“ԳՈՐ­ԾԻՔ­ՆԵ­ՐԸ ԱՅՆ­ՊԷՍ ԿԸ ՍՏԱՑ­ՈՒԻՆ, ՈՐ ՄԱՐ­ԴԵՐ ԵՆ… ԿԻ­ՆԵՐ ԿԱՄ ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ­ՆԵՐ“, ԿԸ ՅԱՅՏ­ՆԷՐ ՅԱ­ԿՈԲ ՅԱ­ԿՈԲ­ԵԱՆ

p7 -10 a  Հան­րա­ծա­նօթ գե­ղան­կա­րիչ Յա­կոբ Յա­կոբ­եա­նի մա­հը, մեծ յու­զում յա­ռա­ջա­ցուց ար­ուես­տի բնա­գա­ւա­ռէն ներս: Այս թիւով, յա­տուկ մաս մը կը յատ­կաց­նենք իւ­րա­յա­տուկ վրցի­նի տէր ար­ուես­տա­գէ­տին, տրա­մադ­րե­լով չորս էջ` 7, 8, 9 եւ 10: Նշենք թէ ան այ­ցե­լած էր Մի­աց­եալ Նա­հանգ­ներ, իր կնոջ` Մարի­ին ու ար­ուես­տա­բան Շա­հէն Խա­չա­տուր­եա­նի հետ:

Հայ գե­ղան­կար­չու­թեան վար­պե­տը հե­զա­համ­բոյր իր նկա­րա­գի­րով, մնաց անդրդ­ուե­լի հայ­րե­նա­սէ­րը: Ան­կա­խա­ցու­մէն ետք, իրեն հա­մար ալ դիւ­րին էր մեկ­նիլ Եւ­րո­պա կամ Ամե­րի­կա եւ հոն փնտռել իրեն հա­մար ար­ուես­տի նոր շու­կա­ներ, սա­կայն մնաց կառ­չած աւե­լի ամուր կեր­պով իր հո­ղին: Չե­ղաւ այլ հայ նկա­րիչ­նե­րէն ոմանց նման նիւ­թա­պաշտ մը, այլ իր տա­ղան­դով, ան պար­տադ­րեց ինք­զինք:

Ստո­րեւ, յա­պա­ւու­մով լոյս կ՛ըն­ծա­յենք քա­նի մը տա­րի առաջ կա­տար­ուած հե­տաքրք­րա­կան հար­ցազ­րոյց մը.-

 

Հ.- Ի՞ն­չը դրդեց, որ դուք նկար­չու­թեան նուիր­ուիք: Որ­քա՜ն ալ բնա­տուր եւ աստ­ուա­ծա­տուր ըլ­լան ձեր տա­ղան­դը, ձիր­քե­րը… մնա­ցիք այս աս­պա­րէ­զին մէջ, ու ձեր պա­րա­գա­յին“ հայ գե­ղան­կար­չու­թեան մէջ:

Պ.- Գի­տէ՞ք, այս հար­ցու­մը ու­րիշ­ներ ալ տուած են, ես ալ մի՛շտ պա­տաս­խա­նած եմ, որ ասի­կա շատ պա­տա­հա­կան սկսաւ, բայց ին­ծի հա­մար շատ կա­րե­ւոր պահ մը եղաւ կեան­քիս մէջ, ան­կեղ­ծօ­րէն: Հինգ տա­րե­կան էի, օր մը հայրս զիս իր գիր­կը առաւ եւ թուղ­թի մը վրայ նա­պաս­տակ մը նկա­րեց: Ես զար­մա­ցայ, որով­հե­տեւ առա­ջին ան­գամ կը տես­նէի, թէ ինչ­պէս մարդ բան մը կրնայ նկա­րել: Առա­ջին նկար­չու­թիւնն էր որ կը տես­նէի թուղ­թի վրայ: Դառ­նա­լով ին­ծի ըսաւ. “Դուն ալ կրնա՞ս նկա­րել“: Ես ալ առի թուղ­թը, նկա­րե­ցի, զգաց­ուե­ցաւ: Եւ ես ալ զար­մա­ցայ, թէ ինչ­պէս որ ին­քը նկա­րած էր, ես ալ կրցայ նոյ­նը ընել: Փաս­տօ­րէն առա­ջին նկարս նկա­րե­ցի, եւ հայրս նշմա­րեց, որ ես որոշ հա­կում ու­նիմ նկար­չու­թեան հան­դէպ… եւ այդ առն­չու­թեամբ սկսաւ գուր­գու­րանք ցու­ցա­բե­րել: Հոն­տե­ղէն սկսաւ նկա­րե­լու սէրս:

Հայրս շուտ մա­հա­ցաւ:

Եթէ երի­տա­սար­դի մը կամ պա­տանիի մը քա­ջա­լե­րա­կան խօս­քեր ըսես ու պա­տա­նին դարձ­եալ կ՛ու­զէ ցոյց տալ գծա­ծը եւ ար­ժա­նա­նալ գո­վա­սան­քի, մարդ­կա­յին է եւ ինք­նա­բե­րա­բար կը քա­ջա­լեր­ուի:

Ու­րեմն այս­պէս սկսաւ նկա­րելս, Եգիպ­տո­սի մէջ:

 

Հ.- Դուք բնիկ եգիպ­տա­հա՞յ էք:

Պ.- Ես Աղեք­սանդր­իա ծնած եմ, 11 տա­րե­կան էի երբ հայրս մա­հա­ցաւ, ու մեր ըն­տա­նի­քը ին­կաւ նիւ­թա­կան դժուա­րու­թեան մէջ… շա՜տ դժուար: Մայրս մեզ պէտք էր հո­գար, քոյր մը եւ եղ­բայր մը ու­նէի ինձ­մէ մեծ: Այդ թուա­կան­նե­րուն, երե­սու­նա­կան­նե­րուն, կի­նե­րը չէ­ին աշ­խա­տեր, բայց մայրս սկսաւ աշ­խա­տիլ: Հա­մո­զե­ցի զինք որ զիս Մել­գոն­եան կրթա­կան հաս­տա­տու­թիւն գի­շե­րօ­թիկ դպրոց ղրկեն, այն մտայ­նու­թեամբ, որ թէ կրթու­թիւն կը ստա­նա­յի, եւ թէ ալ բեռ մը պա­կաս կ՛ըլ­լար իրենց հա­մար:p7-10 b

Այդ ձե­ւով Մել­գոն­եան հա­սայ, եօ­թը տա­րի Մել­գոն­եան մնա­ցի, մէկ ընդ­մի­ջու­մով միայն: Մել­գոն­եա­նը չա­ւար­տե­ցի, կի­սատ մնաց, չկրցայ տա­կէն դուրս գալ, չէի դի­մա­նար առանձ­նու­թեան, ըն­տա­նի­քէս հե­ռու, յե­տոյ դպրո­ցը… աւե­լի մեղմ ասած, գե­թօ մըն էր, թէ ինչ ու­զէ­ին այդ պէտք էր ըլ­լար: Այդ ժա­մա­նակ դպրո­ցը բա­ւա­կան մեծ տա­րա­ծու­թիւն ու­նէր, փշա­լա­րե­լով… ոչ թէ ու­սա­նող­նե­րուն հա­մար, այլ որ­պէս­զի դուր­սէն օտար­ներ չմտնեն ներս, թէ­եւ Կիպ­րո­սը այն­քա՜ն խա­ղաղ է եւ բա­րի ժո­ղո­վուրդ ու­նի, իսկ դպրո­ցը քա­ղա­քէն հե­ռու էր եւ երբ դուրս ել­լէ­ինք, եր­թա­լու տեղ չկար: Ամա­յի տա­րա­ծու­թիւն­ներ էին: Հի­մա այդ Մել­գոն­եա­նը քա­ղա­քի կեդ­րոնն է:

 

Հ.- Ո՞վ էր ձեր շրջա­նի տնօ­րէ­նը:

Պ.- Պրն.Գրի­գոր Կի­րա­կոս­եանն էր, յե­տոյ դոքթ. Յա­կոբ Թոփճ­եա­նը եկաւ: Ես պրն. Թոփճ­եա­նի ժա­մա­նակ ու­սա­նե­ցայ, 1941ին վե­րա­դար­ձայ Եգիպ­տոս եւ այդ ձե­ւով կի­սատ մնաց ու­սումս:

 

Հ.- Մել­գոն­եա՞­նը պատ­ճառ եղաւ, որ ար­ուես­տի հե­տաքրք­րու­թիւն­ներդ աւե­լի զար­գա­նան, ընդ­լայն­ուին:

Պ.- Ան­շուշտ, Մել­գոն­եան երբ գա­ցի, ամա­ռա­նոց տա­րին մե­զի: Ամէն տա­րի Օգոս­տո­սին աշա­կեր­տու­թիւնը կը տա­նէ­ին, սա­րե­րը կամ ծո­վե­զերք վրան­նե­րու տակ, որով­հե­տեւ Նի­կոս­ի­ան շատ շոգ կ՛ընէր, հար­թա­վայր է: Մա­կա­րայ վան­քէն ան­դին վանք մը կար, Քա­րա­կա­յի վան­քը, երբ առա­ջին ան­գամ գա­ցի:

Աղ­ջիկ­նե­րը վան­քի մէջ կը մնա­յին, տղա­քը վրան­նե­րու տակ: Ու հետս գծագ­րու­թեան տետ­րակ մը տա­րած էի, կը նստէի ու կը նկա­րէի, մէ­կէն ի մէկ հա­ւաք­ուե­ցան շուրջ­ս բո­լորը, նո­րեկ մը եկած էր: Վեր­ջա­պէս նկար­չու­թեան ու­սու­ցիչ Առա­քել Պատ­րիկ ան­մի­ջա­պէս սկսաւ հե­տաքրքր­ուիլ ինձ­մով: Մեր սի­րա­լիր յա­րա­բե­րու­թիւնը կ՛օգ­նէր աւելի­ով նկա­րե­լու: Ինչ­պէս քիչ առաջ ըսի, երբ կը քա­ջա­լե­րես մէ­կը, տար­բեր ար­դիւնք կու տայ:

 p7-10 c

Հ.- Այդ օրե­րուն որո՞նք որ­պէս ու­սու­ցիչ ու­նե­ցար:

Պ.- Նկար­չու­թեան ու­սու­ցիչ Առա­քել Պատ­րի­կէն զատ, նկա­րիչ Օն­նիկ Աւե­տիս­եա­նը եկաւ Եգիպ­տո­սէն: Անոր հետ ալ շատ-շատ մեծ սի­րով կապ­ուե­ցայ: Վա­հան Թէ­քէ­եա­նը եկաւ եր­կու տա­րի մնաց, որով­հե­տեւ այդ ժա­մա­նակ Մել­գոն­եա­նը վար­ժա­պե­տա­նոց մը բա­ցեր էր: Մել­գոն­եա­նը 10 ամ­եայ դպրոց էր, սա­կայն վեր­ջին եր­կու դա­սա­րան­նե­րը վար­ժա­պե­տա­նոց կո­չե­ցին: Երեք բա­ժան­մունք ու­նէր դպրո­ցը մա­թե­մա­թիք, գի­տա­կան ու ման­կա­վար­ժա­կան: Ափ­սոս, որ ես չկրցայ աւար­տել եւ մին­չեւ հոն չհա­սայ: Բայց Մել­գոն­եա­նի մէջ, եր­կու ու­սու­ցիչ­ներս ալ այ­սինքն գրա­սեն­եա­կա­յին բա­ժին սղագ­րու­թիւն, գրա­մե­քե­նայ, հաշ­ուա­պա­հու­թիւն կը սոր­վեց­նէ­ին, շատ կը քա­ջա­լե­րէ­ին զիս, որ կը նկա­րեմ:

 

Հ.- Ի՞նչ բան մղեց ձեզ որ Հա­յաս­տան ներ­գաղ­թէք:

Պ.- Ես կրնամ ըսել, որ մի՛շտ ալ մտա­ծեր էի Հա­յաս­տան եր­թալ, երի­տա­սար­դու­թեան սկիզ­բի օրե­րէն: Կ՛երե­ւի որ կրթու­թիւնս օտար լե­զուով չգնաց: Չկրցայ տի­րա­պե­տել անգ­լե­րէն կամ ֆրան­սե­րէն լե­զու­նե­րուն: Յոյսս հա­յե­րէնն էր: Հայ գրա­կա­նու­թիւն կար­դա­ցեր էի շատ, գրա­դա­րա­նի մէջ գրե­թէ ինչ գիրք որ կար կը կար­դա­յի: Ինք­նա­բե­րա­բար, ինչ­պէս ամէն մել­գոն­եան­ցի, կ՛երա­զէի Հա­յաս­տան եր­թալ:

1962ին էր: Կ՛ու­զէի եր­կիր մը եր­թալ եւ հոն­կէ այ­լեւս դուրս չել­լել, չվե­րա­դառ­նալ: Մի՛շտ նոյն պա­տաս­խա­նը տուած եմ հարց­նող­նե­րուն: Եր­կու տե­սակ Հա­յաս­տան չկայ, եղա­ծը այս էր, թէ­եւ սար­սա­փե­լի վար­չա­կար­գի մը տակ, սո­վե­տա­կան բան­տա­յին ռե­ժիմ մըն էր… սա­կայն ի՜նչ աղուոր մշա­կու­թա­յին կեանք կար:

 

Հ.- Այդ ռե­ժի­մին դժուա­րու­թիւն­նե­րը ապ­րե­ցա՞ք:

Պ.- Ես անձ­նա­պէս չեմ ապ­րած: Հա­կա­ռակ որ բազ­մա­թիւ ար­ուես­տա­գէտ­ներ հա­մա­պա­տաս­խան մար­մին­նե­րու ու­շադ­րու­թեան կեդ­րոնն էին, բայց ին­ծի հետ լաւ վար­ուե­ցան: Բախտս բե­րաւ, որ 62ին խրուշ­չեւ­եան ժա­մա­նակ­նե­րուն, հե­տապն­դում­նե­րը քիչ մը մեղ­մա­ցած էին: Իմ ժա­մա­նակս, Մի­նա­սին չեմ կրնար ըսել թէ հա­մակ­րան­քով կը նա­յէ­ին, կամ Փա­րա­ջա­նո­վի պէս հան­ճա­րեղ մար­դուն. տա­րին բանտ նե­տե­ցին: Կամ Կա­լեն­ցի պէս մեծ նկա­րի­չը, երբ եկայ ու տե­սայ, թէ ինչ­պէս դժգոհ էր իր վի­ճա­կէն, որով­հե­տեւ ան եկած էր 46-47ին եւ ապ­րած էր ռե­ժի­մին ողջ խստու­թիւնը: Այդ տա­րի­նե­րուն չէ­ին հան­դուր­ժեր որե­ւէ ան­հա­տա­կա­նու­թիւն, դուր­սէն եկած որե­ւէ ար­ուես­տա­գէտ:

 

Հ.- Ու­րիշ նկա­րիչ եկա՞ւ ձե­զի հետ:

Պ.- Ոչ մէկ հայ նկա­րիչ եկաւ ին­ծի հետ Եգիպ­տո­սէն: Ես էի:

 

Հ.- Նկա­րա­գի­րով հա­ղոր­դա­կան էք, բայց Հա­յաս­տան ապ­րած այս բո­լոր տա­րի­նե­րուն ըն­կե­րա­կան շրջա­պատ կրցա՞ք ու­նե­նալ: Ջերմ, հա­րա­զատ, թե­կուզ քա­նի մը հո­գի­նե­րու հետ:

Պ.- Ես բնա­ւո­րու­թեամբ մար­դա­մօտ եմ եւ շատ կը սի­րեմ ըն­կե­րու­թիւն ընել, բայց նոյն ժա­մա­նակ ալ յար­ձա­կո­ղա­կան եմ: Հա­յաս­տա­նի ժո­ղո­վուր­դին հիմ­նա­կան յատ­կա­նիշ­նե­րէն մէ­կը յար­ձա­կո­ղա­կան ըլ­լալն է, յար­ձա­կո­ղա­կան է հա­յը: Աշ­խոյժ է աւե­լի: Սփիւռ­քի հա­յերս աւե­լի զգու­շա­ւոր ենք: Հա­յաս­տան­ցին աւե­լի նախ­նա­կան է: Ու­րեմն ին­ծի պէս զգու­շա­ւոր մար­դու մը հետ ինչ­պէ՞ս կրնայ յա­րա­բե­րու­թեան մէջ մտնել: Կրնայ մտնել եւ ես յա­ջո­ղու­թիւն ու­նե­ցած եմ այդ իմաս­տով, քա­նի որ իմ բնա­ւո­րու­թեամբս վախ չեմ ներշն­չեր դի­մա­ցի­նիս եւ վտան­գա­ւոր չեմ իրեն հա­մար: Այդ պատ­ճա­ռով ալ որոշ յա­ջո­ղու­թեան կրնամ հաս­նիլ, որ մար­դիկ ին­ծի մօ­տե­նան, քա­նի ինձ­մէ վտանգ մը չկայ իրենց:

 

Հ.- Սե­ղա­նիդ վրայ զա­նա­զան մե­տաղ­եայ գոր­ծիք­ներ կը տես­նեմ, վեր­ջին շրջա­նին, արդ­եօք որ­պէս խորհր­դա­նիշ կը գոր­ծա­ծէս զա­նոնք: Արդ­եօք ազ­գա­յին նշա­նա­կու­թի՞ւն մը ու­նին:

Պ.- Ո՛չ: Բո­լո­րո­վին ոչ: Շատ պարզ կրնամ բա­ցատ­րել: Բնօ­րի­նակ­նե­րը, վե­րար­կու­նե­րը, ձեռ­նոց­նե­րը իմ գոր­ծե­րուս հե­րոս­ներն էին եւ բնա­կիչ­նե­րը: Իսկ հի­մա նոր բնա­կիչ­ներ կը ստեղ­ծեմ ինձ հա­մար այս գոր­ծիք­նե­րուն մի­ջո­ցաւ: Այդ գոր­ծիք­նե­րը կ՛ու­զէի մտցնել նկար­նե­րուս մէջ: Գոր­ծիք­նե­րը այն­պէս կը ստաց­ուին, որ տղա­մար­դիկ են, կի­ներ կամ կեն­դա­նի­ներ: Ասի­կա ձի մըն է, օրի­նա­կի հա­մար: Գի­տե՞ս, այս ձիուն գլու­խը եր­կա­թի կտոր մըն է: Ես երբ գտայ, չէի գի­տեր, թէ ի՞նչ պի­տի ըլ­լար ան: Թէ­եւ ու­նէի, տա­սը տա­րի­ներ առաջ ալ, բայց այս վեր­ջին շրջա­նին տե­սայ յան­կարծ, որ ասոնց­մէ կա­րե­լի է նիւ­թեր ստեղ­ծել: Առաջ ալ այս գոր­ծիք­նե­րը կը գոր­ծա­ծէի, բայց ոչ այս ձե­ւով:

Ու քան­դա­կա­գործ­ներն ալ ոգե­ւոր­ուած են ու՛ըսեն որ եթէ ասի­կա մենք մեծ չա­փե­րով քան­դա­կենք, շատ տպա­ւո­րիչ կը դառ­նայ, ու հի­մա իրենք է որ զիս կ՛ոգե­ւո­րեն… ու ես ալ որ ին­կայ մէ­ջը, սկսած եմ արա­գօ­րէն նկա­րել: Ու իմ այս քան­դակ­ներս սկսած եմ նկա­րի մէջ նոր բնա­կիչ­ներ դարձ­նել: Ին­ծի պէտք է ատի­կա: Ինչ­քան integre՛e պի­տի ըլ­լայ, չեմ գի­տեր: Բայց կը կար­ծեմ որ պի­տի կա­րե­նամ: Յե­ղաշր­ջում մը կայ, որ ես չէի սպա­սեր: Չեմ գի­տեր, թէ ինչ­պէ՞ս հոս հա­սայ:

 

Հ.- Քա­նի մը ազ­գա­յին հար­ցում­ներ: Այս փո­փո­խու­թիւնը որ եղաւ, այ­սինքն ան­կա­խա­ցու­մը որ մե­զի տրուե­ցաւ, մե­զի պէս այ­ցե­լու­ներ, որոնք սո­վե­տի օրե­րուն ալ եկած էին յա­ճախ, մշա­կու­թա­յին կեանք մը կը տես­նէ­ին, հի­մա 15 տա­րի­ներ ետք ամ­բողջ ար­ուես­տի մա­կար­դա­կի մը ան­կու­մը կը տես­նենք: Ար­ուես­տի ըմբռ­նու­մը, մօ­տե­ցու­մը, հե­տաքրք­րու­թիւն­նե­րը փոխ­ուած կը տես­նենք: Դուք ինչ­պէս կ՛ըն­կա­լէք այդ փո­փո­խու­թիւնը:

Պ.- Յա­կոբ, գի­տես որ հե­տաքրքր­ուած եմ իմ ժո­ղո­վուր­դիս պատ­մու­թիւ­նով, բայց դժուար հարց մը կու տաս, որով­հե­տեւ շատ ընդգր­կուն պատ­մու­թիւն մըն է: Եթէ հա­զար տա­րի ժո­ղո­վուրդ մը չէ ունե­ցած իր պե­տա­կա­նու­թիւնը, 616 տա­րի միայն վեր­ջին մեր թա­գա­ւո­րու­թե­նէն ետք Հա­յաս­տան ան­կախ չէր, այն ալ Կի­լիկ­իոյ մէջ ու յան­կարծ ան­կախ կը դառ­նար: Ժո­ղո­վուր­դը 600 կամ հա­զար տա­րի մշա­կած է մե­խա­նիզմ­ներ իր մէջ, որ­պէս­զի մենք կա­րե­նանք գո­յա­տե­ւել: Օտա­րի լու­ծին տակ էր, ստրուկ էր, ճորտ էր, են­թա­կայ էր, փաս­տօ­րէն օտա­րի լու­ծին: Բան մը պէտք էր մշա­կել իր մէջ, որ­պէս­զի կա­րո­ղա­նար դի­մադ­րո­ղա­կա­նու­թիւն մը ու­նե­նալ: Յատ­կու­թիւն մը մշա­կել, որ նոյ­նիսկ իր հայ­րե­նա­կից­նե­րու օգ­նու­թեան պէտք չէր դի­մեր: Մի­նա­կը պէտք էր ըներ իր գոր­ծե­րը: Ատի­կա հա­յուն մէջ ստեղ­ծեց վի­ճակ մը, որ նոյ­նիսկ իր հայ­րե­նա­կի­ցին չհան­դուր­ժեց: Այս իրա­կա­նու­թիւնը ապա­ցուց­ուե­ցաւ, երբ հա­յե­րը բռնի դուրս դրուե­ցան Թուրք­իա­յէն, Սփիւռ­քի բո­լոր հայ գա­ղութ­նե­րու մէջ որե­ւէ հայ ինք­զին­քը չկորսն­ցուց: Ասի­կա վկա­յու­թիւն մըն է: Գի­տես, հի­նե­րը կ՛ըսէ­ին “հա­յե­րու հետ գործ մի ըներ“: Բայց դպրո­ցի, եկե­ղեցիի, ակում­բի հա­մար դրամ կու տա­յին: Դար­ձան անձ­նա­սէր եւ ան­հա­տա­պաշտ: Եւ այդ­պէս է, հա­յու յատ­կու­թիւն­նե­րէն մէ­կը ան­հա­տա­պաշտ ըլ­լալն է. պէտք չու­նիմ ու­րի­շին, կ՛ըսէ հա­յը: Եգիպ­տո­սի մէջ, օրի­նակ, հայ կօշ­կա­կա­րը ին­չո՞ւ հա­յուն կօ­շիկ կա­րէ… արա­բի հա­մար կը կա­րէ, յոյ­նին, ֆրան­սացի­ին: Ասի­կա իմ վեր­լու­ծումն է:

Իրենց մէջ մշակ­ուե­ցաւ շատ մեծ ինք­նա­սի­րու­թիւն: Դիւ­րազ­գաց են, յան­կարծ թշնա­մի կ՛ըլ­լան իրա­րու: Ու այդ պատ­ճա­ռով ալ հա­յե­րը կրցան իրենք իրենց պաշտ­պա­նել մօտ 600 տա­րի այդ երկ­րին մէջ: Թշնա­մի­նե­րը հա­յե­րուն կը պա­հէ­ին, որով­հե­տեւ օգ­տա­կար էին, շնորհ­ներ ու կա­րո­ղու­թիւն­ներ ու­նէ­ին: Հա­յեր չէ­ին կրնար Օս­ման­եան կամ այլ պե­տու­թիւն­նե­րու տակ եր­բե­ւի­ցէ մնալ ու դարձ­եալ վե­րա­դառ­նալ ան­կա­խու­թեան:

 

Հ.- Առիթ­ներ կ՛ըլ­լան հոս երի­տա­սարդ նկա­րիչ­նե­րու ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու ներ­կայ գտնուե­լու: Ինչ­պի­սի՞ խորք ու­նին անոնց գոր­ծե­րը: Ինչ­պի­սի՞ մա­կար­դակ, բաղ­դատ­մամբ սո­վե­տի օրե­րու մեր նկա­րիչ­նե­րուն:

Պ.- Ընդ­հան­րա­պէս հա­յեր օժտ­ուած են նկար­չա­կան տա­ղան­դով, ասի­կա բնա­տուր է: Սո­վե­տի ժա­մա­նակ ճնշուած էին, որով­հե­տեւ սո­վե­տը շատ խիստ էր, պէտք էր աշ­խա­տիլ ու մնալ սահ­մա­նեն ներս: Անոնք որոնք դուրս կ՛ել­լէ­ին սահ­ման­նե­րէն, անոնց նե­ղու­թիւն կու տա­յին: Փակ եր­կիր մըն էր: Երբ ան­կա­խու­թիւնը եկաւ, մար­դոց հո­րի­զո­նը բաց­ուե­ցաւ: Մար­դիկ, որոնք Փա­րի­զը անու­նով գի­տէ­ին միայն, վա­զե­ցին… Ամե­րի­կա, Եւ­րո­պա, գոր­ծեր տա­րին եւ օտար ազ­դե­ցու­թիւն­նե­րու են­թարկ­ուե­ցան: Հի­մա մենք շատ շնորհ­քով նկա­րիչ­ներ ու­նինք, որոնք նմա­նակ­ման ետե­ւէ են: Նմա­նա­կե­լու ճի­գե­րու մէջ են: Ես իրա­ւունք չու­նիմ իրենց ըրա­ծին մա­սին խօ­սե­լու, բայց այդ է իրո­ղու­թիւնը: Գի­տես, այն­քան ու­ժեղ է դուր­սի ազ­դե­ցու­թիւնը, այն­քա՛ն գրա­ւիչ է, որ մեր երի­տա­սարդ­նե­րը կ՛ըսեն, թէ իրենք ալ կրնան նոյ­նը ընել: Հի­մա այդ տե­սա­կի վի­ճա­կի մը մէջ ենք: Քիչ կը գտնես նկա­րիչ­ներ, որ քե­զի անակն­կա­լի բե­րեն իրենց ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեամբ: Շատ լաւ ու շնորհ­քով են, բայց անակն­կա­լի չեմ գար իրենց գոր­ծե­րէն, գի­տեմ որ ու­րիշ տե­ղէ մը եկած է այդ:

 

Հ.- Իսկ այն մի­ջին սե­րուն­դի 50-60 տա­րե­կան նկա­րիչ­նե­րու վի­ճա­կը ինչ­պէ՞ս կը գնա­հա­տես:

Պ.- Շատ տեղ­եակ չեմ ի՞նչ կը կա­տար­ուի, որով­հե­տեւ հա­րիւ­րա­ւոր նկա­րիչ­ներ կան Հա­յաս­տա­նի մէջ եւ հա­րիւ­րա­ւոր­ներ ալ կան, որոնք դուր­սե­րը գա­ցեր են ու կը նկա­րեն: Շատ են, բայց ի՞նչ վի­ճա­կի մէջ են, չեմ գի­տեր: Առաջ առիթ կար, որ տա­րին մէկ կամ եր­կու ցու­ցա­հան­դէս կ՛ըլ­լար, խմբա­յին, ու բո­լո­րը զի­րար կը տես­նէ­ին: Հի­մա ամէն մէ­կը իր գլու­խին ճա­րին կը նա­յի: Կեդ­րո­նա­ցած մար­մին մը չկայ: Կ՛աշ­խա­տին, կը նկա­րեն, նախ­կին իմա­ցա­կա­նու­թիւնը պակ­սած է ան­շուշտ: Առա­ւե­լա­բար ան­հա­տա­կան վի­ճակ­նե­րու մէջ են: Ամէն մարդ իր գոր­ծով, իր հե­տաքրք­րու­թիւն­նե­րով զբա­ղած է:

 

Հ.- Անց­եա­լին ցու­ցա­հան­դէս տե­ղի կ՛ու­նե­նար, ար­ուես­տի քննա­դատ­ներ թեր­թե­րու մէջ իրենց կար­ծի­քը կը յայտ­նէ­ին: Այ­սօր այդ սո­վո­րու­թիւնը տա­կա­ւին կա՞յ:

Պ.- Այո, երբ ցու­ցա­հան­դէս կ՛ըլ­լայ, կ՛անդ­րա­դառ­նան: Աւե­լի շատ նկա­րիչ­ներ երկ­րէն դուրս կը ցու­ցադ­րեն իրենց գոր­ծե­րը: Դուր­սի շու­կա­յին հետ հի­մա սկսած են շփուիլ: Կը ծախ­ուի լաւ, կը գով­ուի- չի գով­ուիր շատ կա­րե­ւո­րու­թիւն չու­նի: Կեան­քը այդ­պէս է: Նկար գնե­լը միւս կող­մէ նկար գնա­հա­տել է: Ար­ուես­տա­բան մը իր խօս­քով կը գնա­հա­տէ, իսկ գնոր­դը գործ­նա­կա­նա­պէս:

 

Հ.- 85 տա­րե­կան եմ ըսիք: Կը խոր­հի՞ք կա­րե­ւոր ցու­ցա­հան­դէս­նե­րու շարք մը տալ հա­յա­շատ գա­ղութ­նե­րու մէջ: Եւ եթէ նման ծրա­գիր մը ըլ­լայ կ՛ու­զէ՞ք ըն­դա­ռա­ջել:

Պ.- Յա­կոբ ջան, չէ՛, ճիշ­դը ըսե­լու հա­մար: Ես 85 տա­րե­կան եմ, բայց որե­ւէ նման ծրա­գիր չու­նիմ, չեմ ալ մտա­ծեր: Զար­մա­նալի­օ­րէն 80 էս ետք գոր­ծեր ու­նիմ, որոնց հա­մար ու­րախ եմ որ ըրեր եմ, որով­հե­տեւ 80 տա­րի ար­դէն ապ­րի­լը քիչ բան չէ… կրնա­յի աւե­լի շուտ մեռ­նիլ եւ այս գոր­ծե­րը չստեղ­ծա­գոր­ծել: Ես հի­մա այս նոր գոր­ծե­րով կրնամ առն­ուազն 50 հատ ասոնց­մէ ար­տադ­րել, իսկ այդ ընե­լու հա­մար ժա­մա­նակ կ՛ու­զէ, գու­ցէ 2-3 տա­րի… չեմ գի­տեր թէ կ՛ապ­րիմ, թէ ոչ: Հի­մա հո­գե­պէս այն վի­ճա­կի մէջ եմ, որ գի­տեմ, թէ կրնամ 50 հատ նկար նկա­րել: Պատ­րաստ եմ… ապա­գան չեմ գի­տեր, բայց աշ­խա­տան­քա­յին մթնո­լոր­տին մէջն եմ:

 

Հ.- Ընդ­հան­րա­պէս ո՞ր ժա­մե­րուն կը սի­րէք նկա­րել:

Պ.- Առ­տու նկա­րե­լը շատ կա­րե­ւոր է ան­շուշտ, թէ­եւ շատ հա­ւաս չու­նիմ, բայց ստեղ­ծա­գոր­ծե­լու… նոր գա­ղա­փար­ներ կան, ժա­մա­նակն ալ կայ, բայց եռանդ պէտք է, լի­քը նկար­ներ ու­նիմ կի­սատ թո­ղած, պէտք է վեր­ջաց­նեմ: Քա­ռա­սուն տո­կոս եղած են, 10 տո­կոս չեն եղած: Գի­տես ի՞նչ, երբ կը դան­դա­ղի պաս­տա­ռի մը վրայ աշ­խա­տե­լու եռանդդ, որ­պէս­զի ոգե­ւոր­ուիս նո­րի մը կը սկսիս, ան ալ տեղ մը կ՛եր­թայ ու կը կե­նայ, յե­տոյ ու­րիշ մը կը սկսիս… բայց կա­մաց-կա­մաց պի­տի վե­րա­դառ­նամ: Ինչ­քան որ պի­տի ապ­րիմ, այն­քա՜ն պի­տի աշ­խա­տիմ: Կ՛ու­զեմ աշ­խա­տիլ:

 

Հ.- Նշմա­րած եմ որ նկար­չու­թե­նէ ան­կախ նա­եւ գրա­կան շնորհ­ներ ու­նիս: Ու­րեմն բա­ցի գի­ծէն նա­եւ գի­րով ըսե­լիք­ներ ու­նիք:

Պ.- Ան­կեղծ ըսեմ, որ վեր­ջին տա­րի­նե­րուն է որ սկսայ գրել: Հիմ­նա­կա­նին մէջ զիս գրե­լու մղո­ղը ոգե­ւո­րու­թիւն մըն է: Եթէ նկա­րի­չի մը ցու­ցա­հան­դէ­սը տե­սայ եւ ոգե­ւոր­ուե­ցայ կը գրեմ: Ազ­գա­յին հար­ցե­րը կը մղեն, որ բան մը գրեմ: Ու քա­ջա­լե­րող­ներ ալ եղան որ գրեմ, կը կար­դաց­ուին:

 

Հ.- Մել­գոն­եա­նի փակ­ուի­լը որ­քա­նո՞վ ազ­դեց վրադ:

Պ.- Մել­գոն­եա­նի փակ­ուի­լը բո­լո­րո­վին վրաս չազ­դեց, որով­հե­տեւ ոչ թէ Մել­գոն­եանն է որ կը փակ­ուի… այլ Սփիւռքն է որ կը փակ­ուի: Եթէ Լուի­զը (Մա­նուկ­եան-Սի­մոն) 200 դպրոց բա­նայ կողք-կող­քի ու եթէ մէ­ջը մարդ պի­տի չըլ­լայ, որո՞ւ հա­մար են այդ դպրոց­նե­րը: Դպրոց մը կայ հա­մայն­քի մը մէջ, որ 100 աշա­կերտ ու­նի եւ չ՛ար­ժեց­ներ այդ նիւ­թա­կան զո­հո­ղու­թիւնը… ին­չո՞ւ այդ նիւ­թա­կան մսխու­մը: Ի զուր տե­ղը աղ­մուկ են անոնք, եւ նոյն հայ­կա­կան սո­վո­րու­թեամբ, իրա­րու դէմ կռուե­լով մէկ մասն ալ կորսն­ցու­ցիք, կիպ­րա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւնը ձեռ­քը վրան դրաւ: Ըսաւ պի­տի չծա­խէք այս, փաս­տօ­րէն Կիպ­րո­սին մնաց: Որով­հե­տեւ, մար­դիկ շատ աղ­մուկ հա­նե­ցին, այս կամ այն պատ­ճառ­նե­րով ու նկա­տո­ղու­թիւն­նե­րով, որե­ւէ օգուտ չտուաւ: Մել­գոն­եա­նի իմ 7 տա­րի­նե­րու կեան­քիս մա­սին յօդ­ուած մը գրած եմ, որոշ ակ­նար­կու­թիւն­նե­րով:

Սփիւռքն է որ կը քայ­քայ­ուի, եւ մենք ատի­կա չենք կրնար կեց­նել: Մի­ակ տե­ղը, ուր կրնանք հայ մնալ, ատի­կա Հա­յաս­տանն է: Կ՛ապ­րի՞ս այս­տեղ, ասի­կա դժոխք է, աղ­բա­ման է, ինչ որ է… կ՛ապ­րի՞ս հոս հայ կը մնաս, չե՞ս ապ­րիր կ՛եր­թաս դուր­սը եւ կը վեր­ջա­նաս որ­պէս հայ:

 

Հ.- Վեր­ջին հար­ցում մը ու­ծա­ցում կը տես­նե՞ս մեր երկ­րին մէջ:

Պ.- Յա­կոբ ջան, մեր ժո­ղո­վուր­դը դա­րե­րու ըն­թաց­քին պայ­քա­րած է, իր գո­յու­թիւնը պահ­պա­նե­լով օտար լու­ծի տակ, բայց միշտ կրցած է ինք­զին­քը պաշտ­պա­նել: Հի­մա ամե­նայն ծայ­րա­գոյն դժուար ժա­մա­նա­կի մէջն է պե­տու­թիւնը, որով­հե­տեւ փոքր եր­կիր մըն է, թշնա­մու­թեան մէջ է շրջա­պա­տին հետ, տար­բեր-տար­բեր հար­ցեր կան, որոնց քննար­կու­մը շատ եր­կար կրնայ տե­ւել: Կը պայ­քա­րին հա­յե­րը, որ­պէս­զի կա­րե­նան ոտ­քի վրայ կե­նալ: Բայց եթէ հո­ղը ձգես, ար­դէն կը վեր­ջա­նաս շու­տով:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*