըն­դար­ձակ սրա­հը ծայ­րէ ի ծայր լեց­նող ունկն­դիր­նե­րու բազ­մու­թիւնը բո­լո­րո­վին նոր տե­սա­կի բազ­մու­թիւն մըն էր: Նա­եւ, հա­մա­գու­մա­րը շատ լաւ կեր­պով կազ­մա­կերպ­ուած էր, իսկ թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րը վայրկ­եա­նա­կան կը կա­տար­ուէ­ին:

Ան­կաս­կած նիւ­թա­կան ծանր ծախ­սե­րով իրա­գործ­ուած այս եր­կա­րա­շունչ հա­մա­գու­մա­րը եկաւ մար­դոց ցոյց տա­լու, թէ 1915ին հայ ժո­ղո­վուր­դը միայն մէ­կու­կէս միլի­ոն մարդ չէ, որ կորսն­ցուց մահ­ուան ճամ­բա­նե­րուն վրայ, այլ կորսն­ցուց նա­եւ շատ մեծ թիւով զա­ւակ­ներ, որոնք կ՛ապ­րէ­ին, բայց հայ չէ­ին այ­լեւս: Հի­մա, ամէն թուրք, որ արե­ւել­եան նա­հանգ­նե­րէ կու գար, կրնար ինքն իրեն հարց տալ, թէ արդ­եօք իր ըն­տա­նի­քի անց­եա­լին մէջ ալ հայ­կա­կան արիւն կա՞յ:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԻՍԼԱՄԱՑ(ՈՒ)ԱԾ ԵՒ ԹՐՔԱՑ(ՈՒ)ԱԾ ԲՆԱԿՉՈՒԹԻՒՆ
Next post Հ.Յ.Դ.-Ի ԱՌԱՋԱՐԿԱԾ “ՄԵՆՔ ԱՊՐԵԼՈՒ ԵՆՔ ՄԵՐ ՏԱՆԸ“ ԾՐԱԳԻՐ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

One thought on “ՊՈԼ­ՍՈՅ ՊՈ­ՂԱ­ԶԻ­ՉԻ ՀԱ­ՄԱԼ­ՍԱ­ՐԱ­ՆԷՆ ՆԵՐՍ ԻՍ­ԼԱ­ՄԱՑ(ՈՒ)ԱԾ ՀԱ­ՅԵ­ՐՈՒ ԳԻ­ՏԱ­ԺՈ­ՂՈՎ

  1. Շատ շնորհակալ եմ որ կրցայ ելոյթին մասին կարդալով շունջ մը առնել եւ Աստուծոյ փառք տալ որ տակաւին այսպիսի ՀԱՅԵՐ եւ ՀԱՅԱՍԵՐՆԵՐ կան որոնք կրցան եւ պիտի կարենան շարունակել այս ազնիւ առաքելութիւնը:

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles