ԱՇԽԱՐՀԻ “ՄԵԾ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹԵԱՆՑ“ ԼՈՅՍԻՆ ՏԱԿ.- “ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԳԱՐՈ՞ՒՆ“, ԹԷ՞… ԴԺՈԽՔ

0 0
Read Time:15 Minute, 59 Second
Զինուորական Խորհուրդին ու “Իսլամ Եղբայրներ“ուն շոգեկառքերը` դէպի բախում. երկաթուղիին վրայ կապուած` Եգիպտոսը

Աւելի քան մէկ ու կէս տարի անցած է այն օրէն` 2010ի Դեկտեմբերէն, երբ Թունուզի մէջ “մանր դէպք“ մը պատճառ դարձաւ ըմբոստութեան շարժումի մը, որ մօտաւորապէս ամիս մը ետք ո՛չ միայն իշխանութենէ հեռացուց ու երկրէն վանեց նախագահ Զէյն Ապիտին Պըն Ալին ու ընտանիքի անդամները, այլ նաեւ շուտով տարածուեցաւ երկրի սահմաններէն անդին, ստացաւ շրջանային ծաւալ ու դիմագիծ, կնքուելու համար “Արաբական Գարուն“ խորագիրով: Շարժումը, չոր անտառի մէջ ծագած հրդեհի նման տարածուեցաւ, տնտեսական-ընկերային արդարութեան ու ժողովրդավարութեան դրօշները պարզած` ոստոստեց երկրէ երկիր, տարօրինակօրէն մնալով արաբական որոշ շրջագիծի մէջ, կլանեց Եգիպտոսը, Լիպիան, Եմէնը, Պահրէյնն ու Սուրիան, հպանցիկ այցելութիններ տուաւ Ալճերիոյ, Յորդանանին ու Մարոքին, սակայն շուտով հրաժարեցաւ անոնցմէ: Պըն Ալիի տապալման օրինակին հետեւեցան Լիպիոյ Մուամմար Քազաֆին ու Եմէնի Ալի Ապտալլա Սալէհը. իւրաքանչիւր երկրի մէջ, շարժումը ապրեցաւ իւրայատուկ զարգացում, թէեւ մամուլն ու միջազգային շրջանակները ուզեցին զայն զետեղել “Արաբական Գարուն“ հասարակ յայտարարին վրայ:

Այսօր, մօտաւորապէս 20 ամիս ետք, ու աչքի առջեւ ունենալով Եգիպտոսի ու Սուրիոյ ապրած ողբերգութիւնները (առանց մոռնալու Իրաքն ու միւս յիշուածները), աներկբայօրէն կարելի է տեսնել, որ աշխարհի նորագոյն պատմութեան մէջ արձանագրուող “Արաբական Գարուն“ը աւելի նման է դժոխքի՛ ու կիզիչ ամրան, քան գարուն յիշեցնող որեւէ երեւոյթի: Այս “գարուն“ն ալ կը նմանի համահունչ այն իրադարձութիւններուն, որոնք 30-50 տարի առաջ արձանագրուեցան  եւրոպական ցամաքամասին վրայ, Հունգարիոյ, (այսօր պատմութեան անցած) Չեխոսլովաքիոյ ու Լեհաստանի մէջ, որոնք կիզուեցան բոլորովին տարբեր գործօններու բերումով ու անոնցմէ այսօր մնացած է միայն լաւ ու վատ յիշատակներ, լաւն ալ կը խամրի Նոր Աշխարհին ապրած “համաշխարհայնացում“ կոչուող խորշակին հետեւանքով…

“Արաբական Գարուն“ը աշխարհին կը ներկայանայ խաբուսիկ միակողմանիութեամբ, որովհետեւ եթէ արագ գնահատումը կատարենք զարգացումներուն, կարելի է տեսնել, որ խոստացուած բարիքներու եւ իրականացած կիսատ-պռատ յաջողութիւններու դիմաց, խնդրոյ առարկայ երկիրները բաւական սուղ վճարած են, կ՛անդրադառնան, որ բարիքի ձգտող զարգացումները լծուած կը մնան մեծապետական շահերու ջաղացքին ու խաբէութեանց, կը հիասթափեցնեն մանաւանդ երիտասարդութիւնը, որովհետեւ իրողական տեղքայլէ անդին չեն տարած զիրենք, իսկ լաւագոյն պարագային, վերադարձուցած են մեկնակէտ:

ՆԱԽԸՆԹԱՑ ՓՈՒԼԻՆ ՎԻԺՈՒՄԸ

Ճիշդ է. իբրեւ մենատիրական ու բռնատիրական իշխանութիւններ ճանչցուած կամ անուանուած դրութեանց դէմ ծաւալած շարժումները ճամբայ ելան բարի նպատակներով, կ՛առաջադրեն արդարութիւն, ընկերային հաւասարակշռութիւն եւ ժողովրդավարութիւն հաստատել երկիրներու մէջ, որոնք դեռ քանի մը տասնամեակ առաջ, հիմնականին մէջ` Բ. Աշխարհամարտէն ետք, կլանուած էին համա-արաբական այլ շարժումով մը, որուն նպատակն էր անկախութիւն բերել գաղթատէրներու ենթակայ երկիրներու, բարձրացուցած` ազգայնականութեան դրօշը: Անկախական շարժումները յաջողութիւններ արձանագրեցին երկբեւեռ աշխարհի մը մէջ, յաճախ արեան բաղնիքներու գնով անկախութեան հասցնելով նախկին գաղութները, սակայն շուտով վիժումներ արձանագրեցին ու երբեմն ալ չարաշահութեան դաշտի վերածուեցան մեծ ուժերուն  կողմէ, որոնք ատենին շատ ալ գոհ չէին անկախականներու ազգայնականութենէն: Նոյն այդ ուժերը շուտով գործակիցներ գտան նորանկախ երկիրներու շահերու պաշտպան հռչակուած իշխանաւորներու մէջ, դարձան անոնց մենատիրական ախորժակները քաջալերող, եւ ահա, երբ ծայր տուաւ “գարնանային“ ալիքը, յանկարծ զգեստաւորուեցան այս շարժումը քաջալերողի պատմուճաններով, հոն` ուր իրենց… շահերը կը թելադրեն: Օրինակ, տասնամեակներու սերտ գործակից ու կամակատար Հիւսնի Մուպարաք մը հռչակուեցաւ բռնատէր ու հիմա դատարան քաշուած է իր երկրին մէջ:

Ոչ մէկ վէճ, որ այս շարժումներուն դաշտը դարձած երկիրներուն մէջ, գարունը վերածուած է դժոխքի: “Գարուն“ին արձանագրած առաջին երեւութական յաջողութիւնները վերածուած են կիսատ իրագործումներու, յեղաշրջական նոր ալիքներ ծայր տուած են, աստիճան առ աստիճան ի յայտ բերելով նոր ճշմարտութիւն մը, որ կ՛ահազանգէ, թէ “Արաբական Գարուն“ը կրնայ մատնուիլ անկախական-ազգայնական շարժումներու ճակատագիրին ու վիժիլ, չհասնիլ ցանկալի ու յայտարարուած նպատակներուն:

ՏԱՐԲԵՐ “ՀԱՏՈՐՆԵՐ“ ՆՈՅՆ ԿՈՂՔԻՆ ՏԱԿ

Առանց անտեսելու շարժումին դրական արձագանգներն ու խոստացած բարիքները, Թունուզէն ծայր տուած ալիքին նկատմամբ որոշ վերապահութիւններ ու արդիւնաւորման նկատմամբ կասկածներ կ՛ուրուագծուին, նախ` շարժումին տարածման ձեւին ու անոր ներշնչուած զգացականութեան պատճառներով: Թունուզի մէջ, երիտասարդ ուսանողի մը` Մոհամմէտ Պուազիզի ինքնահրկիզման արարքը կը յիշեցնէ Սարաեւոյի Դուքսին սպանութեան այն դէպքը, որ բռնկեցուց Ա. Աշխարհամարտը, մինչդեռ տարիներ ետք բացայայտ դարձաւ, որ հրդեհը պատրաստուած էր երկար ատեն առաջ, ունէր բացայայտ ու քողարկուած դրդապատճառներ, որոնք բարիքի հեռանկարով հրապարակ չեկան յամենայնդէպս, այլ աշխարհի պատմութեան մէջ արձանագրեցին գլխագիր չարիք մը եւս` Աշխարհամարտը:

2010ի վերջերուն ծայր տուած շարժումին արագ տարածման մէջ կարեւոր բաժին վերագրուեցաւ արդի արհեստագիտութեան` համակարգչային միջոցներու առատ օգտագործման, սակայն տուեալ իշխանութիւններուն ստեղծած ճնշումներուն հակազդելու կամքին կողքին, “արտաքին“ միջամտութեանց ու հրահրումներուն դերը երբեք ալ անտեսելի չէ. իսկ այդ “հեռավար“ միջամտութիւնները միշտ ալ չեն կատարուիր յայտարարուած նպատակներուն սպասարկելու դիտաւորութեամբ, այլ` քողարկուած հաշիւներ հետապնդելու մեքենայութիւններով: Եւ ահա, կազմուած է “հատոր“ մը, որ ընդհանուր նոյն կողքին տակ կը փորձէ բերել տարբեր երկիրներու իրադարձութեանց եղելոյթին պատմութիւնը, իւրաքանչիւր երկրի վերապահելով հատորին մէկ նոր գլուխը, որ միւս գլուխներուն հետ նմանութեան գիծերու կողքին, ունի նաեւ մեծ տարբերութիւններ: Գլխաւոր հասարակաց գիծերը կը հանդիսանան մարդկային ահաւոր կորուստներով կազմաւորուած ողբերգութիւնն ու արտաքին ներշնչումներուն (չըսելու համար` դուրսէն պարտադրուած ուղղութիւններուն) տրուած աւելորդ կարեւորութիւնը, վստահութիւնը:

Եթէ արագօրէն թերթատենք հատորին էջերը, դժուար չէ տեսնել, որ ատելի դարձած կամ իբրեւ ատելի ներկայացուած կարգերուն անփոփոխ պահպանումը մեծ մասամբ կը մնայ արտաքին ներշնչումներուն ու թելադրանքներուն գլխաւոր նպատակը: Տակաւին, այս շարժումներուն մղում տուող արեւմտեան շրջանակներ` երկիրներ թէ զինակցութիւն, այսօր կը տեսնեն (թէեւ տեսնելու համար աչք պէտք է) որ կարգ մը երկիրներու մէջ արդար ընթացքներու արտօնումը այդ երկիրներուն նաւերը կը տանի այնպիսի ուղղութիւններով, որ բացարձակապէս անյարիր են իրենց առաջադրանքներուն ու շահերուն, հետեւաբար, իրենք զիրենք կը գտնեն իրե՛նց իսկ ձեռքով պատրաստուած թակարդներու մէջ, կը փորձեն հազար ու մէկ աղբիւրէ ջուր բերել, արդարացնելու համար ժողովրդավարութեան ու արդարութեան ակնոցով` անարդարանալին: Իսկ թէ քաոսային վիճակ ստեղծելն ու զայն լաւագոյնս շահագործելը արդեօք ջուր վերցնո՞ղ “փիլիսոփայութիւն“ է, այդ ալ ուրիշ հարց:

“ՀԱՏՈՐ“ԻՆ ԳԼՈՒԽՆԵՐԸ

ԹՈՒՆՈՒԶը, որ կը կազմէ պատրաստուող “հատոր“ին առաջին գլուխը, այսօր կորսնցուցած է այն լուսարձակները, որոնք անոր վրայ կեդրոնացան Պուազիզի անձնասպանութենէն մինչեւ Պըն Ալիի տապալումն ու ընտրութիւններ: Հաւանաբար թունուզցիները կրնան ուրախ զգալ, որ իրենց շարժումը, բաղդատաբար միւս երկիրներուն, որդեգրեց նուազ արիւնալի ուղի, իրագործեց իշխանափոխութեան մակարդակ մը, որ սակայն լիովին չի համապատասխաներ մէկ կողմէ` տեղւոյն նպատակներուն, միւս կողմէ` դրսեցիներու հաշիւներուն: Աշխարհին համար, կը թուի երկրորդական մակարդակի քշուած ըլլալ այն, որ կրօնական որոշ ուղղութիւն մը գերադաս դիրք շահած է երկրի մը մէջ, ուր ենթադրեալ հանդուրժողականութիւն մը կը փորձէ ինքզինք պարտադրել, կրօնական գիծը չի դիտուիր իբրեւ “ծայրայեղական“, ինչպէս դիտուեցան Եգիպտոսի “Իսլամ Եղբայրներ“ն ու Կազայի  “Համաս“ը: Յամենայնդէպս, Թունուզը այսօր մղուած է դէպի լուսանցք, ներքին հակամարտութիւնը կը մնայ որոշ հակակշիռի տակ, վերջին ամիսներուն ունեցած է մտահոգիչ դրսեւորումներ, սակայն ձեռք բերուած արդիւնքին անբաւարարութեան իրողութիւնը կրնայ բացասական նոր զարգացումներու էջեր բանալ հետագային:

ԼԻՊԻՈՅ պարագան ունեցաւ ողբերգական այլ նկարագիր: Մուամմար Քազաֆիի ընտանիքով ու գործակիցներով մարմնաւորուած իշխանութիւնը, ուժեղ ընդդիմութենէ ետք, ի վերջոյ կորուստի մատնուեցաւ նախագահին սպանութեամբ ու ընտանիքի անդամներու եւ գործակիցներու վիճակուած ծանօթ ճակատագիրով: Երբեք ալ աչքառու կերպով չարծարծուեցան այն յետին պատճառները, որոնք Լիպիոյ վիճակեցին քաղաքացիական արիւնալի պատերազմ մը. 80ական տարիներէն ի վեր, Լիպիոյ հետ Միացեալ Նահանգներու եւ եւրոպական երկիրներու միջեւ յարաբերութիւններն ու հակադրութիւնները ապրած էին պաղ ու տաք բազմաթիւ հանգրուաններ, որոնք պատմութեան մէջ արձանագրուած են Սիրթի շրջանին վրայ ամերիկեան օդանաւային յարձակում (Քազաֆիի եռամեայ դուստրը զոհ գնաց յարձակումին), “Լոքըրպիի դէպք“ եւ այլ խորագիրներու տակ, սակայն միշտ ալ քողարկուած էին Լիպիոյ քարիւղի ու ջուրի հարստութիւններուն մասին մրցակցութիւններն ու Քազաֆիէն յարաճուն սպասումները: Լիպիոյ “ներքին հակամարտութեանց“ պայթումէն մինչեւ ՆԱԹՕի յարձակումներուն սկսումը, քուլիսներու ետին բաւական սակարկութիւններ տեղի ունեցան. Քազաֆիի տապալումը չվճռուեցաւ երկար ատեն, եւ Ռուսիան չէր միակ ընդդիմացողը, այլ Պերլուսքոնիի Իտալիան ալ կը գործածէր իր արգելակները, սակայն ի վերջոյ, յայտնապէս տեղ մը դրսեցիներու հաշիւներու համակարգում ու ներդաշնակում տեղի ունեցաւ. անկէ ետք, Քազաֆիի տապալումն ու սպանութիւնը երկրորդական զարգացում էին դրսեցի հաշուարկողներուն համար. անոր անբարունակ սպանութիւնն ու իշխանափոխութիւնը ընկալուեցան իբրեւ այդպիսին, այսինքն` իբրեւ երկրորդական դէպք: Քազաֆիի սպանութիւնը մինչեւ իսկ չարժանացաւ այն ուշադրութեան ու հետաքրքրականութեան, որ վերապահուեցաւ Սատտամ Հիւսէյնի կախաղան հանուելուն, կամ` Իտի Ամին Տատայի մը վերապահուած լուսարձակներուն…: Յետ-Քազաֆիի Լիպիան իբրեւ թէ մտած է դէպի ժողովրդավարութիւն տանող ուղի, սակայն ներքին հակամարտութիւնները զայն կը պահեն քաղաքացիական մեղմ պատերազմի մը “տապակ“ին մէջ, նախկին իշխանութեան ու նորերուն միջեւ բախումները առաւելաբար կը պահուին լուսարձակներէ հեռու. մանաւանդ շատ բան չի խօսուիր այն իրողութեան մասին, թէ իշխանութեան հասած ուժերուն մասնակից են Արեւմուտքին կողմէ անհանդուրժելի նկատուող կրօնական ծայրայեղականներ կամ անոնց մօտիկ կանգնող մարդիկ, որոնց վստահուած դերակատարութեան դիմաց կրնայ վաղը-միւս օր վերջակէտ մը դրուիլ ու… պատճառ դառնալ արիւնալի նոր զարգացումներու: (Եթէ յիշողութիւն կոչուած կալուածը չէ բթացած, դժուար պիտի չըլլայ յիշել, թէ Ուսամա Պըն Լատէն մը ինչպիսի՛ պայմաններու եւ որո՛ւ արտադրութիւնն էր…)

ԵԳԻՊՏՈՍը կ՛ապրի ողբերգութեան ամէնէն ծիծաղելի դրուագը, եթէ անշուշտ բանիմաց մարդիկ կրնան ծիծաղիլ նման զարգացումներու ի տես: Խորքին մէջ, Եգիպտոսը թատերաբեմ դարձած է ներքին-արտաքին մեղսակից համագործակցութեան մը, որուն արարները կը շարունակուին տակաւին: Թատրոնին վարագոյրը բացուեցաւ այն օրերուն, երբ ընդդիմադրութիւնը հրապարակ եկաւ Մուպարաքի իշխանութենէն հեռացման պահանջներով, սակայն  աւելի քան ամիս մը ինքզինք դէմ յանդիման գտաւ Արեւմուտքի բուռն մերժումին: Ծովածաւալ ցոյցերը արաբական աշխարհի պատմութեան մէջ արձանագրեցին “Թահրիր Հրապարակ“ (Ազատագրումի հրապարակ) անունը: Երիտասարդներու կողմէ առաջնորդուող (առերեւոյթ) եւ արդար նպատակներ յայտարարող շարժումը պահ մը ստեղծեց այն տպաւորութիւնը, որ համեմատաբար խաղաղ միջոցներով յեղաշրջումը մտած է յաջողութեան ճամբու մէջ. այդ օրերուն, բազմաթիւ կուսակցութիւններ ու խմբաւորումներ կային հրապարակի վրայ, թէեւ “Իսլամ Եղբայրներ“ը ամէնէն կազմակերպն ու յենք ունեցողն էին. քաղաքական կողմերու միջեւ ստեղծուեցաւ որոշ հանդուրժողութիւն, գործակցական տրամադրութիւն, երկիրը դնելու համար յետ-մուպարաքեան դարաշրջանի սեմին: Մինչեւ իսկ հարցականներ ստեղծուեցան, թէ Մուպարաքի ջերմ պաշտպան Արեւմուտքը, իր բոլոր տարբաղադրիչներով, արդեօք սկսա՞ծ է հանդուրժողութեամբ դիտել իշխանութեան ձգտողները, որոնցմէ գլխաւորը անհանդուրժելի կը նկատուէր կրօնական իր ծանօթ արեւելումին պատճառով, մանաւանդ որ այս խմբաւորումին անունը անցեալին կապուած էր Իսրայէլի հետ հաշտութեան առաջին դաշինքը կնքող Անուար Սատաթի սպանութեան հետ: Յետոյ, ու յատկապէս նախագահական ընտրութեանց վերջին հանգրուանին, թափանցիկ քողը մէկդի նետուեցաւ ու 2011ի սկիզնբերը ճամբայ ելած շոգեկառքը եկաւ-բախեցաւ զինուորական իշխանութեան ստեղծած պատին. այս տարեսկիզբին ընտրուած խորհրդարանը, գերագոյն ատեանին որոշումով, լուծարքի ենթարկուեցաւ, իսկ նախագահական ընտրապայքարին երկրորդ փուլը` նախկին իշխանութեան ներկայացուցիչին ու կրօնական արեւելումով հոսանքներու ախոյեանին միջեւ, վերածուեցաւ  անվաղորդայն տռամի. փաստօրէն, Զինուորական Խորհուրդը, որ Մուպարաքի մեկնումէն առաջ ալ իրողական իշխանութիւն էր, քուէարկութեանց սնտուկներու փակման պահուն հրապարակ եկաւ յայտարարելով, որ իրողական իշխանութիւնը ինք է ու պիտի մնայ, նոր նախագահը պէտք է յանձն առնէ ըլլալ իր կամակատարը: Եգիպտոս տակաւին նոր սահմանադրութիւն չէ մշակած, սահմանադրութիւն մշակելու մասին քանի մը շաբաթ առաջ գոյացած համախոհութիւնն ալ զինուորականներուն կողմէ աղբանոց նետուած է, որովհետեւ Խորհրուդը ինքզինք հռչակեց օրէնսդիր իշխանութիւն ու սահմանադրութիւնը մշակող կողմ, այժմէն իսկ յստակ դարձուց, որ յաջորդ նախագահը պիտի կորսնցնէ շատ մը իրաւասութիւններ ու պիտի նախանձի… Անգլիոյ թագուհիին: Մէկ խօսքով, քաղաքական խեղկատակութեան մէկ  ու կէս տարուան դրուագները երկիրն ու անոր քաղաքական զարգացումները վերադարձուցած են այն կէտին, ուրկէ ճամբայ ելած էին: “Իսլամ Եղբայրներ“ն ու անոնց համախոհները կրնան ուրախանալ, որ Մոհամմէտ Մուրսի շահած է նախագահական ընտրութիւնները (ինքնին` ուշագրաւ նուաճում), սակայն ողբալ, որ զինուորականները կը մնան իրողական իշխողները: Ի դէպ, Մուպարաքի վերջին վարչապետը` Ահմէն Շաֆիք, չէ ընդունած պարտութիւնը ու կը սպասէ պաշտօնական վճիռին` 21 Յունիսն: Այս բոլորին դիմաց, “ժողովրդավարութեան հետամուտ“ Արեւմուտքը կը մնայ լուռ ու գոհունակ դիտողի աթոռին վրայ (բնականաբար նաեւ իրողական իշխանութեան զօրակից ու անոր ուղղութիւն թելադրող), բաւականանալով թոյլբերան զգուշացումով մը, ուղղուած` զինուոարականներուն: Այս բոլորը Եգիպտոսը կը դնեն յեղաշրջական նոր ճամբու մը սկզբնաւորութեան:

Եգիպտոսի շուրջ մղուող շրջանային ու միջազգային տագնապը լաւապէս քողարկուած կը մնայ եւ ունի ներքին դառնութիւններէն մղում առնող շարժումներէն բոլորովին տարբեր “ճաշակ“: Արդարեւ, եթէ տագնապին ներքին երեսը ջուր կը խմէ բռնատիրութեան ու փտածութեան հանդէպ դժգոհութենէ, իշխանաւորներու նիւթական ու այլ չարաշահումներէն, երիտասարդներու անգործութենէն ու ընկերային ահաւոր անհաւասարութենէ, արտաքին քարտէսին վրայ լուռ դերակատարներն են իշխանաւորներուն դաշնակից Իսրայէլն ու Եգիպտոսի ռազմագիտական դիրքով դարերէ ի վեր հրապուրուած հզօրները, որոնց համար, Մուպարաքի, Սատաթի նման անհատներէ աւելի` նախապատիւ է ունենալ խմբաւորում մը, որ տրամադիր է, որոշ վարձք ստանալով` երաշխաւորել իրենց շահեր…

ՍՈՒՐԻՈՅ վիճակուած ողբերգութիւնը, Իրաքէն ետք, ցարդ ամէնէն արիւնալին է ու ստեղծած` Լիբանանի տագնապը յիշեցնող բարդ վիճակ: Սատտամի Իրաքին գրաւումէն ետք, Արեւմուտքն ու Միջին Արեւելքի անոր դաշնակիցները պաշարած են Սուրիան ու կը հետապնդեն զայն եւս ամբողջականօրէն իրենց մականին ենթարկելու նպատակ: Պէտք չունինք վերադառնալու մինչեւ Օսմանեան Կայսրութեան կամ յաջորդ դարաշրջանները, վեր առնելու համար Սուրիոյ բանալի դերն ու դիրքը` Միջին Արեւելքի մէջ: Արաբական աշխարհի կեդրոնական մէկ պատուանդանը գրաւող Սուրիան, հակագաղթատիրական պայքարին մէջ իր բանալի բաժինը ունենալէ ետք, տասնամեակներ շարունակ մնաց Արեւեք-Արեւմուտք հակամարտութեան` “Պաղ Պատերազմ“ի առանձներէն մէկը: Վերջին երկու տասնամեակներուն, այսինքն` Խորհրդային Միութեան անկումին ու անոր անմիջական հետեւանքներէն մէկը եղող Ծոցի տագնապներու օրերուն, Սուրիա ապրեցաւ աշխարհի հզօրներուն հետ պաղ ու տաք հանգրուաններ, ինչպէս որ էր պարագան արաբական այլ երկիրներու, յատկապէս` Իրաքի: 90-ական տարիներու սկիզբին, արաբական աշխարհին մէջ նոր բաժնեկցութիւններու “քարտէս“ին մէջ, Սուրիա, կամովին թէ հարկադրաբար, ստիպուեցաւ առնել քայլեր, որոնք առերեւոյթ կը համապատասխանէին նոր աշխարհի թելադրանքներուն: Դրացիներուն հետ (իբրեւ թէ) “զեռօ հարցեր“ու Թուրքիոյ քաղաքականութիւնը, թելադրուած` Արեւմուտքի “պոս“երէն, Սուրիան ալ դրաւ Թուրքիոյ հետ դաշնակից-գործակիցի ճամբուն մէջ, Դամասկոս հրաժարեցաւ Ալեքսանտրէթի գօտիէն, զոր վիճելի կը նկատէր իր անկախութեան դարաշրջանը կանխած օրերէն` 1939էն ի վեր. տակաւին, Սուրիա շարունակեց արդիականացումի ու Արեւմուտքի հետ գործակցութիւնը զարգացնելու ընթացքը, սակայն այսօրուան իրականութիւնները ցոյց կու տան, որ անոր առած քայլերը չեն գոհացներ Արեւմուտքի հաշիւները: Իշխանափոխութեան դրօշով ճամբայ հանուած ընդդիմադրութիւնը անվերապահ ու բացայայտ քաջալերանք կը գտնէ դուրսէն, բազմահարիւր միլիոններու բացայայտ օժանդակութիւններ կը հոսին Թուրքիայէն ու Արեւմուտքի լծակից արաբական երկիրներէն, մինչդեռ այլ երկիրներու պարագային, մօտաւորապէս նոյն “տրամաբանութեամբ“ ճամբայ ելլող ընդդիմադիր շարժումներ կը կրեն լախտի հարուածներ: Տակաւին, երէկի սերտ գործակիցը` Թուրքիան, վերմակը կը վերցնէ պահ մը քուն մտած իր կայսերական ախորժակներուն վրայէն ու խաղաղարարի, հաշտարարի ու ընդդիմադիրներ պահպանողի պատմուճան հագած` անուղղակի քաջալերանք կը գտնէ հիւսիսային Սուրիոյ ու  Իրաքի նկատմամբ իր վաղեմի ծրագիրներուն համար: Ինչպէս արաբական այլ երկիրներու, նոյնպէս ալ Սուրիոյ պարագային, արեւմտեան մամլոյ լուսարձակները կը կեդրոնանան առաւելաբար ընդդիմադիրներու տեղեկատուութեան վրայ, արաբական ու ՄԱԿի խաղաղարար նախաձեռնութիւնները կը մատնուին փակուղիի եւ ձախողութեան, իրողութիւնները կը ներկայացուին արտաքին շահերու պրիսմակով, ու երկիրը կ՛առաջնորդուի արիւնահեղութենէ արիւնահեղութիւն: Վերջին շաբաթներուն, արտաքին գործօնները ի վերջոյ գտան ուժգին դրսեւորում, երբ Ուաշինկթըն ու Մոսկուա զիրար մեղադրեցին զինական օժանդակութիւններու հարցով: Ուաշինկթըն Մոսկուան մեղադրեց Սուրիոյ զինական օժանդակութիւն տրամադրելու յանցանքով (յետոյ խոստովանեցաւ, որ Սուրիոյ տրամադրուած ուղղաթիռները… արդէն Սուրիոյ պատկանող զէնքեր էին, որոնք նորոգութեան ու բարեփոխութեան համար Մոսկուա տարուած էին ու վերադարձուած), իսկ Մոսկուա Ուաշինկթընն ու դաշնակիցները մեղադրեց Սուրիոյ ընդդիմադիրները զինելու եւ հաշտարար լուծումի մը չերթալու մէջ զանոնք քաջալերելու յանցանքով: Աշխարհը նաեւ ականատես եղաւ Մոսկուայի մօտեցումին համախոհութիւն յայտնող Չինաստանի կեցուածքին, ՄԱԿի Ապահովութեան Խորհուրդի մակարդակով: Ռուսիոյ նորագոյն մէկ քայլը` երկու մարտանաւ Թարթուս ղրկելու շարժումը` տարբեր մեկնաբանութիւններ գտաւ. Արեւմուտքը զայն նկատեց Սուրիոյ իշխանութեան հանդէպ վստահութեան նուազումի քայլ, Սուրիոյ մօտիկ կանգնողներ ըսին, թէ ատիկա Մոսկուայի կողմէ նախագահ Ասատի զօրակցական նշան է: Իսկ թէ Մեքսիքայի Լոս Քապոս քաղաքին արեւը ի՞նչ ազդեցութիւն պիտի ունենայ Օպամա-Փութին հանդիպումին վրայ` ցոյց պիտի տան յառաջիկայ օրերը:

Յստակ է որ արտաքին կողմերուն համար, կարեւորը ճշմարտութիւններն ու արդարութեան հետամտութիւնը չեն անպայման, այլ` որոշ հաշիւներու հետապնդումն ու իրականացումը: Եթէ ընդդիմադիր կոչուողները խոստացած են երաշխաւորել որոշ ուժերու շահերը, անոնց զինական ու այլ օժանդակութիւններ տրամադրելը կ՛արդարանայ, մինչեւ իսկ “Քայիտա“ի պէս խմբաւորումներու ներթափանցումը կը դիտուի հանդուրժողութեամբ, Թուրքիոյ վերապահուած դերը կը կոչուի “խաղաղարար“, իսկ այլ երկրի մը մէջ նոյնօրինակ նպատակներ հետապնդողներ կը կոչուին խափանարար ու ահաբեկիչ: (Այս նշումներով, չենք ուզեր թողուլ այն տպաւորութիւնը, թէ կ՛արդարացնենք այսինչ կամ այնինչ իշխանութիւնը կամ ընդդիմադրութիւնը, այլ կ՛ուզենք լուսարձակի տակ բերել այն շիլ ու այլանդակ հաշիւները, որոնք իսկութեան մէջ ներշնչում կու տան այս կամ այն իշխանութեան արարքներուն, կամ կը քաջալերեն ու կը զսպեն ընդդիմադիրներ): Բնականաբար, այլապէս խաղաղ բարեփոխում ապրող  այս ու նմանօրինակ երկիրներ կ՛իյնան ահաւոր նահանջի մէջ, մարդիկ կը ջարդուին, աւազակութիւնն ու անիշխանականութիւնը ազատ դաշտ կը գտնեն, ինչպէս պատահեցաւ ու կը շարունակուի Իրաքի մէջ, արդարութեան, ժողովրդավարութեան եւ խաղաղարար քաղաքականութեան խորագիրները կը գունաթափուին, աւելի ճիշդ պիտի ըլլայ ըսել` կը ներկուին կարմիրով, անմեղներու արիւնով…

ԵՄԷՆը ապրեցաւ ի՛ր ողբերգա-կատակերգութիւնը, զինուորական, քաղաքական թէ այլ երեսներով, եւ իր անունը արձանագրեց Եգիպտոսի, Թունուզի ու քիչ մըն ալ Լիպիոյ ցանկին վրայ: Նախագահ Ալի Ապտալլա Սալէհ իր ընդդիմադիրներուն կողմէ հռչակուած էր իբրեւ բռնատէր մը, որ շուրջ 30 տարիէ ի վեր վստահած էր Արեւմուտքի յենարանին: Արեւմուտքը, գլխաւորաբար Ուաշինկթըն, ոգի ի բռին “մինչեւ վերջին շունչ“ պաշտպան կանգնեցաւ Սալէհի, որ անմիջականօրէն կը վայելէր Սէուտական Արաբիոյ զօրակցութիւնն ու զինակցութիւնը: Իր պալատին վրայ յարձակման մը հետեւանքով, Սալէհ անցեալ տարի վիրաւորուեցաւ ու Սէուտական Արաբիոյ մէջ երկարատեւ դարմանումի ենթարկուեցաւ: Երկրէն անոր բացակայութիւնը ընդդիմադրութեան պայքարը միայն թեթեւ մեղմացումի տարաւ, նաեւ առիթ տուաւ երկար սակարկութիւններու ու նախապատրաստութեան, թէ “իշխանափոխութիւնը“ ինչպէ՛ս պէտք է կատարուէր: Ու աշխարհը Եմէնի մէջ ականատես եղաւ կատակերգական պատմական աճպարարութեան մը. ընդդիմադիրներուն պահանջները իբրեւ թէ գոհացում գտան. Սալէհ, երկար բացակայութենէ ետք Սանաա վերադարձաւ, յետոյ ընդունեց Ուաշինկթընի հրաւէրը եւ Միացեալ Նահանգներ հասաւ “խորհրդակցութիւն ունենալու“ անուան տակ (Ուաշինկթըն յայտարարեց, թէ ան դարմանումի կու գայ, Սալէհ պնդեց, որ ինք դարմանումի պէտք չունի…): Եւ տեղի ունեցաւ կատակերգութեան վերջին արարը. Սալէհի փոխ նախագահը` Ապըտ Ռապպօ Ալ-Հատի նախագահ ընտրուեցաւ (միակ թեկնածուն էր), ու ժողովրդավարութիւնը յաղթանակ մը արձանագրեց անոր ընտրութեամբ: Յետո՞յ, Եմէն մտաւ… հակամարտութիւններու նոր փուլ մը, երկրին հիւսիսային ու հարաւային կարգ մը գօտիները կ՛ապրին զինեալ դէմքեր, որոնց քաղաքացիական պատերազմ կոչելէ կը խուսափին Սանաայի մօտիկ ու հեռաւոր դաշնակիցները. Ուաշինկթըն անօդաչու օդանաւներով կ՛օժանդակէ ընդդիմադիրներուն տրուած հարուածներուն, իսկ “Քաիտա“ն, ինչպէս այլ երկիրներու մէջ, կը կանգնի ընդդիմադիրներուն կողքին, կը յայտարարուի, թէ անիկա թափանցած է Եմէնի (ինչպէս Սուրիոյ եւ այլուր) ընդդիմադիրներու շարքերուն մէջ, իսկ Երկուշաբթի, 18 Յունիսին, յատարարեց թէ ինք կը կանգնէր բանակի հրամանատար Սալէմ Ալի Քաթանի կեանքը խլած անձնասպանական արարքին ետին: Այս բոլորով, իշխանութեան տրամադրուած արեւմտեան աջակցութիւնը կ՛արդարանայ ահաբեկչութեան դէմ պայքարի, ժողովրդավարութեան պաշտպանութեան ու նման խորագիրներով, իսկ ռազմավարական ու շահադիտական հաշիւները կը պահուին քողարկուած:

ՊԱՀՐԷՅՆի պարագան նմանութեան եզրեր ունի Եմէնի հետ, այն առումով, որ քարիւղով հարուստ այդ երկիրը կը հանդիսանայ ամերիկեան նաւատորմի միջին արեւելեան մէկ կարեւոր խարիսխը եւ… շահու աղբիւր Արեւմուտքին համար: Հոն կայ նաեւ իրանեան գործօնը, գիծ` որ կը նշուի նաեւ Սուրիոյ պարագային (բնականաբար հարցը շրջանայինէն անդին է, ու կարելի է իրողութիւնները դիտել աշխարհի մեծերուն` Արեւմուտքի, Ռուսիոյ ու Չինաստանի միջեւ լայն մրցակցութիւններու շրջագիծին մէջ): Պահրէյնեան ընդդիմադրութիւնն ալ ճամբայ ելաւ արդարութեան, ժողովրդավարութեան ու նմանօրինակ ազնիւ դրօշներ պարզած, սակայն ճնշուեցաւ արիւնի մէջ: Եթէ եգիպտացիք մինչեւ այսօր ունին “Ազատագրումի Հրապարակ“ը, եւ յաճախ հոն կը վերադառնան ցոյցերու համար, Պահրէյնի ընդդիմադիրները կորսնցուցին իրենց բողոքի խորհրդանիշը եղող “Մարգարիտի Հրապարակ“ն անգամ. իշխանութիւնները քանդեցին հրապարակին կեդրոնը կանգնած խորհրդանշանը…: Ընդդիմադիրներու շարժումը ճնշուեցաւ սէուտական բանակին միջամտութեամբ (անշուշտ Ուաշինկթընի ու դաշնակիցներու թելադրանքով ու օրհնութեամբ), ընդդիմադիր պարագլուխներ բանտերը լեցուեցան, բանտարկութեան դատապարտուեցան մինչեւ իսկ բժիշկներ, որոնք բողոքի ցոյցերու ատեն հիւանդանոց փոխադրուած ընդդիմադիր վիրաւորներ դարմանած են…:

ՓԱԿՈՒՂԻ՞

Այս ու հետեւող զարգացումները ի յայտ կը բերեն դաժան իրողութիւն մը. արաբական աշխարհը, յատկապէս պատմական որոշ անցեալ ու կեցուածք ունեցող երկիրներ նետուած են ձեւական “գարունի“ մը մէջ, որ սակայն իրողապէս դժոխքի վերածած է անոնց ժողովուրդներուն կեանքը: Իրաքցիներուն համար, բազմատասնեակ ու բազմահարիւր զոհ-վիրաւոր պատճառող ռմբահարումները դարձած են առօրեայի մաս, ու Ուաշինկթըն հպարտանալու կամ ինքնարդարացումի ոչ մէկ պատճառ ձգած է իր ետին, թէ` Սատտամ Հիւսէյնի իշխանութիւնը “ժողովրդավարական կարգեր“ով փոխարինելով, իր բանակները Իրաքէն դուրս բերելով` իրաքցիներուն գարուն բերած է:

Եգիպտոսի, Սուրիոյ ու Եմէնի մէջ շարունակուող ծուռութիւններով ու արիւնահեղութիւններով, գարնանային որեւէ նշոյլի մասին կարելի չէ խօսք ընել: Տագնապահար երկիրները մատնուած են փակուղիի, որմէ դուրս գալու ամէն փորձ ու նախաձեռնութիւն կը մատնուի խափանումի:

Այժմու պատկերը ընդհանուր առմամբ անյուսութիւն եւ յոռետեսութիւն կը պատճառէ, սակայն պէտք է ընդունիլ, որ արաբական երկիրները, ամբողջ աշխարհին հետ միասին, անցած են նման դաժան հանգրուաններէ, կարճ ու երկար փուլերէ: (Ի դէպ, արաբական երկիրներուն պարտադրուած “գարուն“ը սահմանափակուած չէ միայն արաբական աշխարհով, այլ անոր տարբերակները կ՛ապրին եւրոպական երկիրներ, Փաքիստան ու Աֆղանիստան, մինչեւ անգամ Միացեալ Նահանգներ. այդ մասին կ՛արժէ անդրադառնալ առանձին):

Տուեալ կացութեան մէջ, փրկութիւնն ու դարմանումը ըստ բաւականին դժուար են, բայց ոչ` անկարելի: Բանալին` բնականաբար` ինքնագիտակցութեան վերականգնումին ու սեփական շահերը գերադաս դաւանելու մէջ է, առաջադրանքներ, որոնք այսօր կրնան թուիլ ցնորական, որովհետեւ ինչպէս տնտեսական աշխարհին մէջ, նոյնպէս ալ ռազմաքաղաքական բեմին վրայ, աննախընթաց աճուրդ տեղի կ՛ունենայ: Տուեալ երկրի մը իշխանութիւնը մինչեւ իսկ եթէ ամէնէն արդարն ու ժողովուրդի բոլոր զաւակներուն շահերը պաշտպանողն ըլլայ, անիկա կրնայ սասանումի ենթարկուիլ վարձկան ընդդիմադիրներու կողմէ, որոնք պատրաստ են, որոշ վարձատրութեան դիմաց, ու մեկնելով ոչ-ընդհանրական դառնութիւններէ, դառնալու “ժողովրդավարութիւն ու արդարութիւն“ պաշտպանող արտաքին կողմերու կամակատարը: Անոնք նաեւ արտաքին կողմերու յենարանով կը մարմնաւորեն անձերու իշխանափոխութիւն, մինչդեռ պարտադրուած գիծերը կը մնան անփոփոխ:

Դարմանը, սակայն, անկարելի չէ, որքան ալ դժուար ըլլայ: Եգիպտացիք, սուրիացիք, լիպիացիք ու այլ երկիրներ կրնան վերադառնալ մօտիկ անցեալի իրենց պատմութեան ու վերականգնել ազգային գիծ, սեփական շահերու եւ արդարութեան, հանդուրժողութեան պայմանները: Այլ խօսքով, սկիզբ առած շարժումին պէտք է ներարկել ԳԱՂԱՓԱՐԱԿԱՆ յենք ու խորք, այսինքն` վերադառնալ այն գիծին, որ արժեւորեց արաբական ազգայնականութիւնն ու իրագործեց գաղթատիրութեան դէմ պայքարին յաջողութիւնը:

Նման կամքի գոյառման պարագային, ամէնէն դժուար մարտահրաւէրը, մի՛շտ ալ, սեփական երկրի շահերը միջազգային ազդեցութիւններուն հետ ներդաշնակ պահելու արուեստն է. մօտիկ անցեալը ցոյց կու տայ, որ այդ արուեստէն զերծ չէ արաբական աշխարհը: Եւ իսկական գարուն կարելի՛ է կերտել այդ ճամբով:

 

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ

Յունիս 18, 2012



 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post “ՊՈՍԹԸՆ ՓՈՓՍ“ԻՆ…ՆԱՐԵԿ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ ԳԵՐԱԶԱՆՑԵՑ
Next post ՀԱ­ՅԱՍ­ՏԱ­ՆԻ ԿԱ­ՌԱ­ՎԱ­ՐՈՒ­ԹԵԱՆ ԱՐ­ՏԱ­ԿԱՐԳ ՆԻՍՏ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles