“ԴՐՕՇԱԿ“Ը Հ.Յ. ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԴԻՄԱԳԻԾՆ ՈՒ ՎԿԱՅԱՐԱՆԸ (Հ.Յ.Դ. ՊԱՇՏՕՆԱԹԵՐԹԻ 120-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ)

0 0
Read Time:55 Minute, 19 Second

ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

Հա­յոց պատ­մու­թեան վեր­ջին 120 տա­րին ու­սում­նա­սի­րե­լու պա­րա­գա­յին, ան­կա­րե­լի է Հայ յե­ղա­փո­խա­կան դաշ­նակ­ցու­թեան պատ­մու­թիւնը չթեր­թա­տել: Հ.Յ.Դ.-ի պատ­մու­թիւնն ալ թեր­թա­տե­լու հա­մար ան­կաս­կած անհ­րա­ժեշտ ու­ղե­ցոյց է Հ.Յ.Դ.-ի պաշ­տօ­նա­թերթ Դրօ­շակը, քա­նի որ ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մու­թեան 120 տա­րի­նե­րը իրենց կեն­դա­նի ու հա­րա­զատ ցո­լա­ցու­մը գտած են այս եր­կա­րա­շունչ վկա­յա­րա­նին մէջ, հայ յե­ղա­փո­խու­թեան ծննդո­ցէն Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան կեան­քի ստեղծ­ման պայ­քար­ներն ու մարտն­չում­նե­րը, հաս­նե­լով մին­չեւ Ար­ցա­խի ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րը:

Հայ յե­ղա­փո­խա­կան դաշ­նակ­ցու­թեան հիմ­նա­դիր­նե­րը, գի­տա­կից` մա­մու­լի դե­րին, առա­ջին օրէն իսկ օգտ­ուե­ցան անոր ըն­ձե­ռած բա­րիք­նե­րէն, եւ ճիշդ այդ անհ­րա­ժեշ­տու­թե­նէն մեկ­նած` Հ.Յ.Դ.-ի զի­նան­շա­նին վրայ զե­տե­ղե­ցին գրի­չը խորհր­դան­շող փե­տու­րը:

Հե­տե­ւա­բար, Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թիւնը երբ կը հիմն­ուի Թիֆ­լի­սի (Կով­կաս) մէջ 1890-ին, տրա­մա­բա­նա­կան էր, որ հա­ղոր­դագ­րու­թեամբ մը աւե­տէր իր ծնուն­դը: Ար­դա­րեւ` Մա­նի­ֆեստ եւ Թռու­ցիկ թերթ հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րով հի­մը կը դրուի դաշ­նակ­ցա­կան առա­ջին թեր­թին, որուն կը յա­ջոր­դէր պաշ­տօ­նա­կան օր­կան` Դրօ­շակի լոյս ըն­ծա­յու­մը (առա­ջին թիւե­րը հրա­տա­րակ­ուած են Թիֆ­լի­սի մէջ, 1891-ին Մա­յի­սին եւ Սեպ­տեմ­բե­րին, Դաշ­նակ­ցու­թեան գաղտ­նի տպա­րա­նէն):

Դրօ­շակի 3-րդ թիւը լոյս կը տես­նէ Գոնս­թանց­իոյ (Ռու­ման­իա) մէջ, 1892-ին: Այ­նու­հե­տեւ, թիւ 4-էն սկսեալ (1893) կը հրա­տա­րակ­ուի Եւ­րո­պա­յի ամէ­նէն ազա­տա­կան երկ­րին` Զուի­ցեր­իոյ Ժը­նեւ քա­ղա­քին մէջ, մին­չեւ 1914, երբ ժա­մա­նա­կա­ւո­րա­պէս կը դադ­րի, վե­րահ­րա­տա­րակ­ուե­լու հա­մար տաս­նամ­եակ մը ետք:

1898-ին Դրօ­շակի խմբագ­րու­թեան շուրջ կազ­մա­ւոր­ուած է դաշ­նակ­ցու­թեան Արեւմտ­եան բիւ­րոն:

Այս յա­ռա­ջա­բա­նով կը հաս­տա­տենք, որԴրօ­շակը, որ­պէս ամ­սա­թերթ, երկ­րորդ ան­գամ վերս­տին հրա­տա­րակ­ուած է 1925-1933-ին, Փա­րի­զի մէջ, Սի­մոն Վրաց­եա­նի եւ Ար­շակ Ջա­մալ­եա­նի խմբագ­րու­թեամբ: 1891 մա­յի­սէն մին­չեւ 1931 մա­յիս հրա­տա­րակ­ուած է 308 թիւ Դրօ­շակ:

Դրօ­շակ եր­րորդ ան­գամ 1969-1985-ին որ­պէս Հ.Յ.Դ. բիւ­րո­յի պաշ­տօ­նա­թերթ հրա­տա­րակ­ուած է Պէյ­րութ` Ազ­դակ շա­բա­թօր­եակԴրօ­շակ անու­նով, խմբա­գիր­ներ ու­նե­նա­լով Բաբ­գէն Փա­փազ­եան եւ Սար­գիս Զէյթլ­եան:

Դրօ­շակ չոր­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը կը ճշդո­րոշ­ուի 1986-2005 թուա­կան­նե­րը` խմբա­գիր Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եան: 1986 ապ­րի­լէն` որ­պէս երկ­շա­բա­թա­թերթ, սա­կայն վեր­ջին քա­նի մը տա­րի­նե­րը` որ­պէս եռամս­եայ դրու­թեամբ:

Իսկ վեր­ջին եւ հին­գե­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը` վե­րահ­րա­տա­րա­կուող Դրօ­շակը կը սկսի հրա­տա­րակ­ուիլ Յու­լիս 2007-էն Երե­ւա­նի մէջ, ամ­սա­կան դրու­թեամբ` գլխա­ւոր խմբա­գիր ու­նե­նա­լով հայ­րե­նի գրող եւ մտա­ւո­րա­կան փրոֆ. Ռու­բէն Յով­սէփ­եա­նը, իսկ խմբա­գիր` դոկտ. փրոֆ. Կա­րէն Խան­լար­եա­նը:

Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թեան Բ. Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը (1898, Թիֆ­լիս) որո­շած էր տա­նիլ քա­րոզ­չա­կան աշ­խա­տանք ար­տա­սահ­մա­նի մէջ, եւ­րո­պա­կան քա­ղա­քա­կան շրջա­նակ­նե­րու վրայ բա­րո­յա­կան ազ­դե­ցու­թիւն ձգե­լու նպա­տա­կով: Այս ծրագ­րի կեն­սա­գործ­ման հա­մար Ժը­նեւ կ՛եր­թայ Քրիս­տա­փոր Մի­քա­յէլ­եան, որ կը բարձ­րաց­նէ մա­կար­դա­կը Դրօ­շակ թեր­թին, Ակ­նունիի, Ահա­րոն­եա­նի եւ տա­ղան­դա­ւոր այլ մտա­ւո­րա­կան­նե­րու աշ­խա­տակ­ցու­թեամբ: Դրօ­շակը կը ստա­նայ նոր որակ, երբ Ակ­նու­նին կը ստո­րագ­րէ Կով­կաս­եան խաբ­րիկ­ներ խո­րագր­եալ յօդ­ուա­ծա­շար­քը, Սար­գիս Մի­նաս­եա­նը` Թուրք­իոյ շուր­ջը, Մի­քա­յէլ Վա­րանդ­եա­նը` պատ­մա-ըն­կե­րա­բա­նա­կան տե­սու­թիւն­ներ, Ղա­րի­բը (Աւե­տիս Ահա­րոն­եան) յե­ղա­փո­խա­կան պատմ­ուածք­ներ, Սի­ա­ման­թօ` Հո­յա­կապ դիւ­ցազ­ներ­գու­թիւնը եւ Քրիս­տա­փոր Մի­քա­յէլ­եան լոյս կ՛ըն­ծա­յէ Ամ­բո­խա­յին տրա­մա­բա­նու­թիւն խո­րագր­եալ իր աշ­խա­տու­թիւնը:

Քրիս­տա­փոր Մի­քա­յէլ­եան Դրօ­շակի հա­մար կ՛ապա­հո­վէ նա­եւ աշ­խա­տակ­ցու­թիւնը օտար հա­յա­սէր­նե­րու, ինչ­պէս` Ժան Ժո­րես, Ֆրան­սիս Տը Փրե­սան­սէ, Անա­թոլ Ֆրանս, Փի­եռ Քի­առ եւ ու­րիշ­ներ:

Ար­դա­րեւ, ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քին Հ.Յ. Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան, նպա­տակ­նե­րուն եւ իրա­գոր­ծում­նե­րուն բե­մը կը դառ­նայ Դրօ­շակը` դրսե­ւո­րե­լու դաշ­նակ­ցա­կան նկա­րա­գի­րը: Բա­րո­յա­կան ըմբռ­նում­նե­րուն, յե­ղա­փո­խա­կան արարք­նե­րուն, քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թեան հա­յե­լին` Դրօ­շակ տաս­նամ­եակ­ներ շա­րու­նակ իրե­րա­յա­ջորդ սե­րունդ­նե­րու դաստ­ի­ա­րա­կու­թեան աղ­բիւր պի­տի հան­դի­սա­նար:

Դրօ­շակ գո­յա­տե­ւած է կարգ մը ընդ­հա­տում­նե­րով:

Դրօ­շակի հրա­տա­րա­կու­թիւնը, իբ­րեւ կու­սակ­ցու­թեան պաշ­տօ­նա­թերթ, կը սկսի, ու­րեմն, 1891 Մա­յի­սին:

 

ԱՌԱ­ՋԻՆ

ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԱ­ՀԱՏ­ՈՒԱԾ

 

Եթէ սկսինք առա­ջին թիւե­րէն ակ­նար­կու­թիւն ընել, ապա անհ­րա­ժեշտ է ըսել, որ առա­ջին հա­մար­նե­րէն մէ­կուն մէջ Դրօ­շակը կը նշէ, որ իր էջե­րուն մէջ կը պար­զա­բան­ուի Դաշ­նակ­ցու­թեան ծրա­գի­րը:

Իւ­րա­քան­չիւր թիւի մէջ առա­ւե­լա­բար կան նա­մակ­ներ եւ թղթակ­ցու­թիւն­ներ, գրե­թէ բա­ցա­ռա­բար, Թիւր­քաց Հա­յաս­տանէն, Շա­պին-Գա­րա­հի­սա­րէն, Սա­սու­նէն, Տրա­պի­զո­նէն, Վա­նէն, Կա­րի­նէն, Ակ­նէն, Բա­ղէ­շէն, Սե­բաստ­իա­յէն, Երզն­կա­յէն, Մու­շէն, Տիգ­րա­նա­կեր­տէն, Ալաշ­կեր­տէն, ինչ­պէս նա­եւ Պո­լի­սէն:

Այդ նա­մակ­ներն ու թղթակ­ցու­թիւն­նե­րը թան­կա­գին վա­ւե­րա­գիր­ներ են, անգ­նա­հա­տե­լի ատաղձ` հայ յե­ղա­փո­խա­կան եւ ազա­տագ­րա­կան շարժ­ման պատ­մու­թեան հա­մար: Հոն պատ­մա­կան մեծ նշա­նա­կու­թիւն ու­նե­ցող դէպ­քե­րը տրուած են ակա­նա­տես վկայ, մաս­նա­կից ան­ձե­րու կող­մէ:

Թղթակ­ցու­թիւն­նե­րը կը ներ­կա­յաց­նեն Երկ­րի կեան­քը թիւե­րով, վի­ճա­կագ­րա­կան տու­եալ­նե­րով, տե­ղե­կու­թիւն­նե­րով, իրո­ղու­թիւն­նե­րով, փաս­տե­րով, յա­ճախ առանց մեկ­նա­բա­նու­թեան, եւ կողմ­նա­կի խորհր­դա­ծու­թիւն­նե­րով:

Նա­մակ­ներ կան նա­եւ հա­րե­ւան եր­կիր­նե­րէն` այդ եր­կիր­նե­րու հան­րա­յին կեան­քին եւ յե­ղա­փո­խա­կան շար­ժում­նե­րուն մա­սին: Կան նա­եւ ակա­նա­տե­սի եւ մաս­նակ­ցո­ղի վկա­յու­թիւն­ներ Պանք Օթո­մա­նի գրաւ­ման, Խա­նա­սո­րի ար­շա­ւան­քի եւ այլ կռիւ­նե­րու մա­սին:

Դրօ­շակին նպա­տա­կաս­լաց­քը սկիզ­բէն ի վեր եղած է Ժո­ղո­վուր­դին հա­մար, ժո­ղո­վուր­դին հետ եւ ժո­ղո­վուր­դով:

Դրօ­շակի առա­ջին տա­րի­նե­րու հա­ւա­քա­ծոն անգ­տա­նե­լի եղած է (յատ­կա­պէս առա­ջին եր­կու­քը) բա­ռին իս­կա­կան առու­մով: Մի­ակ օրի­նա­կը պահ­ուած է Հ.Յ.Դ. Փա­րի­զի թան­գա­րա­նին մէջ:

Ա. հա­տո­րը կ՛ընդգր­կէ Դրօ­շակի հրա­տա­րա­կու­թեան առա­ջին տաս­նամ­եա­կի առա­ջին կի­սուն (1890-1897) լրիւ հա­ւա­քա­ծոն, ըն­դա­մէ­նը` 750 մե­ծա­դիր էջ: Բ. հա­տո­րը կ՛ընդգր­կէ` 1898-1901, Գ. հա­տո­րը` 1902, 1903, 1904, վերհ­րա­տա­րա­կու­թիւն Հ.Յ.Դ.-ի, 1984, Պէյ­րութ (629 էջ), եւ Դ. հա­տո­րը` 1905, 1906, 1907, նոյն­պէս վե­րահ­րա­տա­րա­կու­թիւն Հ.Յ.Դ.-ի, 1986, Պէյ­րութ (691 էջ):

Դրօ­շակի թուղ­թի չա­փը (հա­տոր­նե­րուն) 29×22 սմ., իսկ թուղ­թին որա­կը` դե­ղի­նի զար­նող, ծա­ւա­լը` իւ­րա­քան­չիւր թիւ 8 էջ:

Սկսե­լու հա­մար, կը կեդ­րո­նա­նանք Ա. հա­տո­րին վրայ եւ ան­վա­րան կրնանք ըսել, որ շնոր­հա­լի աշ­խա­տան­քով մը հա­ւա­քա­ծոյ կազ­մե­լով փրկուած է թան­կա­գին գան­ձա­րա­նը հայ յե­ղա­փո­խա­կան եւ ազա­տագ­րա­կան շարժ­ման:

Նե­րա­ծու­թեան մէջ պար­զա­բան­ուած են Դաշ­նակ­ցու­թեան հե­տապն­դած նպա­տակ­նե­րը եւ Դրօ­շակի կա­տա­րե­լիք դե­րը:

Այ­նու­հե­տեւ, Ա. հա­տո­րին սկիզ­բը գրուած է Հ.Յ. Դաշ­նակ­ցու­թեան Մա­նի­ֆես­տը` գրուած 1890-ին, յայտ­նի չէ` ո՛ր ամ­սուն: Այդ թուա­կա­նին Դաշ­նակ­ցու­թիւնը դեռ Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րի Դաշ­նակ­ցու­թիւն էր լոկ:

Մա­նի­ֆես­տը հե­տեւ­եալ ձե­ւով կը բա­ցատ­րէ այս իրո­ղու­թիւնը.  Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան­նե­րի Դաշ­նակ­ցու­թիւնը թէ­եւ նոր է հան­դէս գա­լիս իբ­րեւ կազ­մա­կեր­պու­թիւն, բայց նա վա­ղուց գոր­ծող խմբե­րի միու­թիւնն է, խմբե­րի՛, որոնք նոյ­նիսկ հայ ժո­ղովր­դի ձգտում­նե­րի ծնունդն են:

Մա­նի­ֆես­տէն ետք` հա­տո­րին կցուած է Դրօ­շակի “Թռու­ցիկ թերթթիւ 2-ը, 1891 թուա­կա­նին, կարճ ծա­նօ­թագ­րու­թեամբ. “Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թիւնը հրա­տա­րա­կե­լով այս թեր­թը, յայտ­նում է, որ մօ­տիկ ապա­գա­յում նա կ՛ու­նե­նայ իր օր­գա­նը Դրօ­շակ անու­նով, ուր, ի մի­ջի այ­լոց, կը պար­զա­բան­ուի Դաշ­նակ­ցու­թեան ծրա­գի­րը“: Պատ­մու­թեան հա­մար ար­ձա­նագ­րենք միայն, որ Դրօ­շակի Թռու­ցիկ թերթ թիւ 1-ը կորս­ուած է դժբախ­տա­բար եւ այդ պատ­ճա­ռով ալ Դրօ­շակի Ա. հա­տո­րին մէջ տեղ չէ գտած:

Ար­դա­րեւ, մօ­տիկ ապա­գա­յին, 1891 մա­յի­սին, սկսաւ հրա­տա­րակ­ուիլ Դրօ­շակը, իբ­րեւ օր­կան ՀԱՅ ՅԵ­ՂԱ­ՓՈ­ԽԱ­ԿԱՆ ԴԱՇ­ՆԱԿ­ՑՈՒ­ԹԵԱՆ“:

Դրօ­շակի բո­լոր յօդ­ուած­նե­րը եւ թղթակ­ցու­թիւն­նե­րը, նա­մակ­նե­րը, ներ­քին եւ ար­տա­քին տե­սու­թիւն­նե­րը, տե­ղե­կա­գիր­նե­րը, վեր­ջա­պէս, ինչ որ գրուած է թեր­թին մէջ, հասկ­նա­լի պատ­ճառ­նե­րով անս­տո­րա­գիր են: Յե­տա­գա­յին, սա­կայն, չենք գի­տեր ո՛վ եւ ե՛րբ, կարգ մը յօդ­ուած­նե­րու եւ թղթակ­ցու­թիւն­նե­րու տակ աւել­ցու­ցած է գրո­ղին անու­նը: Եւ շնոր­հիւ այս բա­րե­դէպ “մի­ջամ­տու­թեան“, այ­սօր գի­տենք այ­լեւս, թէ խնդրոյ առար­կայ յօդ­ուած­նե­րը գրուած են Քրիս­տա­փո­րի, Ռոս­տո­մի, Զա­ւար­եա­նի, Յով­նա­նի եւ Իւ­սուֆ­եա­նի կող­մէ: Նա­մակ­նե­րը եւ թղթակ­ցու­թիւն­նե­րը գրած են Պե­տօ, Մե­խակ, Դժոխք, Մու­րատ, Թա­թուլ եւ բազ­մա­թիւ ու­րիշ­ներ: Յե­տա­գա­յին թեր­թին իրենց աշ­խա­տակ­ցու­թիւնը բե­րած են նա­եւ Ահա­րոն­եան, Վռամ­եան, Սար­գիս Մի­նաս­եան, Մի­քա­յէլ Վա­րանդ­եան, Խա­ժակ, Սի­ա­ման­թօ, Ար­մէն Գա­րօ, Հրաչ, Ակ­նու­նի եւ ու­րիշ­ներ:

Շնոր­հիւ վե­րոնշ­եալ նա­մակ­նե­րուն եւ թղթակ­ցու­թիւն­նե­րուն, հոն կը գտնենք լրիւ տե­ղե­կու­թիւն­ներ Հա­յաս­տա­նի այդ օրե­րու կա­ցու­թեան եւ այն բո­լոր հար­ցե­րուն մա­սին, որոնք 1890-ական թուա­կան­նե­րուն եւ ան­կէ ետք կը ներ­կա­յա­նա­յին հայ ժո­ղո­վուր­դին եւ անոր ար­ժա­նա­ւոր ղե­կա­վա­րու­թեան:

Դրօ­շակի առա­ջին թիւե­րուն մէջ ընդ­հան­րա­պէս կը խօս­ուի Օս­ման­եան կայս­րու­թեան բար­բա­րո­սու­թեան մա­սին` հա­յա­պատ­կան հո­ղե­րու վրայ տե­ղի ու­նե­ցած կո­տո­րած­նե­րու մա­սին, ցա­րա­կան Ռուս­իոյ կող­մէ բռնագ­րաւ­ուած հա­յոց եկե­ղե­ցա­պատ­կան կալ­ուած­նե­րու, հե­րո­սա­կան կռիւ­նե­րու, դաշ­նակ­ցա­կան նա­հա­տակ­նե­րու մա­սին եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դը յու­զող հար­ցե­րու մա­սին: Բո­վան­դա­կու­թեան խո­րա­գիր­ներ են` Առաջ­նոր­դող“, “Մեր ծրա­գի­րը“, “Այբ ու բեն“, “Րէ­ֆորմ­ներ“, “Թղթակ­ցու­թիւն­ներ երկ­րից“, “Կո­տո­րած­ներ“, “Լու­րեր երկ­րից եւ այլն:

Խմբա­գիր­ներ եղած են Քրիս­տա­փոր Մի­քա­յէլ­եան, Սի­մոն Զա­ւար­եան, Ռոս­տոմ (Ստե­փան Զօր­եան), Յո­նան Դաւ­թեան, Մի­քա­յէլ Վա­րանդ­եան: Իսկ խմբագ­րա­կան, վար­չա­կան մար­մին­նե­րու ան­դամ­ներ, աշ­խա­տա­կից­ներ եղած են Սի­մոն Շխեան, Գա­րե­գին Խա­ժակ, Ար­շակ Վռամ­եան, Էտ­կար Ակ­նու­նի, Աւե­տիս Ահա­րոն­եան, Սի­ա­ման­թօ, Սար­գիս Մի­նաս­եան, Տ. Յով­հան­նէս­եան, Ան­տոն Գոշ (Ան­տոն Պո­յաճ­եան, Դիւա­նա­պետ):

Հրա­տա­րա­կու­թեան վայ­րեր եղած են.

1.- Թիֆ­լիս (Վրաս­տան) 1891-1892

2.- Գոնս­թանց­իա (Ռու­ման­իա) 1892-1893

3.- Ժը­նեւ (Զուի­ցեր­իա) 1893-1914

Ժը­նե­ւի մէջ Դրօ­շակի շէն­քը գտնուած է 69 Chemin de Roseraie, երկ­յար­կա­նի, ու­թը սեն­եակ­նոց տուն մը, գնուած 1898-ին. գի­նը` 22.000 ֆրանք:

Արխիւա­յին իմաս­տով անհ­րա­ժեշտ է կա­տա­րել կա­րե­ւոր նկա­տո­ղու­թիւն մը, որ պաշ­տօ­նա­թեր­թի անու­նին տակ գրուած մա­կագ­րու­թիւնը` Հայ Յե­ղա­փո­խակ. Դաշ­նակ­ցու­թեան օր­գան, շա­րու­նակ­ուած է մին­չեւ 1897 յուն­ուար 20: 1897 փետր­ուար 8-էն սկսեալ փոխ­ուած է այս բա­ցատ­րու­թիւնը եւ դար­ձած Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թեան օր­գան: Յե­տա­գա­յին շա­րու­նակ­ուած է այս ձե­ւը, իսկ վեր­ջին երեք ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած­նե­րուն ալ, “ՊԱՇ­ՏՕ­ՆԱ­ԹԵՐԹ ՀԱՅ ՅԵ­ՂԱ­ՓՈ­ԽԱ­ԿԱՆ ԴԱՇ­ՆԱԿ­ՑՈՒ­ԹԵԱՆ“, “ՀԱՅ ՅԵ­ՂԱ­ՓՈ­ԽԱ­ԿԱՆ ԴԱՇ­ՆԱԿ­ՑՈՒ­ԹԵԱՆ ՊԱՇ­ՏՕ­ՆԱ­ԹԵՐԹ“, “Հ.Յ.Դ. Պաշ­տօ­նա­թերթ“, այ­սինքն “օր­գան“ը փո­խա­րին­ուած է “պաշ­տօ­նա­թերթ“ով:

Այս­տեղ տե­ղին է նշել, որ այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին Դրօ­շակի շուրջ հա­մախմբ­ուած գոր­ծիչ­նե­րը Դրօ­շակի անու­նով կոչ­ուած էին դրօ­շա­կա­կան­ներ: Դրօ­շա­կա­կա­նները կապ հաս­տա­տած են եւ­րո­պա­կան եր­կիր­նե­րու քա­ղա­քա­կան ու հա­սա­րա­կա­կան շրջա­նակ­նե­րու հետ` յոյս ու­նե­նա­լով եւ­րո­պա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու մի­ջամ­տու­թեամբ վե­րա­բա­նալ եւ ապա լու­ծել Հայ­կա­կան հար­ցը:

Ստորեւ կը ներկայացնենք «Դրօշակ»ի առաջին ժամանակահատուածի թիւերը.
1891-ին լոյս տեսած է «Դրօշակ»ի երկու համար։
1892-ին լոյս տեսած է մէկ թիւ, թիւ 3-ը։
1893-ին լոյս տեսած է երկու թիւ, թիւ 4 եւ 5-ը։
1894-ին լոյս տեսած է ինը թիւ, թիւ 6-14 եւ թիւ 6-ի յաւելուած։
1895-ին լոյս տեսած է 22 թիւ, թիւ 1-էն 22։ Երկու թիւ՝ միացեալ։
1896-ին լոյս տեսած է 28 թիւ, թիւ 1-էն 28։
1897-ին լոյս տեսած է 16 թիւ, թիւ 1-էն 16։
1898-ին լոյս տեսած է 11 թիւ, թիւ 1-էն 11։
1899-ին լոյս տեսած է 10 թիւ, թիւ 1-էն 10 եւ ապրիլ 15, յուլիս 15, նոյեմբեր 15 եւ դեկտեմբեր 15, ընդարձակ յաւելուածներ Վերակազմեալ Հնչակեան կուսակցութեան եւ Արփիար Արփիարեանի մասին։
1900-ին լոյս տեսած է 10 թիւ, թիւ 1-էն 10։
1901-ին լոյս տեսած է 9 թիւ, թիւ 1-էն 9։
1902-ին լոյս տեսած է 11 թիւ, թիւ 1-էն 11։
1903-ին լոյս տեսած է 10 թիւ, թիւ 1-էն 10։
1904-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։
1905-ին լոյս տեսած է 13 թիւ, թիւ 1-էն 13։
1906-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Մէկը՝ միացեալ։
1907-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Երկուքը՝ միացեալ։
1908-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Երկուքը՝ միացեալ։
1909-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Երկուքը՝ միացեալ։
1910-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Երկուքը եւ վեցը՝ միացեալ։
1911-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Երկուքը եւ վեցը՝ միացեալ։
1912-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Երկուքը՝ միացեալ։
1913-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Չորսը՝ միացեալ։
1914-ին լոյս տեսած է 12 թիւ, թիւ 1-էն 12։ Չորսը՝ միացեալ։

 

ԵՐԿ­ՐՈՐԴ ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԱ­ՀԱՏ­ՈՒԱԾ

 

Ինչ­պէս յայտ­նի է, Դրօ­շակը իր ար­դիւ­նա­ւէտ գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը ծա­ւա­լած է Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն եւ Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կա­նու­թեան խորհր­դայ­նա­ցու­մէն ետք նա­եւ, իր առ­ջեւ խնդիր դնե­լով տա­րա­ծել Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան ազա­տա­տենչ ու ար­դա­րա­միտ գա­ղա­փար­նե­րը, ինչ­պէս նա­եւ կազ­մա­կեր­պու­թեան պարտ­քը կա­տա­րել մեր ժո­ղո­վուր­դի հան­դէպ, բո­լոր գաղ­թօ­ճախ­նե­րու մէջ:

1925-ին, Սի­մոն Վրաց­եա­նի եւ Ար­շակ Ջա­մալ­եա­նի խմբագ­րու­թեամբ Դրօ­շակի վե­րահ­րա­տա­րակ­ման առի­թով հաս­տա­տագր­ուած է, որ Դրօ­շա­կը իբ­րեւ Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան պաշ­տօ­նա­կան օր­կա­նը` բնա­կա­նա­բար ար­տա­յայ­տի­չը պէտք է ըլ­լայ այն մտքե­րու եւ գոր­ծե­րու, որոնք կը բնո­րո­շեն Հ.Յ.Դ.-ի ծրա­գի­րը, կազ­մա­կեր­պա­կան կա­նոն­նե­րը, ռազ­մա­վա­րու­թիւնը եւ ըն­թա­ցիկ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը: Քա­ղա­քա­կան, ազ­գա­յին, հա­սա­րա­կա­կան եւ մշա­կու­թա­յին կեան­քի բո­լոր երե­ւոյթ­նե­րը, ինչ­պէս Հա­յաս­տա­նի մէջ, նոյն­պէս եւ ար­տա­սահ­մա­նի մէջ պէտք է լու­սա­բան­ուին անոր էջե­րու մէջ` հա­մա­ձայն Հ.Յ.Դ.-ի սկզբունք­նե­րուն եւ որո­շում­նե­րուն:

Դրօ­շակի թուղ­թի չա­փը 32×25 սմ., իսկ թուղ­թին որա­կը` դե­ղի­նի զար­նող, ծա­ւա­լը` իւ­րա­քան­չիւր թիւ 32 էջ: Պատ­կե­րա­զարդ­ուած` սեւ ճե­րակ լու­սան­կար­նե­րով:

Այս ժա­մա­նա­կահատ­ուա­ծին մէջն է, որ առա­ջին ան­գամ կը սկսի յի­շա­տակ­ուիլ եւ տօն­ուիլ Դաշ­նակ­ցու­թեան Օրը:

Դաշ­նակ­ցու­թեան Օրուան յի­շա­տակ­ման առի­թով կ՛ար­ժէ յի­շա­տա­կել Դրօ­շակի 1926-ի Օգոս­տոս-Հոկ­տեմ­բեր, թիւ 8-9-ի Ար­թուն եւ ամուր խո­րագր­ուած յօդ­ուա­ծը, որ գրուած է. “Դաշ­նակ­ցու­թեանՕրը պի­տի դառ­նայ նա­խա­տօ­նա­կը հա­ւա­տամ­քի մը, որ ամէն բա­նէ առաջ, ինքն իր ու­ժին վստա­հե­լու, իր ճա­կա­տա­գի­րը վա­րե­լու կո­րով ներշն­չեց ստրկա­ցած բազ­մու­թեան, եւ ազ­գա­յին գի­տակ­ցու­թեան առաջ­նոր­դեց բա­նա­ւոր հօ­տը“: Յօդ­ուա­ծը կ՛աւար­տի խո­րագ­րի եր­կու բա­ռե­րը ընդգ­ծե­լով. “Ար­թուն` ինչ­պէս սահ­մա­նին վրայ կե­ցած պա­հա­կը, ամուր` ինչ­պէս Արա­րա­տը, մենք մեր ճամ­բան պի­տի եր­թանք այն գի­տակ­ցու­թեամբ, թէ Դաշ­նակ­ցու­թեան Օրե­րը տօ­նի հա­մար չեն, այլ քայ­լերգ­ներ` “բախ­տա­ւոր օրե­րու“ հա­մար“:

Դրօ­շակի վե­րահ­րա­տա­րակ­ման երկ­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը տե­ւած է 8-ը տա­րի (1925-1933), այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին մէջ կը զու­գա­դի­պի Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան քա­ռաս­նամ­եա­կը, որ այդ առի­թով ալ Դրօ­շակկը հրա­տա­րա­կէ բա­ցա­ռիկ թիւ մը:

Դրօ­շակի բա­ցա­ռիկ թիւին մէջ կը հան­դի­պինք նախ Հ.Յ.Դ. Բիւ­րո­յի պատ­գա­մին ուղղ­ուած “Հ.Յ.Դ. մար­մին­նե­րին եւ ըն­կեր­նե­րին“:

Հ.Յ.Դ. Բիւ­րո­յի խօս­քէն ան­մի­ջա­պէս ետք տե­ղադր­ուած է Դրօ­շակի խմբագ­րա­կա­նը` “Դրօ­շակն իր դիր­քի վրայ“ վեր­նագ­րով, խմբագ­րա­կա­նը կը սկսի հե­տեւ­եալ տո­ղե­րով. “Հ.Յ. Դաշ­նակ­ցու­թեան քա­ռաս­նամ­եա­կի առ­թիւ իր խօսքն ու­նի ասե­լու նա­եւ Դրօ­շակը:

Դրօ­շակը, որ Դաշ­նակ­ցու­թեան սե­րանն է հան­դի­սա­նում նրա հիմ­նադ­րու­թեան առա­ջին տա­րի­նե­րից սկսած:

Դրօ­շակը, որի մէջ ամ­փոփ­ուած են Դաշ­նակ­ցու­թեան դիւ­ցազ­նա­պա­տու­մի ամե­նասր­տագ­րաւ էջե­րը:

Դրօ­շակը, վեր­ջա­պէս, որի աշ­խա­տա­կից­ներն են եղել շա­տե­րը այն անն­ման հե­րոս­նե­րից, որոնք Դաշ­նակ­ցու­թեան փառքն են կազ­մում“:

Խմբագ­րա­կա­նը կը շա­րու­նակ­ուի Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան մա­սին կարգ մը յի­շա­տա­կում­նե­րով, կը նշուի դիւ­ցազ­նա­կան դէպ­քեր եւ դէմ­քեր ինչ­պէս նա­եւ Դաշ­նակ­ցու­թեան մղած պայ­քա­րը “ԿԵՆ­ԴԱ­ՆԻ ԳՈՐ­ԾՈՎ“, եւ այս գոր­ծը Դրօ­շակը դիւ­րա­ցու­ցած է իր յօդ­ուած­նե­րով եւ միշտ ջա­նա­ցած է մեր­կաց­նել հայ ժո­ղո­վուր­դի գո­յու­թեան եւ ազա­տու­թեան դէմ նիւթ­ուած դա­ւե­րը, հիմ­նա­ւո­րե­լով անոնց դէմ յե­ղա­փո­խա­կան պայ­քա­րը մղե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնը ու­սում­նա­սի­րե­լով նա­եւ այս պայ­քա­րի պայ­ման­նե­րը եւ այլն, ինչ­պէս նա­եւ կը շեշտ­ուի վե­րոնշ­եալ ՍՈՒՐԲ ԳՈՐ­ԾԸ միշտ յա­ռաջ տա­նե­լու Դրօ­շակի պար­տա­կա­նու­թիւնը եւ այլ հիմ­նա­կան կէ­տեր:

Խմբագ­րա­կա­նը կ՛աւար­տի խիստ կա­րե­ւոր հե­տեւ­եալ հատ­ուա­ծով. “Դրօ­շակը սի­րով ստանձ­նում է այս պար­տա­կա­նու­թիւն­նե­րը, վստահ` որ մեր ձեռն­հաս մտա­ւո­րա­կա­նու­թիւնը, դաշ­նակ­ցա­կա­նի պատ­րաս­տա­կա­մու­թեամբ, իր եռան­դուն աշ­խա­տակ­ցու­թիւնը կը բե­րէ նրանց իրա­կա­նաց­ման հա­մար:

“Դաշ­նակ­ցու­թիւնը կոչ է անում, որ կու­սակ­ցա­կան բո­լոր մար­մին­ներն ու ըն­կեր­նե­րը պատ­րաստ կե­նան իրենց դիր­քե­րում:

“Դաշ­նակ­ցու­թիւնը պէտք է պատ­րաստ գտնի կու­սակ­ցու­թեան ղե­կա­վար միտ­քը Դրօ­շակի դիր­քե­րում“: Խմբագ­րա­կա­նը ստո­րագր­ուած է ԴՐՕ­ՇԱԿ գրու­թեամբ:

Դրօ­շակի երկ­րորդ ժա­մա­նա­կահատ­ուա­ծի յօդ­ուա­ծագ­րու­թեան ընդգր­կած նիւ­թեր եղած են` Դաշ­նակ­ցու­թեան “Օր“ուան, Խա­նա­սո­րի Ար­շա­ւան­քի, Պանք Օթո­մա­նի, Մա­յիս 28-ի, Ապ­րիլ 24-ի, Սփիւռ­քի, Հայ Դա­տի, ազ­գա­յին կեան­քի զա­նա­զան երես­ներն ու երե­ւոյթ­նե­րը վեր­լու­ծող կա­րե­ւոր ու հե­տաքրք­րա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ: Այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին զգա­լի է Դրօ­շակի ընդ­դի­մա­դիր ըլ­լա­լը խորհր­դա­յին կար­գե­րուն հան­դէպ:

Բո­վան­դա­կու­թեան բա­ժին­ներն են` Խմբագ­րա­կան“, “Մեր զո­հե­րը“, “Թուրք­իոյ շուրջ“, “Մտա­ծում­ներ Հ.Յ. Դաշ­նակ­ցու­թեան մա­սին“, “Թղթակ­ցու­թիւն­ներ“, “Կու­սակ­ցա­կան կեանք“, “Հա­յաս­տա­նում“, “Ին­տեր­նասի­ո­նալ եւ այլն: Իսկ յօդ­ուա­ծա­գիր­նե­րը` Սի­մոն Վրաց­եան (Ս. ՎՐ.), Ն. Հան­գոյց (Նի­կոլ Աղ­բալ­եան), Ար­շակ Ջա­մալ­եան, Ռու­բէն, Շա­ւարշ Մի­սաք­եան, Վազ­գէն Շու­շան­եան, Գա­րե­գին Խա­ժակ, Կա­րօ Սա­սու­նի, Վա­հան Նա­ւա­սարդ­եան, Ա. Արիս­եան, Ար­շա­լոյս Աստ­ուա­ծատր­եան, Հրանտ-Սամ­ուէլ, Ս. Մա­սուր­եան, Ռ. Սեւ­եան, Իրա­զեկ (Յա­կոբ Տէր Յա­կոբ­եան), Աշոտ-Արծ­րու­նի, Յով­նան Դաւ­թեան, Ն. Բա­դալ­եան, Ասա­տուր, Զան­գի, Օն­նիկ Մխի­թար­եան, Գառ­նիկ Գիւ­զալ­եան, Գ. Սազճ­եան եւ ու­րիշ­ներ:

Ստորեւ կը ներկայացնենք «Դրօշակ»ի երկրորդ ժամանակահատուածի թիւերը.
1925-ին, Յուլիսէն սկսած է, լոյս տեսած է 6 թիւ։
1926-ին, լոյս տեսած է 10 թիւ։ Վերջին չորսը՝ միացեալ։
1927-ին, լոյս տեսած է 12 թիւ։
1928-ին, լոյս տեսած է 12 թիւ։
1929-ին, լոյս տեսած է 9 թիւ։ Երեք թիւ՝ միացեալ։
1930-ին, լոյս տեսած է 11 թիւ։ Մէկը՝ միացեալ
1931-ին, լոյս տեսած է 11 թիւ։ Մէկը (11-12)՝ միացեալ՝ բացառիկ թիւ, կողքը կարմիր։
1932-1933-ին, լոյս տեսած է 10 թիւ։ Երկուքը՝ միացեալ։

ԵՐ­ՐՈՐԴ

ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԱ­ՀԱՏ­ՈՒԱԾ

 

Դրօ­շակի եր­րորդ շրջա­նը Ազ­դակՇա­բա­թօր­եակի ժա­մա­նա­կա­հատ­ուածն է:Ազ­դակՇա­բա­թօր­եակի ան­ուա­նու­մը օրին կա­տար­ուած է լի­բա­նան­եան մի­ջա­վայ­րին մէջ լոկ հրա­տա­րակ­չա­կան ար­տօ­նագ­րի նկա­տում­նե­րով: Խոր­քին մէջ, եւ ըստ էու­թեան, Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թերթ Դրօ­շակն էր իր գա­ղա­փա­րա­կան լից­քով, շա­ղա­խով, բո­վան­դա­կու­թեամբ եւ ուղղ­ուա­ծու­թեամբ:

Լի­բա­նան­եան պայ­ման­նե­րու մէջ Դրօ­շակը վերհ­րա­տա­րակ­ուած է 1969-ին, վա­րիչ խմբագ­րու­թեամբ Բաբ­գէն Փա­փազ­եա­նի եւ խմբագ­րու­թեամբ Սար­գիս Զէյթլ­եա­նի, որ այդ օրե­րուն Լի­բա­նա­նի Կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէի ներ­կա­յա­ցու­ցիչն էր: Այս կար­գա­վի­ճա­կով Դրօ­շակը հրա­տա­րակ­ուած է մին­չեւ 1985 թուա­կան, որ­մէ ետք Յու­նաս­տա­նի մէջ լոյս ըն­ծայ­ուած է Դրօ­շակ աւան­դա­կան անու­նով 1986 Մա­յի­սէն յե­տոյ:

Հ.Յ.Դ. 21-րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վէն ետք, վա­րիչ խմբա­գիր նշա­նակ­ուած է Սար­գիս Զէյթլ­եան, մին­չեւ իր անարգ առե­ւան­գու­մը, 1985: Փոխ խմ­բա­գիր­ներն են Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եան եւ Վազ­գէն Էթի­­մեզ­եան:

Ազ­դակշա­բա­թօր­եակի թուղ­թի չափն է 29×22 սմ., իսկ թուղ­թի որա­կը պարզ է, ճեր­մակ եւ ծա­ւա­լը մին­չեւ 24 էջի սահ­ման­նե­րուն մէջ:

Շա­բա­թօր­եակի վե­րահ­րա­տա­րա­կու­թեան առի­թով հոն կը կար­դանք. Օրա­թեր­թե­րը հար­կադ­րա­բար կը խմբագր­ուին օրը օրին եւ կը ստա­նան առօր­եայ կեան­քի հեւքն ու կշռոյ­թը: Կը կրեն նա­եւ տե­ղա­կան բնոյթ` գո­հաց­նե­լու հա­մար տեղ­ւոյն հա­սա­րա­կա­կան նեղ պա­հանջ­նե­րը: Այս շա­բա­թա­թերթ օր­գա­նը լոյս կը տես­նէ` դուրս գա­լու հա­մար առօր­եայ հեւ­քոտ կեան­քի ճնշում­նե­րէն, փնտռե­լու աշ­խար­հը ցնցող դէպ­քե­րուն եւ իրա­դար­ձու­թեանց մէջ հետ­քե­րը` մնա­յուն եւ տե­ւա­կան ար­ժէք­նե­րուն:

Այ­նու­հե­տեւ սկզբուն­քա­յին հար­ցե­րը դի­տար­կե­լու ձգտու­մը հան­դէս կու գայ “Ազ­դակշա­բա­թօր­եակի մէջ:

Հոն ան­գամ մը եւս կը շեշտ­ուին, որ Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թիւնը եւ հա­ւա­տամ­քը ոչ մէկ ատեն տոկ­մա­թիք, քա­րա­ցած վար­դա­պե­տու­թիւն եղած է: Շնոր­հիւ դաշ­նակ­ցա­կան կարգ մը մտա­ւո­րա­կան յօդ­ուա­ծա­գիր­նե­րու եւ յատ­կա­պէս խմբա­գիր­ներ` Բաբ­գէն Փա­փազ­եա­նի եւ Սար­գիս Զէյթլ­եա­նի գա­ղա­փա­րա­կան լայ­նա­խո­հու­թեան, պաշ­տօ­նա­թեր­թին մէջ կը շեշտ­ուի հա­մաշ­խար­հա­յին, ըն­կե­րա­յին, տնտե­սա­կան, քա­ղա­քա­կան ու մշա­կու­թա­յին զար­գա­ցում­նե­րուն հետ քայլ պա­հե­լու, անոնց բաց­ուած մնա­լու լայ­նա­խո­հու­թիւնը:

Ազ­դակ Շա­բա­թօր­եակԴրօ­շակի հիմ­նա­կան գլուխ­նե­րը կը բաղ­կա­նան հե­տեւ­եալ բա­ժին­նե­րէ.- “Խմբագ­րա­կան“, “Օր­ուան դէպ­քե­րուն առըն­թեր“, “Հրա­պա­րա­կագ­րա­կան էջեր“, “Ազ­գա­յին այժ­մէ­ա­կան հար­ցեր“, “Գա­ղա­փա­րա-տե­սա­բա­նա­կան հար­ցեր“, “Կազ­մա­կեր­պա­կան հար­ցեր“, “Ար­ձա­գանգ­ներ“, “Մեր մա­մու­լի լու­սար­ձա­կին տակ“, “Օտար գրա­կա­նու­թեան լու­սար­ձա­կին տակ“, “Գրա­կա­նու­թեան աշ­խար­հէն“, “Պատ­մա-բա­նա­սի­րա­կան հար­ցեր“, “Հայ­րե­նիք-Սփիւռք յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ“, “Խորհր­դա­յին հար­ցեր“, “Ըն­կե­րա-մշա­կու­թա­յին հար­ցեր“, “Ըն­կե­րա­յին հար­ցեր“, “Ըն­կե­րա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն“, “Այժ­մէ­ա­կան հար­ցեր“, “Հայ­կա­կան այ­լա­խո­հու­թիւն“, “Ազ­գա­յին ազա­տագ­րա­կան շար­ժում­ներ“, “Նիւ­թեր հայ յե­ղա­փո­խա­կան պատ­մու­թեան“, “Անդ­րա­դար­ձում` յե­ղա­փո­խա­կան դրուագ­նե­րու“, “Ան­ձինք նուիր­եալք“, “Մի­ջազ­գա­յին քա­ղա­քա­կան կեանք“, “Այ­լա­խո­հա­կան շար­ժում­ներ“, “Օր­ուան մտա­ծու­մը“ եւ այլն:

Թեր­թին մնա­յուն յօդ­ուա­ծա­գիր­ներն են Էտիկ Յով­հան­նէս­եան, Սար­գիս Զէյթլ­եան (Ս. Կ. եւ Ս. Կալ­եան), Մու­շեղ Իշ­խան, Բաբ­գէն Փա­փազ­եան, Լե­ւոն Մկրտչեան, Հրաչ Տաս­նա­պետ­եան, Յա­րու­թիւն Պէր­պէր­եան, Պօ­ղոս Սնապ­եան, Կա­րօ Յով­հան­նէս­եան (Կ. Յ.), Վա­չէ Բրուտ­եան (Վ. Բ.), Վազ­գէն Էթի­մէզ­եան (Վ. Է.), Վա­րազ­դատ, Ն. Դի­մաքս­եան, Ալեք­սան Մնակ­եան, Գրի­գոր Աչըգ­եան, Սար­գիս Կի­րա­կոս­եան (Ս. Կի­րակ), Յ. Քիւրքճ­եան (Յա­րու­թիւն), Անտ­րէ Ամուր­եան, Կա­րօ Ար­մէն­եան, Պա­րոյր, Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եան (Խա­ժակ), Յա­կոբ Պալ­եան եւ ու­րիշ­ներ:

Ազ­դակ Շա­բա­թօր­եակԴրօ­շակի ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թեան եւ գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան նիւ­թե­րէ զատ կ՛ընդգծ­ուի ալ աւե­լի, որ­պէս ընդ­դի­մա­դիր մա­մուլ խորհր­դա­յին կար­գե­րու ընդ­հան­րա­պէս եւ Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու նկատ­մամբ յատ­կա­պէս: Թէ­եւ կը շա­րու­նակ­ուի Դրօ­շակի անց­եալ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծի ու­ղե­գի­ծը, բայց հոս ալ աւե­լի սուր գրիչ­ներ ըն­թացք կ՛առ­նեն զսպե­լու խորհր­դա­յին կեդ­րո­նաց­եալ կար­գե­րու կող­մէ յո­խոր­տանք­ներն ու խե­ղա­թիւր­ուած ստյօդ տե­ղե­կանք­նե­րը Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րու հաս­ցէ­ին:

 

ՉՈՐ­ՐՈՐԴ ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԱ­ՀԱՏ­ՈՒԱԾ

 

Դրօ­շակի չոր­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը կը սկսի 1986-ին եւ վերջ կը գտնէ 2005-ին: Այս հանգր­ուա­նին Հ.Յ.Դ. կեդ­րո­նա­կան պաշ­տօ­նա­թեր­թին խմբագ­րու­թեան պաշ­տօ­նը կը վա­րէ Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եա­նը:

Դրօ­շակի թուղ­թի չա­փը 27×20.5 սմ. է, իսկ թուղ­թի որա­կը` ճեր­մակ փայ­լու­նի զար­նող, ծա­ւա­լը եր­բեմն 42, եր­բեմն 50 կամ 74 էջով:

1986 թուա­կա­նին դարձ­եալ վե­րահ­րա­տա­րա­կուող Դրօ­շակի մէջ գա­ղա­փա­րա­կա­նու­թեան սկզբուն­քի կի­րառ­ման հա­ւաս­տի­քը հան­դէս կու գայ հե­տեւ­եալ տո­ղե­րով. Գա­ղա­փա­րա­կան ամ­բողջ ժա­ռան­գու­թիւն մը վե­րա­նո­րո­գե­լու դաշ­նակ­ցա­կան յանդգ­նու­թիւնը թափ կու տայ մեր աշ­խա­տան­քին` իբ­րեւ ներշնչ­ման ան­խառն ու վա­րար աղ­բիւր:

Դրօ­շակի չոր­րորդ վե­րահ­րա­տա­րակ­ման մէջ կ՛իյ­նայ յատ­կա­պէս Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան վե­րան­կա­խաց­ման եւ վե­րի­վայ­րում­նե­րու հանգր­ուա­նը, ի մաս­նա­ւո­րի Տէր Պետ­րոս­եա­նա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան բուռն ար­շա­ւը:

Այս­պէս, 1992 Յու­նիս 29-ին Երե­ւա­նի մէջ գու­մար­ուած Հ.Յ.Դ. 25-րդ Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը կը խա­փան­ուէր Լե­ւոն Տէր Պետ­րոս­եա­նի Դաշ­նակ­ցու­թիւնը բա­ցէ ի բաց հա­լա­ծե­լու կեց­ուած­քով: Նոյն տար­ուան Հոկ­տեմ­բե­րին Ընդ­հա­նուր ժո­ղո­վը իր աշ­խա­տանք­նե­րը կը շա­րու­նա­կէր Փա­րի­զի մէջ:

Այդ օրե­րուն Դաշ­նակ­ցու­թեան պաշ­տօ­նա­թեր­թը ընդ­հան­րա­պէս կ՛ընդգ­ծէր Մէկ ազգ, մէկ հայ­րե­նիք գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թեան կի­րա­ռու­մը, ան­կա­խու­թիւնը Հա­յաս­տա­նի ճգնա­ժա­մա­յին վի­ճա­կին հա­մար քա­ւու­թեան նո­խազ դարձ­նող մտայ­նու­թեան դէմ քա­րոզ­չու­թեան զօ­րա­ցու­մը, մեր աւան­դա­կան պա­հան­ջա­տի­րու­թեան` Ազատ, Ան­կախ եւ Մի­աց­եալ Հա­յաս­տա­նի տես­լա­կա­նով յստա­կօ­րէն ար­տա­յայտ­ուե­լու, եւ հայ մար­դուն իր երկ­րին մէջ ինք­նիշ­խան ապ­րե­լու իրա­ւուն­քը: Ու դեռ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման ու հա­տուց­ման ար­ծար­ծու­մը: Մի­ա­ժա­մա­նակ Հ.Յ.Դ. ծրագ­րի եւ քա­ղա­քա­կան ու­ղե­գի­ծի ըն­կե­րա­յին եւ ազ­գամ­շա­կու­թա­յին սկզբուն­քա­յին մտա­ծո­ղու­թիւնը: Մէկ խօս­քով` դաշ­նակ­ցա­կան ըն­կեր­վա­րա­կան հաս­կա­ցո­ղու­թիւն­նե­րը գի­տա­գա­ղա­փա­րա­կան հիմ­նա­ւոր­մամբ պար­զա­բա­նե­լով, անոր գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան, հա­մա­մարդ­կա­յին ու մի­ա­ժա­մա­նակ մեր ազ­գա­յին իրա­կա­նու­թիւնը հայ ժո­ղո­վուր­դին ներշն­չե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնը:

Ան­շուշտ, մի­ա­ժա­մա­նակ չմոռ­նալ նոյն ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին Ար­ցա­խի ազա­տագ­րա­կան պայ­քա­րի ամ­բողջ իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րը, որոնք մե­զի ներ­կա­յաց­ուած են, ինչ­պէս նա­եւ պաշ­տօ­նա­թեր­թի վեր­ջին էջե­րուն մէջ զե­տեղ­ուած ար­ցախ­եան գո­յա­պայ­քա­րին նա­հա­տակ ազա­տա­մար­տիկ­նե­րուն կեն­սագ­րա­կան­ներն ու մտա­ծում­նե­րը:

Այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին բո­վան­դա­կու­թեան բա­ժին­ներն են.-Խմբագ­րա­կան“, “Մեր ու­ղին“, “Հ.Հ.Շ.ա­կան խար­խա­փում­նե­րու դէմ“, “Հ.Հ.Շ.ա­կան ելոյթ­ներ“, “Դաշ­նակ­ցու­թեան հետ“, “Մեր ընդ­դի­մա­խօս­նե­րը եւ մենք“, “Հա­յաս­տա­նի նա­խա­գա­հա­կան ընտ­րու­թիւն­նե­րը“, “Հա­յաս­տան եւ խորհր­դա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը“, “Փաս­տա­թուղթ“, “Թղթած­րար“, “Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խու­թեան հետ“, “Փաս­տագ­րու­թիւն“, “Ազ­գա­յին մտա­հո­գու­թիւն­ներ“, “Երի­տա­սար­դա­կան ձայ­ներ“, “Գա­ղա­փա­րա­կան հար­ցեր“, “Ար­ցախ­եան պա­հան­ջա­տի­րու­թիւն“, “Հայ­րե­նա­կան հո­գեր“, “Դրօ­շա­կի գրա­դա­րան“, “Անդ­րա­դարձ“, “Ան­ձինք նուիր­եալք“, “Քա­ղա­քա­կան տե­սու­թիւն“, “Թուրք­իոյ շուրջ“, “Դաշ­նակ­ցա­կա­նի մտքեր“, “Յու­շեր“, “Այ­բու­բեն“, “Մեր հար­ցազ­րոյց­նե­րը“, “Կազ­մա­կեր­պա­կան հար­ցեր“, “Դէ­պի եր­կիր եւ այլն:

Վե­րոնշ­եալ բա­ժին­նե­րուն մէջ յօդ­ուած­ներ ստո­րագ­րած են հայ­րե­նի­քէն եւ սփիւռ­քէն մտա­ւո­րա­կան­ներ Էտիկ Յով­հան­նէս­եան, Հրայր Մա­րուխ­եան, Բաբ­գէն Փա­փազ­եան, դոկտ. Բաղ­դիկ Մի­նաս­եան, Լե­ւոն Շի­րին­եան, Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եան, Գէ­որգ Պէլ­եան, Արա Խանճ­եան, Հրաչ Տաս­նա­պետ­եան, Ար­տա­շէս Շահ­բազ­եան, Ռու­բի­նա Փի­րում­եան, Սօս Սար­գիս­եան, Ռու­բէն Յով­սէփ­եան, Ա. Գ., Սիւ­զան Խար­տալ­եան, Վա­հէ Օշա­կան, Ժի­րայր Ղա­րիպ­եան, Խա­ժակ Տէր Գրի­գոր­եան, Իգոր Մու­րատ­եան, Խա­չիկ Տէր Ղու­կաս­եան, Ժան­նա Գալստ­եան, Աբօ Պօ­ղիկ­եան, Ծո­վակ Աւագ­եան, Վա­րանդ Փա­փազ­եան, Արամ Սարգս­եան, Սե­դօ Պո­յաճ­եան, Յա­կոբ Պալ­եան, Սար­մէն Ղահ­րա­ման­եան, Վա­չէ Բրուտ­եան, Զօ­րայր Խա­լափ­եան, Վրէժ-Ար­մէն Ար­թին­եան, Յա­րու­թիւն Քիւրքճ­եան, Սար­գիս Կի­րա­կոս­եան, Սէյ­րան Բաղ­դա­սար­եան, Միհ­րան Քիւր­տօղլ­եան, Հրայր Կա­րա­պետ­եան եւ ու­րիշ­ներ:

Միւս կող­մէ, Դրօ­շակի կարգ մը թիւե­րուն կցուած են ֆրան­սե­րէն նա­եւ ազ­գա­յին-կու­սակ­ցա­կան-գա­ղա­փա­րա­կան ու գա­ղա­փա­րա­խօ­սա­կան նիւ­թե­րու շուրջ յօդ­ուած­ներ:

Դրօ­շակի այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին վեր­ջին քա­նի մը տա­րի­նե­րը` 2002, 2003, 2004, 2005 հրա­պա­րակ­ուած են եռամս­եայ դրու­թեամբ գիր­քի տես­քով, եւ ամէն մէկ թիւ առան­ձին խո­րա­գի­րով կը յատ­կանշ­ուի, սա­կայն ան­մի­ջա­պէս յի­շեց­նենք նոյն այս խո­րա­գի­րը առն­ուած է մէ­ջի յօդ­ուած­նե­րէն մէ­կու մը վեր­նագ­րէն, օրի­նակ`Պե­տու­թեան հզօ­րաց­ման հաս­տա­տա­կա­մու­թեամբ“, “Ճշմար­տու­թեան պա­հը“, “Ան­կախ Հա­յաս­տա­նը եւ Դաշ­նակ­ցու­թեան անե­լի­քը եւ այլն:

Դրօ­շակի այս գիր­քե­րուն չա­փը եղած է 23×16.5 սմ., իսկ թուղ­թին որա­կը` ճեր­մակ, ծա­ւա­լը` 152 էջ:

Եռամս­եայ այս թիւե­րուն բո­վան­դա­կու­թեան գլխա­ւոր վեր­նա­գիր­ներ են` Դաշ­նակ­ցա­կան բեմ, Հայ Դատ, Պատ­մու­թեան հետ,Արխիւա­յին,Ազ­գա­յին հո­գեր“, “Գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թիւն“, “Տա­րա­ծաշր­ջան“, “Տնտե­սու­թիւն“, “Փաս­տագ­րու­թիւն եւ այլն: Իսկ յօդ­ուա­ծա­գիր­ներն են` Լե­ւոն Մե­լիք-Շահ­նա­զար­եան, Ար­տակ Մա­ղալ­եան, Էդ­ուարդ Յա­րու­թիւն­եան, Մկրտիչ Մկրտիչ­եան, Վա­հան Յով­հան­նէս­եան, Սամ­ուէլ Էվոյ­եան, Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եան, Հայկ Դե­մոյ­եան, Գա­գիկ Սո­ղո­մոն­եան, Թա­մար Վար­դան­եան, Վլա­դի­միր Մա­նաս­եան, Ջուլի­ե­տա Յով­հան­նէս­եան, Աւօ Գաթրճ­եան եւ ու­րիշ­ներ:

Չոր­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին մէջ կա­րե­ւոր է ընդգ­ծել եր­կու հիմ­նա­կան կէտ.

ա.- Թէ­եւ Դրօ­շակի շուրջ հա­ւաք­ուած կը տես­նենք դաշ­նակ­ցա­կան եւ հայ­րե­նի շատ մը մտա­ւո­րա­կան­ներ, նոյ­նիսկ եր­բեմն կար­դա­ցած ենք խմբագ­րա­կան կազ­մի մա­սին, սա­կայն թեր­թը կը զա­տո­րոշ­ուի իր մէկ խմբա­գի­րով` Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եա­նով:

բ. Անց­եալ շրջա­նէն եկած գա­ղա­փա­րա­կան շատ խոր գրու­թիւն­նե­րը սփիւռք­եան գրիչ­նե­րէ, կը վե­րա­փոխ­ուին հայ­րե­նի մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան հա­կակշ­ռին տակ եւ հոս երե­ւան կու գան մաս­նա­գի­տա­ցած եւ գի­տա­կան բնոյթ ու­նե­ցող յօդ­ուած­ներ:

Բնա­կա­նա­բար այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը, որ­պէս բարձր մա­կար­դա­կով ժա­ռանգ, առն­ուած սփիւռք­եան եւ յատ­կա­պէս լի­բա­նա­նա­հայ մտա­ւո­րա­կան գրիչ­նե­րէ, կը հաս­նի իր գա­գաթ­նա­կէ­տին եւ դաշ­նակ­ցա­կան ամէն մի­ջա­վայ­րի մէջ կը փնտռուի Դրօ­շակը, մա­նա­ւանդ այ­սօր­ուան հետ հա­մե­մա­տած` դաշ­նակ­ցա­կան մա­մու­լի ու­շադ­րու­թեան կ՛ար­ժա­նա­նայ, այն իմաս­տով, որ աւե­լի ար­տատ­պում­ներ կը կա­տար­ուին դաշ­նակ­ցա­կան մա­մու­լի մէջ: Կ՛ար­ժէ յի­շել նա­եւ լեզ­ուի գոր­ծա­ծու­թեան բարձր մա­կար­դա­կը, թէ­եւ հայ­րե­նի մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան հետ մի­ա­սին կը բազ­մա­նայ գոր­ծա­ծու­թիւնը ռու­սե­րէն բա­ռե­րուն, ինչ­պէս էր պա­րա­գան առա­ջին եւ երկ­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած­նե­րուն:

 

ՀԻՆ­ԳԵ­ՐՈՐԴ

ԺԱ­ՄԱ­ՆԱ­ԿԱ­ՀԱՏ­ՈՒԱ­ԾԻ ՍԿԻԶԲ

 

2007-էն վե­րահ­րա­տա­րա­կուողԴրօ­շակը բո­վան­դա­կու­թեամբ շատ տար­բեր չէ անց­եա­լէն, բայց կազ­մի ու էջե­րու ձե­ւա­կերպ­ման իմաս­տով հոն առ­կայ է նո­րա­ձե­ւու­թիւնը` 21-րդ դա­րու ար­հես­տա­գի­տա­կան կա­րե­լիու­թիւն­նե­րով. օրի­նակ` չա­փը A4 թուղթ է, ծա­ւա­լը մին­չեւ 50 էջի սահ­ման­նե­րը, թուղ­թին որա­կը բարձր: Թեր­թը կը հրա­տա­րակ­ուի Երե­ւան եւ կը ցրուի ամ­բողջ աշ­խարհ, ուր կայ հայ հա­մայնք ու դաշ­նակ­ցա­կան կա­ռոյց:

Այս շրջա­նի Դրօ­շակի գլխա­ւոր խմբա­գիրն է հայ­րե­նի գրող եւ մտա­ւո­րա­կան փրոֆ. Ռու­բէն Յով­սէփ­եա­ն, իսկ խմբա­գիր` դոկտ. փրոֆ. Կա­րէն Խան­լար­եան:

Առա­ջին թիւին` “Վե­րահ­րա­տա­րա­կուող “Դրօ­շակը“ խո­րագր­եալ խմբագ­րա­կա­նին մէջ կը կար­դանք, որ թեր­թին նոր խմբագ­րա­կազ­մին հա­մար ան­վի­ճե­լի ար­ժէք­ներ կը մնան Քրիս­տա­փոր Մի­քա­յէլ­եա­նէն, Մի­քա­յէլ Վա­րանդ­եա­նէն, Սի­մոն Վրաց­եա­նէն, Սար­գիս Զէյթլ­եա­նէն, Բաբ­գէն Փա­փազ­եա­նէն ժա­ռանգ­ուած եւ Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եա­նի խմբագ­րած Դրօ­շակին փո­խանց­ուած հե­տեւ­եալ ան­տա­րա­կու­սե­լի կեց­ուածքն ու սկզբունք­նե­րը.

“- Դրօ­շակը, ինչ­պէս միշտ, պի­տի հան­դի­սա­նայ Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան հայ­եացք­նե­րուն եւ գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան թարգ­մա­նը եւ տա­րա­ծո­ղը:

“- Դրօ­շակը, հայ ազ­գա­յին-պե­տա­կան, քա­ղա­քա­կան-տնտե­սա­կան եւ ըն­կե­րա­յին-մշա­կու­թա­յին բո­վան­դակ շա­հե­րու պաշտ­պա­նու­թեան դիր­քե­րէն եւ ՀՅԴ ար­ժէ­քա­յին հա­մա­կար­գէն մեկ­նե­լով, պի­տի մեկ­նա­բա­նէ հա­մաշ­խար­հա­յին ու շրջա­նա­յին ան­ցու­դար­ձե­րը, հա­յու­թեան եւ Հայ Դա­տին վե­րա­բե­րող խնդիր­նե­րը, Հա­յաս­տա­նի ու Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի Հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րուն եւ մեր կո­րուս­եալ Հայ­րե­նի­քին առն­չուող հիմ­նա­հար­ցե­րը:

“- Դրօ­շակը, վե­րոնշ­եալ շա­հե­րու, պաշտ­պա­նու­թեան դիր­քե­րէն մեկ­նե­լով, պի­տի քննար­կէ Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան կեան­քի նա­եւ յո­ռի եւ բա­ցա­սա­կան երես­նե­րը` ապազ­գա­յին քա­ղա­քա­կան ըն­թացք­նե­րը, ար­տատն­տե­սա­կան եւ ստուե­րա­յին աղե­տա­բեր կա­ցու­թա­ձե­ւե­րը, փտա­ծու­թիւնը եւ խմբա­կա­յին սան­ձար­ձա­կու­թիւն­նե­րը, ճեղք­ուած եւ բե­ւե­ռա­ցած հա­սա­րա­կու­թեան ըն­կե­րա­յին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը, ան­յա­րիր եւ այ­լա­սե­րիչ մշա­կու­թա­յին երե­ւոյթ­նե­րը:

“- Դրօ­շակը պի­տի ար­ծար­ծէ այս բո­լո­րը` մնա­յուն կեր­պով ու­ղե­նիշ ու­նե­նա­լով ժա­մա­նա­կի ոգին եւ յա­ռաջ­խա­ղաց­քը, յստակ տար­բե­րա­կե­լով մի­ջազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րը աշ­խար­հա­քա­ղա­քաց­ի­ա­կան ըմբռ­նում­նե­րէն, հա­մա­մարդ­կա­յին նուա­ճում­նե­րը` հա­մաշ­խար­հայ­նա­ցու­մի հրամ­ցում­նե­րէն“:

21-րդ դա­րու` Դրօ­շակի հին­գե­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծի թիւե­րուն մէջ զգա­լի է, որ անոր ու­շադ­րու­թիւնը սե­ւե­ռած է մեր ազգն ու պե­տա­կա­նու­թիւնը յու­զող կա­րե­ւո­րա­գոյն հար­ցե­րուն վրայ: Հոն ստեղծ­ուած է հա­սա­րա­կա­կան ու քա­ղա­քա­կան մտքի խմոր­ման այն դաշ­տը, որ հնա­րա­ւոր է գտնել մե­զի անհ­րա­ժեշտ հար­ցե­րու լու­ծում­նե­րը:

Պաշ­տօ­նա­թեր­թին շուրջ հա­մախմբ­ուած են ոչ դաշ­նակ­ցա­կան յօդ­ուա­ծա­գիր­ներ եւս, ինչ­պէս 29 Նո­յեմ­բեր 2007-ին Դրօ­շակի գլխա­ւոր խմբա­գիր Ռու­բէն Յով­սէփ­եան պի­տի ըսէր. “Դրօ­շակի դռնե­րը բաց են բո­լո­րի առ­ջեւ, ան Հ.Յ.Դ.¬ի պաշ­տօ­նա­թերթն է, բայց բո­լո­րինն է“: Ահա­ւա­սիկ, տա­րի­նե­րու բե­րած փոր­ձա­ռու­թիւնը պատ­ճառ կը դառ­նայ, որ Հ.Յ.Դ. պաշ­տօ­նա­թեր­թը ըլ­լայ այս­քան շրջա­հայ­եաց եւ մաս­նա­գի­տա­ցած ու գի­տա­կան մա­կար­դա­կի յօդ­ուած­նե­րով ու­շադ­րու­թիւնը գրա­ւէ ոչ միայն գա­ղա­փա­րա­կի­ցին, այլ մա­նա­ւանդ գի­տա­կան շրջա­նա­կին:

2007-ին վե­րահ­րա­տա­րա­կու­թեան սկսած Դրօ­շակի նոր ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծի բա­ժին­նե­րը եթէ նշե­լու ըլ­լանք, հոն պի­տի կար­դանք հե­տեւ­եալ­նե­րը. “Խմբագ­րա­կան“, “Խմբագ­րի ան­կիւն“, “Հար­ցազ­րոյց“, “Տե­սա­կէտ“, “Մեր երախ­տա­ւոր­նե­րը“, “Նիւ­թեր թուրք պատ­մա­բան­նե­րի հա­մար“, “Դրօ­շա­կը 100 տա­րի առաջ“, “Մի եր­գի պատ­մու­թիւն“, “Տե­սա­կան“, “Տա­րա­ծաշր­ջան“, “Պատ­կե­րաս­րահ“, “Մի­ջազ­գա­յին իրա­ւունք“, “Խորհր­դա­րա­նա­կան կեանք“, “Տե­ղե­կանք“, “Հա­մաշ­խար­հայ­նա­ցում“, “Դաշ­նակ­ցա­կան բեմ“, “Թեր­թե­լով Դրօ­շակի էջե­րը“, “Նոր գիր­քեր“, “Ժո­ղովր­դագ­րու­թիւն“, “Պատ­մու­թեան սրբագ­րում“, “Նա­մա­կա­նի“, “Հնա­դար­եան“, “Մի­ջազ­գա­յին կեանք“, “Սոց­ի­ալ-տնտե­սա­կան“, “Պատ­մա-մշա­կու­թա­յին“, “Իմա­ցա­բա­նա­կան“, “Հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թիւն“, “Հայ­եացք ներ­սից“, “Մտա­ւո­րա­կա­նի ան­կիւն“, “Լ.Ղ.Հ. հիմ­նախն­դիր“, “Հ.Հ. բա­նակ“, “Ար­ձա­գանգ“, “Յի­շա­տակ“ եւ այլն:

Յօդ­ուա­ծա­գիր­ներն են` Լե­ւոն Շի­րին­եան, Կա­րէն Խան­լար­եան, Ռու­բէն Յով­սէփ­եան, Հայ­կա­զուն Ալվրց­եան, Արա Նռան­եան, Սիւ­զան Խար­տալ­եան, Վա­հէ Սարգս­եան, Կա­րէն Վե­րան­եան, Ար­մի­նէ Ամիր­եան, Համ­լետ Գէ­որգ­եան, Յով­հան­նէս Զա­տիկ­եան, Արա Պապ­եան, Ան­նա Առա­քել­եան, Ման­ուէլ Մկրտչեան, Ար. Ս. Եղ­ի­ա­զար­եան, Աբ­րա­համ­եան Հ.Բ., Ժիլ­պերթ Մուշ­կան­բար­եան, Ֆե­լիքս Մե­լոյ­եան, Լիւտ­վիկ Խա­չատր­եան, Հայ­կա­րամ Նա­հա­պետ­եան, Վա­հագն Յա­կոբ­եան, Աւօ Գաթրճ­եան եւ ու­րիշ­ներ:

Դրօ­շակի էջե­րուն, ինչ­պէս միշտ, այս հանգր­ուա­նին եւս ու­շագ­րաւ է “Դաշ­նակ­ցա­կան բեմ“ը, ուր կ՛ար­ծարծ­ուին կու­սակ­ցա­կան խնդիր­ներ, մտա­հո­գու­թիւն­ներ` կապ­ուած ազ­գա­յին եւ պե­տա­կան իրա­կա­նու­թեան հետ: Կայ յա­տուկ էջ` մեր ազ­գա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան դէմ­քե­րու մա­սին:

Դրօ­շակը կ՛անդ­րա­դառ­նայ աշ­խար­հա­տա­րած Հայ Դա­տի յանձ­նա­խում­բե­րու եւ գրա­սեն­եակ­նե­րու գոր­ծու­նէ­ու­թեան, ինչ­պէս նա­եւ` Հայ Դա­տի կապ­ուած վեր­ջին իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րուն:

Դրօ­շակի նոր շրջա­նի թիւե­րուն մէջ կայ նո­րա­րա­րու­թիւն մը, որ “Դրօ­շակի պատ­կե­րաս­րահ“ բա­ժինն է, զա­նա­զան ար­ուես­տա­գէտ­նե­րու գե­ղան­կար­նե­րու նմուշ­նե­րով: Այս­տեղ ան­մի­ջա­պէս կ՛ար­ժէ յի­շել, որ անց­եա­լի ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած­նե­րէն կը զա­տո­րոշ­ուի նա­եւ պատ­կե­րա­զարդ ու գու­նա­ւոր էջե­րով (թէ­եւ նա­խօ­րօք եղած են հա­տու­կենտ նկար­ներ` սեւ ճե­րակ):

1891-էն 2011, Դրօ­շակ իր 120-ամ­եայ եր­թով լու­սար­ձա­կի տակ առած է հե­տեւ­եալ հիմ­նա­կան նիւ­թե­րը` հայ ժո­ղո­վուր­դի ազա­տու­թեան ու ան­կա­խու­թեան գերխն­դի­րը, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նա­չումն ու հա­տու­ցու­մը,  Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թեան կա­րե­ւո­րա­գոյն կո­չերն ու յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րը (նե­րառ­եալ Հ.Յ.Դ. Բիւ­րո­յի ան­դամ­նե­րու ար­տա­սա­նած խօս­քե­րը), նա­եւ Հ.Յ.Դ. ընդ­հա­նուր ժո­ղով­նե­րու նիւ­թե­րը, մեկ­նա­բան­ուած են կու­սակ­ցու­թեան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը Հայ Դա­տի եւ հայ կեան­քը յու­զող այ­լե­ւայլ հար­ցե­րը: Հա­յաս­տա­նի, Ար­ցա­խի, Ջա­ւախ­քի, Նա­խի­ջե­ւա­նի եւ հայ­կա­կան գաղ­թա­վայ­րե­րու ներ­քին կեան­քը, քա­ղա­քա­կա­նու­թեան, ըն­կե­րա-տնտե­սա­կան, մշա­կու­թա­յին խնդիր­նե­րը, Ար­ցա­խի ազա­տագ­րա­կան շար­ժու­մը, Բ. ըն­կեր­վար մի­ջազ­գայ­նա­կա­նի գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը:

Միւս կող­մէ թեր­թը լայ­նօ­րէն կը լու­սա­բա­նէ Թուրք­իոյ եւ Ատր­պէյ­ճա­նի ներ­քին կեանքն ու ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը, լու­սար­ձա­կի տակ կ՛առ­նէ անոնց հա­կա­հայ քա­րոզ­չու­թիւնը, խե­ղա­թիւ­րում­ներն ու ապա­տե­ղե­կա­տուու­թիւն տա­րա­ծած գոր­ծըն­թա­ցը:

Վեր­ջա­պէս, ար­ժէ­քա­ւոր արխիւա­յին նիւ­թեր եւ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ տպագր­ուած են հոն, եւ մե­զի ցոյց կու տան մտա­ւո­րա­կա­նի ներ­կա­յու­թեան անհ­րա­ժեշ­տու­թիւնն ու կա­րո­ղա­կա­նու­թիւնը:

Դրօ­շակի ըն­թեր­ցու­մով, 120 տա­րի­նե­րը ժա­պա­ւէ­նի մը պէս կը քակ­ուին մեր աչ­քե­րուն առ­ջեւ` վե­րապ­րեց­նե­լով յա­ւէտ պաշ­տե­լի հե­րոս­նե­րու, մտա­ւո­րա­կան­նե­րու, գոր­ծիչ­նե­րու ընտ­րա­նին:

Հայ Յե­ղա­փո­խա­կան Դաշ­նակ­ցու­թեան պաշ­տօ­նա­թերթ Դրօ­շակի հիմ­նադ­րու­թեան 120-ամ­եա­կին առի­թով ու մա­նա­ւանդ անոր յա­ջո­ղու­թեան հա­մար, ան­կաս­կած, բո­լո­րին պար­տա­ւո­րու­թիւնն ու պար­տա­կա­նու­թիւնն է առա­ջին հեր­թին գնա­հա­տել 1891-էն մին­չեւ մեր օրե­րու բո­լոր խմբա­գիր­նե­րը անխ­տիր, քա­նի որ այս յա­ջո­ղու­թեան իս­կա­կան բա­նա­լին անոնք են, ապա այն բո­լոր նուիր­եալ­նե­րը, որոնք գա­ղա­փա­րի սի­րոյն, նիւ­թա­կան ոչ մէկ ակն­կա­լու­թեամբ, ծա­ւա­լե­ցին գա­ղա­փա­րա­կան միտ­քը եւ իրենց գրի­չը շար­ժե­ցին դժուա­րին պայ­ման­նե­րու մէջ:

Դրօ­շակը հա­մա­հայ­կա­կան մա­մու­լի մեծ ըն­տա­նի­քին մէջ ներ­կա­յու­թիւն է եւ իր կա­րե­ւոր ներդ­րու­մը ու­նի հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­մազ­գա­յին իտ­է­ալ­նե­րու տա­րած­ման եւ Հայ Դա­տի հե­տապնդ­ման աշ­խա­տանք­նե­րուն, մաս­նա­ւո­րա­բար Հա­յաս­տա­նի ան­կախ պե­տա­կա­նու­թեան ամ­րա­կայ­ման գոր­ծըն­թա­ցին մէջ:

Իբ­րեւ հա­սա­րա­կա­կան կար­ծիք ձե­ւա­ւո­րող գլխա­ւոր մի­ջոց,Դրօ­շակը միշտ դի­մագ­րա­ւած է իր որա­կը նա­խան­ձախնդ­րօ­րէն նո­րո­գե­լու եւ դի­մա­գի­ծը հպար­տօ­րէն պահ­պա­նե­լու հար­ցը: Դրօ­շակը հայ ժո­ղո­վուր­դին ծա­ռա­յեց, հայ ժո­ղո­վուր­դին կը ծա­ռա­յէ եւ հայ ժո­ղո­վուր­դին պի­տի ծա­ռա­յէ:

Ու­սում­նա­սի­րա­կան այս հա­մեստ աշ­խա­տան­քին մէջ Դրօ­շակի մա­սին, որ­պէս վեր­ջա­բան կ՛ար­ժէ հիմ­նա­ւո­րել քա­նի մը կէ­տեր, օրի­նակ`

1.- Իւ­րա­քան­չիւր վե­րահ­րա­տա­րա­կու­թեան ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած կա­րե­լի է ճշդո­րո­շել հե­տեւ­եալ ուղղ­ուա­ծու­թեամբ.

Առա­ջին ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը.- Դրօ­շակի էջե­րուն մէջ կ՛ար­տա­ցո­լայ հո­ղի վրայ ըլ­լա­լով եւ յե­ղա­փո­խու­թեամբ ազա­տագ­րա­կան զին­եալ պայ­քա­րի զար­թօն­քի ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած կեր­տե­լը:

Երկ­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը` Դաշ­նակ­ցու­թեան “Օր“ի յի­շա­տակ­ման սկիզբ, Հա­յաս­տա­նը խորհր­դայ­նաց­ուած, Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թիւնը Երկ­րէն տա­րագր­ուած, Դաշ­նակ­ցու­թիւնը հա­մայ­նա­վա­րու­թեան թի­րախ դառ­նա­լուն առնչ­ուած նիւ­թե­րու ար­ծար­ծում, ան­շուշտ կու­սակ­ցա­կան կեանքն ու գա­ղա­փա­րա­բա­նա­կան նիւ­թե­րու զու­գա­հեռ:

Եր­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը` Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ետք սփիւռ­քի կազ­մա­ւոր­ուա­ծու­թիւնը, Հայ Դա­տի նոր փուլ մտնե­լը եւ անոր հետ առն­չուող 1975-1985 տա­րի­նե­րու զին­եալ պայ­քա­րի ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը, ազ­գա­յին մշա­կոյ­թի եւ լեզ­ուի կա­րե­ւո­րու­թիւնը սփիւռք­եան պայ­ման­նե­րու մէջ, Խ. Միու­թեան թշնա­ման­քի եւ այ­լա­խո­հա­կան շար­ժում­ներն են, որ լու­սար­ձա­կի տակ կ՛առն­ուին:

Չոր­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը` Խ. Միու­թեան փլու­զում, Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան վե­րան­կա­խա­ցում, Ար­ցա­խի ազա­տագ­րա­կան պայ­քար, Հա­յոց Հա­մազ­գա­յին Շարժ­ման (Հ.Հ.Շ.) վե­րա­բեր­մուն­քը Հ.Յ.Դ.-ի հան­դէպ, Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան օր­ուան իշա­նու­թիւն­նե­րու կող­մէ (Հ.Հ.Շ.)` հան­րա­պե­տու­թեան տա­րած­քին Դաշ­նակ­ցու­թեան գոր­ծու­նէ­ու­թեան կա­սե­ցումն ու դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րու հե­տապն­դումն ու բան­տար­կու­թիւնը, Ատր­պէյ­ճա­նի կող­մէ եւ յատ­կա­պէս Թուրք­իոյ ճնշու­մով մի­ջազ­գա­յին ըն­տա­նի­քի կող­մէ կի­զա­կէտ հան­դի­սա­ցող Լ.Ղ.Հ.-ի հիմ­նախն­դի­րը, Հայ Դա­տի գոր­ծըն­թա­ցի վե­րա­դա­սա­ւո­րում:

Հին­գե­րորդ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը` թէ­եւ քա­նի մը տա­րի ան­ցած է միայն, սա­կայն Դրօ­շակի էջե­րուն մէջ կ՛ար­տա­ցո­լայ գա­ղա­փա­րա­բա­նու­թեան, ըն­կեր­վա­րու­թեան եւ Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րու գոր­ծե­լա­ո­ճը, Հա­յաս­տա­նի նա­խա­գա­հու­թեան թեկ­նա­ծու դաշ­նակ­ցա­կան­նե­րու հիմ­նա­ւո­րում­նե­րը: Միւս կող­մէ, նոր փու­լի մը սկիզբ` տե­ղե­կատ­ուա­կան պա­տե­րազմ` պատ­մա­կան ու քա­ղա­քա­կան խե­ղա­թիւ­րում­ներ եւ ապա­տե­ղե­կա­տուու­թեան տա­րած­ման շուրջ գի­տա­կան յօդ­ուած­ներ եւ տա­կա­ւին կը շա­րու­նակ­ուի այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծը` իրեն հետ բե­րե­լով բնա­կա­նա­բար նոր ու­ղու­թիւն­ներ:

2.- Դրօ­շակի հիմ­նա­կան նպա­տակն ու առա­քե­լու­թիւնը սկիզ­բէն ի վեր եղած է ու կը մնայ հայ ժո­ղովր­դին եւ դաշ­նակ­ցա­կան շար­քե­րուն կու­սակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­կան եւ սկզբուն­քա­յին տե­սա­կան նիւ­թեր հայ­թայ­թել, որուն ճամ­բով կը փորձ­ուի ընդ­հան­րա­պէս բարձ­րաց­նել հայ ժո­ղո­վուր­դի քա­ղա­քա­կան գի­տակ­ցու­թեան մա­կար­դա­կը:

 

3.- Հ.Յ. Դաշ­նակ­ցու­թեան ոչ-պար­բե­րա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րու շար­քը ծնունդ առած է յե­ղա­փո­խա­կան-ըն­կեր­վա­րա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րու Դրօ­շակ մա­տե­նա­շա­րով, որուն առա­ջին գրքոյ­կը` “Ապս­տամ­բա­կան ոգի“ լոյս տե­սած է 1894-ին: Այ­նու­հե­տեւ, յա­ջոր­դա­բար, հրա­տա­րակ­ուած են հա­րիւ­րա­ւոր գիր­քեր, անոնց մէջ նա­եւ օտար լե­զուով:

 

4.- Դրօ­շակի մէջ լոյս տե­սած ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րէն շա­տե­րը հե­տա­գա­յին հրա­տա­րակ­ուած են առան­ձին հա­տոր­նե­րով (ոչ Դրօ­շակ մա­տե­նա­շա­րի անու­նով):

 

5.- Ամէն մէկ ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած մօ­տա­ւոր կեր­պով հա­մա­պա­տաս­խա­նած է հա­մաշ­խար­հա­յին, ազ­գա­յին եւ կու­սակ­ցա­կան տա­րաբ­նոյթ վե­րի­վայ­րում­նե­րու եւ փո­փո­խու­թիւն­նե­րու ժա­մա­նա­կա­հատ­ուած­նե­րուն:

 

Դրօ­շակը 120 տար­ուան ըն­թաց­քին միշտ ղե­կա­վար­ուած է դաշ­նակ­ցա­կան մտա­ւո­րա­կա­նու­թեան լա­ւա­գոյն ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րով:

Դրօ­շակ 120 տա­րի­նե­րու ըն­թաց­քին, ան­կաս­կած, հայ մա­մու­լի պատ­մու­թեան մէջ իր ու­րոյն տե­ղը կը գրա­ւէ: Ինչ­պէս որ հայ մա­մու­լի պատ­կե­րը մեր ժո­ղո­վուր­դի պատ­կերն է, այդ­պէս ալ Դրօ­շակ կը ներ­կա­յա­նայ որ­պէս Դաշ­նակ­ցու­թեան պատ­կեր: Թէ­եւ ան գո­յա­տե­ւած է կարգ մը ընդ­հա­տում­նե­րով, վե­րան­ուա­նում­նե­րով, խմբագ­րա­կազ­մե­րու փո­փո­խու­թիւն­նե­րով, տես­քով, ձե­ւա­չա­փով, սա­կայն ոչ եր­բեք` գա­ղա­փա­րա­կա­նու­թեամբ եւ սկզբուն­քայ­նու­թեան ան­կոտ­րում կեց­ուած­քով: Բա­րե­բախ­տա­բար, պար­բե­րա­կա­նը բո­լոր առում­նե­րով պահ­պա­նած է իր ինք­նու­թիւնը եւ միշտ նո­րոգ­ուե­լով բե­րած է նոր շունչ եւ աւիւն, միշտ ան­շեղ խոր­քով, ուղ­ղած ու ցուց­մունք­ներ տուած է այն մար­տահ­րա­ւէր­նե­րու շուրջ, որոնք ցցուած են հայ ժո­ղո­վուր­դին դի­մաց:

Դրօ­շակը, որ­պէս մեզ հա­մախմ­բող հրա­տա­րա­կու­թիւն, մե­զի կը ներ­կա­յաց­նէ Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­բա­նա­կան հիմ­քը, բաղ­կա­ցած չորս հիմ­նա­կան տար­րե­րէ.

 

ա. Հայ­կա­կա­նու­թիւն,

բ. Ըն­կեր­վա­րու­թիւն,

գ. Ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւն,

դ. Յե­ղա­փո­խա­կա­նու­թիւն:

 

Այս­տեղ մե­զի կը ներ­կա­յաց­ուի դաշ­նակ­ցա­կան ըմբռ­նու­մը իր տե­սա­կան եւ խոր­քա­յին հաս­կա­ցու­թեամբ` Հա­յաս­տա­նի եւ ընդ­հան­րա­պէս հայ ժո­ղո­վուր­դի նկատ­մամբ:

Այս­պի­սով, ինչ­պէս անց­եա­լին, այն­պէս ալ ներ­կա­յիս մեր բո­լո­րին ջան­քե­րով է, որ Դրօ­շակը կը շա­րու­նա­կէ իր պատ­մա­կան դե­րա­կա­տա­րու­թիւնը Հ.Յ. Դաշ­նակ­ցու­թեան գա­ղա­փա­րա­կան մտքի զար­գաց­ման աշ­խա­տան­քին մէջ եւ կը մնայ դաշ­նակ­ցա­կան աշ­խար­հա­տա­րած մա­մու­լին գա­ղա­փա­րա­կան ուղ­ղու­թիւնը հու­նա­ւո­րող Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան կեդ­րո­նա­կան պաշ­տօ­նա­թեր­թը:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Ա.Մ.Ն. ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ՇՐՋԱՆԻ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱՐԱՆԻ ՏԱԹԵՒ ՀԻՄՆԱՐԿԻ ԱՄԱՌՆԱՅԻՆ 25-ՐԴ ՀԱՒԱՔԸ
Next post Հ.Յ.Դ. ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ՄԻՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԱՄԱՀԱՅԿԱԿԱՆ 11-ՐԴ ԲԱՆԱԿՈՒՄ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles