ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԸՆԹԱՑՔԻՆ ԵՒ ԱՆԿԷ ԵՏՔ ՀԱՅ ԿԻՆԵՐՈՒՆ ՈՒ ԱՂՋԻԿՆԵՐՈՒՆ ԱՊՐԱԾ ԱՀԱՒՈՐ ԻՐԱՎԻՃԱԿԸ… ՍՈՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆԻ “ՄԵԾ ՄՕՐՍ ԴԱՋՈՒԱԾՔՆԵՐԸ“ ԺԱՊԱՒԷՆԸ

0 0
Read Time:11 Minute, 31 Second

Չո­րեք­շաբ­թի, Դեկ­տեմ­բեր 14-ին, Ուա­թըր­թաու­նի (Մա­սա­չու­սէց) “Հայ Սքուլ“ի սրա­հին մէջ, կազ­մա­կեր­պու­թեամբ տեղ­ւոյն վար­ժա­րա­նի Հայ­կա­կան Ակում­բին, Հայ Տիկ­նանց Մի­ջազ­գա­յին Ըն­կե­րակ­ցու­թեան, Հայ­կա­կան Ու­սում­նա­սի­րու­թեան Կեդ­րո­նին (NAASR) եւ Պոս­թը­նի “Սար­դա­րա­պատ“ Կո­մի­տէ­ու­թեան, պի­տի կա­տար­ուի ցու­ցադ­րու­թիւնը Շուէ­տաբ­նակ Սու­զան Խար­տալ­եա­նի Մեծ Մօրս Դաջ­ուածք­նե­րը ժա­պա­ւէ­նին: Նա­եւ յօդ­ուա­ծա­գիր, Սու­զան Խար­տալ­եան, իր կո­ղա­կից Փիօ Հոլմք­վիս­թի հետ պատ­րաս­տած է տասն­եակ մը ժա­պա­ւէն­ներ, որոնք ընդ­հան­րա­պէս ու­նին վա­ւե­րագ­րա­կան բնոյթ: Մօտ մէկ ժամ տե­ւո­ղու­թեամբ շար­ժան­կա­րը ար­տադ­րած է Pea Holmquist, HB Pea Holmquist Film (Շուէտ):

Ութ­սու­նա­կան­նե­րու ըն­թաց­քին Դէ­պի Արա­րատը եր­կար ժա­պա­ւէն մըն էր, որ կը նկա­րագ­րէր յատ­կա­պէս Սթիւռ­քա­հայն ու իր սուրբ Հայ Դա­տը: Ընդ­հան­րա­պէս ըն­կե­րա­յին հար­ցեր շօ­շա­փող եւ անար­դար իրա­դար­ձու­թիւն­ներ ու կա­ղու­թիւն­ներ ներ­կա­յաց­նող վա­ւե­րագ­րա­կան­նե­րու կող­քին, նախ­քան Մեծ Մօրս Դաջ­ուածք­նե­րը, Խար­տալ­եան նա­եւ պատ­րաս­տած էր, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հետ կա­պակ­ցու­թիւն ու­նե­ցող այլ վա­ւե­րագ­րա­կան մը` Ես կ՛ա­տեմ շու­նե­րը ժա­պա­ւէ­նը, որ կը ներ­կա­յաց­նէր Եղեռ­նէն ճո­ղոպ­րած ֆրան­սա­հայ Կար­պի­սին վեր­ջին տա­րի­նե­րը:

Մեծ Մօրս Դաջ­ուածք­նե­րը ժա­պա­ւէ­նը կ՛անդ­րա­դառ­նայ այն ահա­ւոր դէպ­քե­րուն, որոնք 1915-ի Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ըն­թաց­քին պա­տա­հե­ցան շատ մը հայ կի­նե­րու: Խար­տալ­եան, անց­եալ եր­թա­լով եւ պրպտե­լով, կը փոր­ձէ հե­տաքն­նել իր մա­հա­ցած մեծ մօր` Խա­նու­մի կեան­քի իրա­կան պատ­մու­թիւնը:

Շար­ժան­կա­րը նման է ուր­ուա­վէ­պի. առեղծ­ուած մը, բա­նադ­րանք մը: Ոչ ոք ցան­կու­թիւն ու­նի ամ­բողջ պատ­մու­թիւնը պատ­մե­լու: Եւ որ­պէս­զի հնա­րա­ւոր ըլ­լայ դէպ­քը ամ­բող­ջաց­նել, հան­դի­սա­տե­սը կը հե­տե­ւի ան­ցու­դար­ձե­րուն, ներ­կայ օրեր­ու Շուէ­տէն մին­չեւ բե­մադ­րի­չին ծննդա­վայ­րը` Լի­բա­նան-Պէյ­րութ:

Ժա­պա­ւէ­նին մէջ իրա­գործ­ուած են գե­ղար­ուես­տա­կան հե­տաքրք­րա­կան հնարք­ներ: Սու­զան առան­ձին կը կա­տա­րէ թաղ­ման կար­գը Տէր Զօ­րի մէջ` իր հա­ւա­քած ոս­կոր­նե­րով: Ան անց­եալն ու ներ­կան մի­ա­խառ­նե­լով, ցոյց կու տայ, թէ կեան­քը կը շա­րու­նակ­ուի` ի՛նչ ալ եղած ըլ­լան անց­եա­լի դառ­նու­թիւն­նե­րը. ող­բեր­գու­թեանց առըն­թեր, ժա­պա­ւէ­նին մէջ կան ու­րա­խու­թիւն, նշան­տուք ու խնճոյք, բայց ան­շուշտ տի­րա­կա­նը յու­զումն է, զոր Սու­զա­նը յա­ջո­ղած է փո­խան­ցել եւ մե­զի լսե­լի դարձ­նել իր ձայ­նը` հայ կնոջ ձայ­նը, որ խեղդ­ուած էր ցարդ:

Շար­ժան­կա­րին մէջ ակա­նա­տես կ՛ըլ­լանք մեծ մօր քրոջ` 98-ամ­եայ Լիւս­իա­յի հետ հան­դի­պու­մին, որ կ՛ապ­րի Հո­լի­վուտ: Լիւս­ի­ան եւս ու­նի իր քրոջ դաջ­ուածք­նե­րէն: Ան եւս կը խու­սա­փի պատ­մել ամ­բողջ պատ­մու­թիւնը: Լիւս­ի­ան  տա­րագ­րու­թեան օրե­րուն իր քրոջ եւ մօր հետ կ՛ա­պաս­տա­նի քիւրտ ցե­ղի մը մօտ եւ այն­տեղ կը մնայ քա­նի մը տա­րի: Կը հան­դի­պինք նա­եւ մեծ մօր մի­ակ ապ­րող զա­ւա­կին` Մարի­ին, որ կ՛ապ­րի Պէյ­րութ, եւ որ նոյն­պէս տեղ­եակ չէ ամ­բողջ պատ­մու­թեան մութ էջե­րէն: Մեծ մայ­րի­կը նոյ­նիսկ իր աղջ­կան չէ պատ­մած այդ մա­սին: Բա­ցար­ձա­կա­պէս ար­գիլ­ուած էր խօ­սիլ: Մեծ մայ­րը հե­ռու էր ֆի­զի­քա­կան բո­լոր շփում­նե­րէն: Չէր սի­րեր ու­րիշ­նե­րուն դպչիլ ու չէր ու­զեր, որ ու­րիշ­նե­րը իրեն դիպ­չին: Եր­բեք մօտ չէ եղած շուր­ջին­նե­րուն, նոյ­նիսկ` իր ամու­սի­նին հետ:

Ի վեր­ջոյ Սու­զա­նի մայրն է, որ կը պատ­մէ մեծ մօր պատ­մու­թիւնը: Մեծ մայ­րիկ Խա­նու­մը միայն 12 տա­րե­կան էր, երբ իր մօր եւ քրոջ ներ­կա­յու­թեամբ բռնա­բար­ուած է քիւրտ նա­ւա­վա­րի մը կող­մէ, Եփ­րա­տի ափին, երբ իրենք կը փախ­չէ­ին ջար­դե­րէն:

Շար­ժան­կա­րին մէջ հան­դի­սա­տե­սը կը կա­տա­րէ նոյն պտոյ­տը, որ կա­տա­րած է մեծ մայ­րի­կը: Անց­նե­լով Եփ­րա­տի վրա­յէն` կը հաս­նին Սուր­իոյ Տէր Զօր քա­ղա­քը, ուր հանգր­ուա­նե­ցին հա­րիւր հա­զա­րա­ւոր հա­յեր:

Սու­զա­նի մեծ մօր ըն­տա­նի­քը եկած է Ատը­եա­մա­նէն եւ եղած է բա­ւա­կան բա­րե­կե­ցիկ ըն­տա­նի­քի զա­ւակ: Հայ­րը դա­տա­ւոր էր, իսկ մայ­րը` երկ­րոր­դա­կան դպրո­ցի ու­սու­ցիչ: Մեծ մայ­րը սա­հուն եւ մա­քուր հա­յե­րէն կը խօ­սէր, բայց նա­եւ` հրա­շա­լի քրտե­րէն: Եր­բեմն, երբ ինք­նի­րեն մրթմրթար, կը սկսէր քրտե­րէ­նով բա­ներ մը ըսել:

Յատ­կան­շա­կան էր իր քրտե­րէն գիտ­նա­լը, որով­հե­տեւ իր տա­րի­քը ու­նե­ցող այլ վե­րապ­րող­ներ չէ­ին գի­տեր: Արդ­եօք ի՞նք ալ նկա­րին մէջ երեւ­ցող աղ­ջիկ­նե­րուն ճա­կա­տա­գի­րին են­թարկ­ուած է: Առօր­եաս սկսաւ այս հար­ցում­նե­րով կլան­ուիլ, անոնք միտքս կը չարչր­կէ­ին, ման­կու­թե­նէս դէպ­քեր սկսայ վեր­յի­շել: Ատոր հա­մար ալ կ՛ը­սեմ, որ երբ ժա­պա­ւէ­նը կը պատ­րաս­տէի, բե­կոր­ներ հա­ւա­քե­ցի, որով­հե­տեւ իս­կա­պէս լրիւ պատ­կեր չկար, այլ կա­յին բե­կոր­ներ, զորս քովքո­վի դնե­լով` բան մը մէջ­տեղ եկաւ: Մնա­յուն կեր­պով նոյն հար­ցադ­րու­մը ինք­զինք կը պար­տադ­րէր. “Արդ­եօք մեծ մայրս ալ նման բա­նե­րու են­թարկ­ուա՞ծ է“. կար նա­եւ այն, որ երբ փոքր էի, շշու­կով կը խօ­սէ­ին մե­ծե­րը եւ կը պատ­մէ­ին աղջ­կան մը մա­սին, նա­ւուն վրայ, ուր նա­եւ մարդ մը կար, մար­դը բան մը ըրած է աղջ­կան, բայց ի՞նչ ըրած է` չեմ յի­շեր: Պարզ է, որ երբ մե­ծե­րը կը խօ­սին, փոք­րե­րը կը լսեն, բայց ամէն ինչ չեն հասկ­նար: Այդ պատ­կե­րը մտքիս մէջ կար, կը յի­շեմ, որ խօ­սակ­ցու­թեան մէջ կար ծո­վու չափ լայն գետ, կար նաւ մը, նա­ւուն վրայ մարդ, որ ան­պատ­շաճ կեր­պով կը վար­ուի: Ասոնց հի­ման վրայ սկսայ ու­սում­նա­սի­րու­թիւնս ընել, ան­շուշտ, տնե­ցի­նե­րուն հետ խօ­սե­ցայ, հար­ցաքն­նե­ցի: Այս պատ­մու­թեան կազ­մու­թեան հիմ­նա­կան աղ­բիւ­րը պի­տի ըլ­լար մեծ մօրս քոյ­րը` Լուս­ի­ան, որ նա­եւ դաջ­ուածք­ներ ու­նի:

Այս­պէս սկսաւ պատ­մու­թիւնը եւ զար­գա­ցաւ, մին­չեւ որ գիտ­ցայ, թէ իս­կա­պէս ի՛նչ եղած է մեծ մօրս, կը յայտ­նէ Խար­տալ­եան:

Հա­յաս­տան, Լի­բա­նան, Սուր­իա եւ Մի­աց­եալ Նա­հանգ­ներ ճամ­բոր­դու­թեան ըն­թաց­քին կը հան­դի­պինք դաջ­ուածք­ներ ու­նե­ցող հայ կի­նե­րու երե­խա­նե­րուն եւ կը հասկ­նանք, որ անոնց վէր­քը եւս նոյնն է, որ բռնա­բա­րու­թիւնն ու սե­ռա­կան ոտն-ձ­գու­թիւն­նե­րը “բնա­տիպ“ էին ջար­դե­րէն գո­յա­տե­ւած հայ կի­նե­րուն հա­մար:

Մեծ մայրս միշտ եղած է սառն, կաս­կա­ծա­միտ, մօ­տի­կու­թիւն ու սէր չէ ցու­ցա­բե­րած ո՛չ միայն տղա­մար­դոց, այլ նա­եւ` երե­խա­նե­րու նկատ­մամբ, ան չէ սի­րած իր երե­խա­նե­րը, ասի­կա ազ­դած է նա­եւ իմ հօրս վրայ, որով­հե­տեւ ան եւս մե­զի չէր գրկեր, չէր համ­բու­րեր: Ֆի­զի­քա­կան մօ­տի­կու­թիւն չկայ մեր մի­ջեւ: Շատ լաւ կը յի­շենք, որ մեծ մօրս հետ նկար մը ու­նի հայրս. մեծ մայրս զայն գրկած է կար­ծես տոպ­րակ մը ըլ­լար` առանց գուր­գու­րան­քի եւ մօ­տի­կու­թեան, իր­մէ հե­ռու. այս նկա­րը կայ ժա­պա­ւէ­նին մէջ: Այս բո­լո­րին ետին կան իրա­կա­նու­թիւն­ներ, որոնց դէմ յան­դի­ման կանգ­նե­լու կա­րիք ու­նինք մենք այ­սօր: 1919-ին, երբ անգլ­ի­ա­ցի­նե­րը յաղ­թա­կան ներս կը մտնեն, 90 հա­զար երե­խա­նե­րու եւ աղ­ջիկ­նե­րու ան­ուա­նա­ցանկ կը ներ­կա­յաց­նեն թուր­քե­րուն ու անոնց վե­րա­դար­ձը կը պա­հան­ջեն: Շատ քիչ թիւով աղ­ջիկ­ներ կը վե­րա­դառ­նան հա­յու­թեան, միւս ջախ­ջա­խիչ մե­ծա­մաս­նու­թիւնը կը մնայ հոն, այ­սօր սկսած ենք լսել նման­նե­րուն ձայ­նե­րը, անոնց պատ­մու­թիւն­նե­րը: Ներ­կա­յիս այս հար­ցը, ցաւ ի սիրտ, թուր­քե­րուն կող­մէ կը բաց­ուի, սա­կայն Սփիւռ­քը նոր կը մօ­տե­նայ այս էջին: Մենք դժուա­րու­թիւն ու­նինք այս իրա­կա­նու­թիւնը ըն­դու­նե­լու եւ մեր մեծ մայ­րե­րուն հետ տե­ղի ու­նե­ցա­ծին հետ դէմ յան­դի­ման կանգ­նե­լու: Այս հար­ցը կը յա­ռա­ջաց­նեմ, որով­հե­տեւ այ­սօր նա­եւ մենք կը վա­րա­նինք Թուրք­իոյ մէջ կամ այ­լուր ապ­րող իս­լա­մա­ցած հա­յու­թիւնը հայ նկա­տե­լու, մենք իրա­ւունք չու­նինք այդ դա­տու­մը կա­տա­րե­լու: Ժա­մա­նակն է, որ մեր մտայ­նու­թիւնը վե­րա­տե­սու­թեան են­թար­կենք. կ՛ե­րա­զենք այն օրը, երբ մեր կղե­րա­կան­նե­րէն մէ­կը քա­ջու­թիւնը ու­նե­նայ ըսե­լու, որ այդ իս­լա­մա­ցած հա­յե­րը նա­եւ հա­յեր են, եւ ես անոնց ալ հո­գե­ւոր հո­վիւն եմ:Երբ անա­պատ գա­ցած էինք, հան­դի­պե­ցանք շա­տե­րու, որոնք հաս­տա­տե­ցին, որ իրենց մեծ մայ­րե­րը հա­յեր են: Ի՞նչ պէտք էր ըլ­լար իմ կեց­ուածքս, արդ­եօք պէ՞տք էր ըսէի, թէ որով­հե­տեւ ինք պե­տե­ւի է, եր­կար հա­գուստ­ներ հա­գած է եւ արա­բե­րէն կը խօ­սի, ու­րեմն հայ չէ Այս մէ­կը իս­կա­պէս ահա­ւոր է, որ մենք մե­զի իրա­ւունք տանք նման բնո­րո­շում­ներ տա­լու. սա­կայն մենք հե­տե­ւո­ղա­կան կեր­պով այդ­պէս ըրած ենք. հա­զիւ մէ­կը տար­բեր եղած է մեզ­մէ, ըսած ենք` դուք հայ չէք: Ասի­կա վա­խի հարց է, զոր պէտք է շրջան­ցենք, պէտք է տէր կանգ­նինք նման­նե­րուն, ըսենք, որ անոնք եւս մաս կը կազ­մեն հա­յու­թեան, եւ մեր թիւը այդ­պի­սով պի­տի բազ­մա­նայ: Կը հա­ւա­տամ, որ 100-200 տա­րի ետք հայ պի­տի մնան Սա­սու­նի մէջ ապ­րող­նե­րը:Ժա­պա­ւէ­նին միտք բա­նին այն է, որ հայ ըն­տա­նի­քի խնդիր­նե­րուն ընդ­մէ­ջէն կը բա­նայ թղթած­րա­րը մեր այ­սօր­ուան ըն­կե­րա­յին հար­ցե­րուն, բնա­կա­նա­բար, եթէ կ՛ու­զենք տես­նել զա­նոնք, այ­լա­պէս կրնանք նո­րէն շա­րու­նա­կել այն­պէս, ինչ­պէս որ է: Ես կ՛ու­զեմ, որ անոնք, որոնք այս ժա­պա­ւէ­նը դի­տեն, մեր հա­յու­թեան առնչ­ուած մեծ խնդիր­նե­րուն ու մար­տահ­րա­ւէր­նե­րուն դէմ յան­դի­ման կանգ­նին, որով­հե­տեւ մենք այ­լեւս պէտք է պա­տաս­խան տանք այս բո­լոր հար­ցե­րուն, կը հաս­տա­տէ Խար­տալ­եան:

Մեծ Մայ­րի­կի Դաջ­ուածքը պատ­մու­թիւն է, որուն մէջ աշ­խար­հի իրա­կա­նու­թիւնն ու երե­ւա­կա­յու­թիւնը այն­քան շա­ղախ­ուած են, որ դժուար է զա­նոնք տա­րան­ջա­տել: Փոք­րի­կը նա­եւ այն մեծ մայ­րիկն է, որ դաջ­ուած եւ բռնա­բար­ուած է, եւ որ յե­տա­գա­յին պի­տի բա­ցա­յայ­տէ դաջ­ուած­քը եւ զզուանք զգա­լով` պի­տի փոր­ձէ զայն ան­ջա­տել իր ցա­ւէն:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՀԱՄԵՍՏ ՃՈՐՃ ՄԸ` ՈՉ ՀԱՄԵՍՏ ՎԱՍՏԱԿՈՎ
Next post 121-ԱՄ­ԵԱՅ ՍՈ­ԻՐԲ ՀԱ­ՒԱՏՔ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles