ՁՕՆ ԱՐՄԷՆ ՀԱԽՆԱԶԱՐԵԱՆԻ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ

0 0
Read Time:43 Minute, 8 Second

Ծ.Խ.-  Ստո­րեւ, լոյս կÿըն­ծա­յենք, սոյն գրու­թիւնը հրա­տա­րակ­ուած, Թեհ­րա­նի »Նա­յի­րի« (Գ. տա­րի)  տա­րե­գիր­քին մէջ, Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նի (մա­հա­ցած Փետր­ուար 19, 2009-ին) քա­ռա­սուն­քին առի­թով:

Այն ինչ, որ սկսուեց 1961 թուա­կա­նին, որ­պէս մի հա­մեստ ու­սա­նո­ղի կեանք, Շար­լե­մա­նի եւ գեր­մա­նա­ցի թա­գա­ւոր­նե­րի հանգս­տա­վայր՝ պատ­մա­կան Աա­խէն քա­ղա­քում, բո­լո­րից հա­մար­եայ կէս դար յե­տոյ: Հա­զա­րա­ւոր մղոն­ներ հե­ռու իր պաշ­տած Հա­յաս­տա­նից, 2009 թուա­կա­նի Փետր­ուար 19ին, երբ հա­յու­թիւնը աշ­խար­հով մէկ նշում էր Սուրբ Վար­դա­նանց տօ­նը, շատ շատե-­րին ըն­կեր եւ պաշ­տօ­նա­կից, ճար­տա­րա­պետ-քա­ղա­քա­շի­նա­րար, գիտ­նա­կան եւ դա­սա­խօս, ամու­սին եւ հայր՝ Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նը վախ­ճան­ուեց, անո­ղոք հիւան­դու­թեան դէմ պայ­քա­րից յե­տոյ: Նա 67 տա­րե­կան էր:

Հա­սակ նե­տե­լով Սփիւռ­քում, ինչ­պէս իր բախ­տա­կից­նե­րը, Ար­մէ­նը մշտա­պէս երա­զեց տես­նել պատ­մա­կան Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նը իր սե­փա­կան աչ­քե­րով: Տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում, նա տե­սել էր ար­քա­յա­կան կո­թող­նե­րի պատ­կեր­նե­րը, կար­դա­ցել ու սո­վո­րել էր գի­տա­կան հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րից եւ Հա­յոց Պատ­մու­թեան դա­սագր­քե­րից: Ին­չե­ւի­ցէ, նրա հե­տաքրք­րա­սի­րու­թիւնը ան­դին ան­ցաւ ու­սում­նա­տենչ ճար­տա­րա­պե­տից: Որ­պէս Հա­յոց Մեծ Եղեռ­նից փրկուած­նե­րի հետ­նորդ, Ար­մէ­նը նա­եւ լսել էր իր նախ­նի­նե­րի հայ­րե­նի­քի ող­բեր­գա­կան ճա­կա­տագ­րի եւ դրա յու­շար­ձան­նե­րի մա­սին ծնող­նե­րից,- մայ­րը՝ Արուս­եա­կը, ու­սու­ցիչ եւ դաշ­նա­մու­րի դա­սա­տու Թեհ­րա­նի երաժշ­տա­կան դպրո­ցի,  եւ հայ­րը՝ դոկտ. Յով­հան­նէս Հախ­նա­զար­եա­նը, երեւ­ելի մի լեզ­ուա­բան եւ ու­սու­ցիչ, մէկն այն սա­կաւ­նե­րից, որ հրաշ­քով փրկուել էր 1919 թուա­կա­նի Հա­յաս­տա­նի Նա­խի­ջե­ւա­նի շրջա­նի Գող­թան գա­ւա­ռի թրքա­կան կո­տո­րած­նե­րից:

1970 թուին, վաս­տա­կե­լով իր դոկ­տո­րա­կա­նը ճար­տա­րա­պե­տու­թիւ­նում Աա­խէ­նի հա­մալ­սա­րա­նից, Հախ­նա­զար­եա­նը ձեռ­նար­կեց իր առա­ջին ճա­նա­պար­հոր­դու­թեա­նը դէ­պի պատ­մա­կան Արեւմտ­եան Հա­յաստան (ներ­կա­յիս արե­ւել­եան Թուրք­իա): Ար­շա­ւը նշա­նա­ւոր­ուեց, որ­պէս շրջա­դար­ձա­յին կէտ նրա կեան­քում: Նա վե­րա­դար­ձաւ Աա­խէն, իր որ­դեգ­րած հայ­րե­նի­քը, որ­պէս վե­րա­փոխ­ուած անձ­նա­ւո­րու­թիւն: Նա սքան­չա­ցած էր հա­զա­րամ­եայ վե­հա­շուք աւե­րակ­նե­րով: Մի­ա­ժա­մա­նակ, նա սար­սա­փած էր նրանց վի­ճա­կից, ոչ միայն լքուած, սրբապղծ­ուած, եղծ­ուած ու թողն­ուած բնու­թեան կոր­ծա­նու­մին ու աւե­րու­մին՝ բայց աւե­լի կա­րե­ւոր, դրանց խնա­մա­կալ­նե­րի՝ Թուրք­իո­յ կա­ռա­վա­րու­թեան կան­խամ­տած­ուած, կոր­ծա­նա­րար չա­փե­րի հաս­նող ան­տար­բե­րու­թեամբ ու ան­տե­սու­մով: Շատ աւե­լի վաղ քան »մշա­կու­թա­յին ցե­ղաս­պա­նու­թիւն« տա­րա­զը մուտք գոր­ծի մեր բա­ռա­պա­շար, Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նը այն տե­սաւ Թուրք­իա­յում հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րի նկատ­մամբ: Յա­ջոր­դող տա­րի­նե­րին եւ տաս­նամ­եակ­նե­րին Հախ­նա­զար­եա­նը դար­ձաւ Պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նի եւ աւե­լի ուշ՝ Ղա­րա­բա­ղի եւ Ատր­պէյ­ճա­նի լուռ քա­րե­րի սիմ­ֆոն­իա­յի ձայ­նը: Յե­տա­գայ տա­րի­նե­րին ար­շաւ­նե­րը յա­ջոր­դե­ցին մէ­կը միւ­սին:

Առա­ջին ան­ձը, որի հետ խորհր­դակ­ցեց Ար­մէ­նը իր յայտ­նա­բե­րում­նե­րի եւ ապա­գա­յի հե­ռան­կա­րի մա­սին, իր կինն էր՝ Մարգ­րի­թը, ով կի­սում էր Ար­մէ­նի մտա­հո­գու­թիւն­նե­րը, նա­եւ նրա վիշ­տը: Եր­կուսն էլ գի­տակ­ցում էին ծրագ­րի մե­ծու­թիւնը, ծա­ւա­լը եւ հրա­տա­պու­թիւնը, քաջ գի­տակ­ցե­լով, որ յու­շար­ձան­նե­րի պահ­պա­նու­մը պա­հանջում է մարդ­կա­յին եւ նիւ­թա­կան հսկա­յա­կան՝ իրենց կա­րո­ղու­թիւ­նից շատ աւե­լի մեծ հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ: Ամե­նա­ա­ռա­ջին հա­սա­րակ գա­ղա­փա­րը Մարգ­րի­թինն էր, որ ան­վե­րա­պա­հօ­րէն խոր­հուրդ տուեց Ար­մէ­նին վա­ճա­ռել իրենց ամուս­նու­թեան մա­տա­նին՝ հայ­թայ­թե­լու նախ­նա­կան գու­մա­րը յա­ջորդ ար­շա­ւի հա­մար: Նա, առանց տա­տան­ման, այդ­պէս էլ վար­ուեց: Սա գծեց Ար­մէ­նի կեան­քի ու­ղին: Քիչ անց, նա ձեռ­նար­կեց Հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տու­թեան ու­սում­նա­սի­րու­թեան ան­նա­խա­դէպ ծրա­գի­րը, որը տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում վե­րա­ծեց եւ դար­ձաւ ազ­դե­ցիկ հե­տա­զօտ­ման կենտ­րոն: Յա­ջոր­դող չորս տաս­նամ­եակ­նե­րում Հախ­նա­զար­եա­նը Մարգ­րի­թի չմա­րող հո­վա­նա­ւո­րու­թեամբ, նուի­րա­բե­րեց իր կեան­քը գե­րա­գոյն մի առա­քե­լու­թեան՝ փաս­տագ­րել եւ պահ­պա­նել Հա­յաս­տա­նից դուրս սփռուած հայ­կա­կան պատ­մա­կան յու­շար­ձան­նե­րը:

Գեր­ման­իո­յ Լիւ­բեք­ցի բնիկ, նոյն­պէս Աա­խէ­նի հա­մալ­սա­րա­նից վկայ­ուած ճար­տա­րա­պետ Մարգ­րի­թը՝ Ար­մէ­նի զի­նա­կիցն էր, մի ժայռ, որին յեն­ուած էր Ար­մէ­նը իր ամուս­նա­կան ողջ կեան­քում, որն սկսուեց 1969ին: Կին եւ մայր եր­կու դուստ­րե­րի՝ Թա­լին եւ Շա­րիս, Մարգ­րի­թը իր ամուս­նու յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րում խա­ղաց առանց­քա­յին դեր: Հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տու­թեան մաս­նա­գէտ եւ սա­հուն հա­յե­րէն խօ­սող Մարգ­րի­թը, նոյն­պէս մաս­նակ­ցեց տար­բեր վտան­գա­լի ար­շաւ­նե­րի դէ­պի արե­ւել­եան Թուրք­իա, ընդ­հուպ մին­չեւ 1990ական թուա­կան­նե­րի սկիզ­բը:

Հախ­նա­զար­եա­նը իր երկ­րորդ ար­շա­ւից վե­րա­դար­ձաւ տուն աւե­լի ցնցուած, մի­ա­ժա­մա­նակ աւե­լի վճռա­կամ իր որոշ­ման մէջ՝ իր կեան­քը նուի­րա­բե­րե­լու հայ­կա­կան պատ­մա­կան յու­շար­ձան­նե­րը պահ­պա­նե­լու հրա­տապ հար­ցին: Նա գի­տէր, որ մրցման մէջ է ժա­մա­նա­կի դէմ, եւ դի­մագ­րա­ւե­լու է ահա­ւոր վտանգ­ներ: Միայ­նակ, նա պա­տե­րազմ յայ­տա­րա­րեց իր ժո­ղովր­դի ժա­ռան­գու­թեան դէմ կան­խամ­տած­ուած մշա­կու­թա­յին ցե­ղաս­պա­նու­թիւն սան­ձա­զեր­ծած ու­ժե­րի դէմ: Նա բնո­րո­շեց այս ար­շաւ­նե­րը, որ­պէս »խաչ­քա­րե­րի որս«: Իր գի­տար­շաւ­նե­րը, ամէն մէ­կը եր­կու ամիս տե­ւո­ղու­թեամբ, աճե­ցին մին­չեւ 9ը եւ ծա­ւալ­ուե­ցին աւե­լի քան խաչ­քա­րեր գտնե­լը: Մէ­կը միւ­սից աւե­լի տա­րա­ծուն, մե­ծա­ծախս եւ վտան­գա­ւոր քան նա­խոր­դը, մին­չեւ ան­յա­ջո­ղու­թիւն: Ար­մէ­նը ձեր­բա­կալ­ուեց, բրտօ­րէն հար­ցաքնն­ուեց եւ բան­տարկ­ուեց: Ի վեր­ջոյ Հախ­նա­զար­եա­նը յայ­տա­րար­ուեց »ան­ցան­կա­լի անձ« եւ զրկուեց Թուրք­իա­յում յե­տա­գայ բո­լոր ար­շաւ­նե­րին մաս­նակ­ցե­լուց: Ին­չե­ւի­ցէ, ծրագր­ւում էին նոր ար­շաւ­ներ եւ կա­տար­ւում էին Ար­մէ­նի հսկո­ղու­թեամբ՝ ար­տա­սահ­մա­նից:

Թող­նե­լով Թուրք­ի­ան, Հախ­նա­զար­եա­նը մշտա­պէս նա­խընտ­րում էր պա­տու­հա­նին կից նստա­տե­ղե­րը այն թռիչք­նե­րում, որոնք անց­նում էր արե­ւել­եան Թուրք­իոյ երկն­քով: Ամէն ան­գամ, երբ ինք­նա­թի­ռը թեք­ւում էր հիւ­սիս դէ­պի Արաքս գե­տը, որ բա­ժա­նում էր Իրա­նը Հա­յաս­տա­նից, նա լու­սան­կա­րում էր, դէմ­քը հպե­լով օդա­նա­ւի լու­սա­մու­տին, որ­պէս թէ՝ օդա­յին հե­տա­զօ­տում է կա­տա­րում: Հախ­նա­զար­եա­նը գի­տէր Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նի գա­ւառ­նե­րը իր ձեռ­քի ափի պէս, եւ ամէն մի վան­քա­յին հա­մա­լի­րի եւ կո­թո­ղի ետե­ւում գտնուող պատ­մու­թիւնը:

Իր ար­շաւ­նե­րի ըն­թաց­քին, որոնք տե­ւե­ցին մէկ տաս­նամ­եակ, Հախ­նա­զար­եա­նը ծա­նօ­թա­ցաւ Նիւ Եոր­քի Ռեն­սե­լեր պո­լի­տեխ­նիկ ինս­տի­տու­տից, դոկ­տոր Վազ­գէն Բար­սեղ­եա­նի հետ: Բնիկ մոկ­սե­ցի, (որը գտնւում է Վա­նայ լի­ճից հա­րաւ արեւ­մուտք), դոկ­տոր Բար­սեղ­եա­նի ան­սա­սան հո­վա­նա­ւո­րու­թեամբ, եւ Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի Նա­խա­րար­նե­րի Խորհր­դին առըն­թեր Յու­շար­ձան­նե­րի Պահ­պա­նու­թեան եւ Շա­հա­գործ­ման բաժ­նի հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեամբ, Հախ­նա­զար­եա­նի ջան­քե­րը իրենց գա­գաթ­նա­կէ­տին հա­սան՝ Հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տու­թեան 7 հա­տոր­եայ միկ­րո­ֆիշ շա­րա­նով: Առա­ջին ան­գամ, գի­տա­կան շրջա­նակ­նե­րը եւ հա­սա­րա­կու­թիւնը ընդ­հան­րա­պէս, հնա­րա­ւո­րու­թիւնն ու­նե­ցան տես­նել Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նի եւ Կի­լիկ­իոյ հայ­կա­կան յու­շա­կո­թող­նե­րի մա­սին գի­տա­կա­նօ­րէն հա­ւաք­ուած տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը եւ պատ­կեր­նե­րը: Այս կո­թո­ղա­յին աշ­խա­տու­թեան ժո­ղո­վա­ծու­նե­րը, իր ծա­ւա­լով, աւե­լի քան 42.000 միկ­րո­ֆիշ սլայդ­նե­րով, փաս­տագ­րե­լով արե­ւել­եան Թուրք­իա­յում գտնուող հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րը, մինչ օրս մնում են ան­գե­րա­զան­ցե­լի եւ մե­ծա­գոյն աղ­բիւ­րը՝ Հա­յաս­տա­նից դուրս գտնուող յու­շար­ձան­նե­րի մա­սին:

Ցա­ւալի­օ­րէն, Ար­մէ­նի եւ իր ար­շա­ւախմ­բի տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քին վա­ւե­րագ­րած կո­թող­նե­րից շա­տերն այ­սօր այ­լեւս գո­յու­թիւն չու­նեն: Նրանք Թուրք­իոյ կա­ռա­վա­րու­թեան շա­րու­նա­կա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեան զո­հերն են, որ նպա­տա­կադր­ուած է ոչն­չաց­նել հայ­կա­կան քա­ղա­քակր­թու­թեան բո­լոր հետ­քե­րը Անա­տոլ­իա­յում: Այս իրո­ղու­թիւնը հաս­տա­տում են մե­ծա­թիւ ամե­րի­կա­ցի եւ եւ­րո­պա­ցի ճա­նա­պար­հորդ­նե­րի եւ գիտ­նա­կան­նե­րի հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը, մին­չեւ 1990ական թուա­կան­նե­րը: Ոչն­չաց­ման այս ծա­ւա­լով եւ տա­րո­ղու­թեան հա­մե­մա­տու­թեամբ, որին աւե­լի ուշ յա­ջոր­դեց Ատր­պէյ­ճա­նում եւ Նա­խի­ջե­ւա­նում »Խաչ­քա­րե­րի ջա­րդը«, Թա­լի­բա­նի մի­ջո­ցով Աֆ­ղա­նիս­տա­նում Բամ­ի­ա­նի Բուդդ­հաի ար­ձա­նի կոր­ծա­նու­մը­ հա­մար­ւում է անն­շան դէպք:

Թուրք­իա­յում հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րի ան­պա­տիժ »մաք­րա­գոր­ծու­մը«, եղ­ծու­մը եւ սրբապղ­ծու­մը, ան­ցաւ ար­մա­տա­կան, կրօ­նա­կան մո­լե­ռանդ­նե­րի (ձեռ­քի գոր­ծից) ան­դին, սա չյայ­տա­րար­ուած մշա­կու­թա­յին պա­տե­րազմ է երեք­հա­զա­րամ­եայ հնադար­եան Հա­յաս­տա­նի ժա­ռան­գու­թեան դէմ մաս­նա­ւո­րա­պէս եւ հա­մաշ­խար­հա­յին քա­ղա­քակր­թու­թեան դէմ, ընդ­հան­րա­պէս:

Որ­քան, որ Հախ­նա­զար­եա­նի փոր­ձա­ռու­թիւնը Թուրք­իա­յում իր հա­մար յայտ­նու­թիւն էր, առա­ջին ան­գա­մը չէր, որ նա տես­նում էր հնա­դար­եան հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տա­կան կո­թող­նե­րը: 1968 թուա­կա­նին, նա 6 ամիս անց­կաց­րեց Իրա­նի արե­ւել­եան եւ արեւմտ­եան Ատր­պա­տա­կան նա­հանգ­նե­րում (հայ­կա­կան հին, Ար­տազ գա­ւա­ռում), ու­սում­նա­սի­րե­լու հայ­կա­կան վան­քե­րը եւ եկե­ղե­ցի­նե­րը: Իր փորձն ու տպա­ւո­րու­թիւն­նե­րը տրա­մագ­ծօ­րէն տար­բեր էին եւ ոգե­ւո­րիչ, հա­կա­ռակ Թուրք­իա­յում զգա­ցա­ծին: Իր ու­սում­նա­սի­րու­թիւնը նե­րա­ռում էր Սուրբ Թա­դէ­ոս առաք­եա­լի վան­քի վա­նա­կան հա­մա­լի­րի, (Ղա­րա Քի­լի­սա-Սեւ եկե­ղե­ցի, թուագր­ուած 7-9դդ., տե­ղա­կայ­ուած Արա­րատ լե­րան հո­վա­նու ներ­քոյ), խոր պատ­մա­կան եւ ճար­տա­րա­պե­տա­կան հե­տա­զօ­տու­թիւնը: Այս վա­նա­կան հա­մա­լի­րը ի վեր­ջոյ դար­ձաւ նրա դոկ­տո­րա­կան աւար­տա­ճա­ռի թե­ման: Այ­սօր էլ այն մնում է հա­մա­լի­րի ամե­նա­գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւնը: Նրա գի­տար­շա­ւը նա­եւ նե­րա­ռեց Դա­րա Շամ­բի Սուրբ Ստե­փա­նոս նա­խավ­կա­յի վա­նա­կան հա­մա­լի­րը, որը գտնւում է Արաքս գե­տի ափին, Նա­խի­ջե­ւա­նի Հին Ջու­ղա­յի պատ­մա­կան գե­րեզ­մա­նա­տան հան­դի­պա­կաց ափին, եւ Ծոր Ծո­րի Սուրբ Աստ­ուա­ծա­ծին մա­տու­ռը: Այս գի­տար­շա­ւը հիմք դրեց Հախ­նա­զար­եա­նի ապա­գայ գի­տա­կան եւ մշա­կու­թա­յին ջան­քե­րին եւ խոր զգա­ցու­մա­յին հետք թո­ղեց իր աշ­խար­հայ­եաց­քի եւ տե­սա­կէտ­նե­րի վրայ: »Ին­չին ես կապ­ուած եմ,- գրում է Հախ­նա­զար­եա­նը,- պատ­կա­նում է անց­եա­լին եւ այն տի­րոյթ­նե­րին, որոնք պատ­կա­նել են մեր փա­ռա­հեղ անց­եա­լին: Այ­լեւս ոչ… եւ եթէ մենք իրա­տես լի­նենք, գու­ցէ եւ եր­բեք մե­րը չեն լի­նի… Ուս­տի, ինձ մեծ ու­րա­խու­թիւն է բե­րում, երբ ես յայտ­նա­բե­րում եմ պատ­մա­կան մա­սունք­ներ եւ ար­ձա­նագ­րու­թիւն­ներ վան­քի պա­տին կամ ձե­ռագ­րում, կամ մի թղթի կտո­րի վրայ: Ես դար­ձել եմ մի տե­սակ »Խաչ­քա­րի որ­սորդ«: Այս իրո­ղու­թիւն­նե­րը լաւ չեն հա­մա­պա­տաս­խա­նում իմ բնա­ւո­րու­թեա­նը եւ յա­ճախ են ինձ ընկ­ճում: Տա­ռա­պան­քը եղել է իմ կեան­քի ան­փո­փոխ ու­ղե­կի­ցը«:

Սուրբ Թա­դէ­ոս առաք­եա­լի վա­նա­կան հա­մա­լի­րի վե­հու­թիւնը խոր տպա­ւո­րու­թիւն թո­ղեց եւ կա­ռոյ­ցի մտա­հո­գիչ վի­ճա­կը ուղ­ղոր­դեց Ար­մէ­նին մտա­ծել-ծրագ­րել բա­րե­լա­ւե­լու վան­քի վի­ճա­կը: Լի­նե­լով Փա­րի­զում տե­ղա­կայ­ուած Հող եւ Մշա­կոյթ Կազ­մա­կեր­պու­թեան եր­կա­րամ­եայ ան­դամ եւ վար­չու­թեան ան­դամ, աւե­լի քան քսան­հինգ տա­րի, Ար­մէ­նը օգ­նեց կազ­մա­կեր­պել Հիւ­սի­սա­յին Ամե­րի­կա­յի եւ Եւ­րո­պա­յի տար­բեր հա­մայնք­նե­րի հայ երի­տա­սարդ­նե­րի կա­մա­ւոր­նե­րի խմբեր, մաս­նակ­ցե­լու Սուրբ Թա­դէի վան­քի վե­րա­նո­րոգ­մա­նը եւ այլ ծրագ­րեր յե­տա­գայ տա­րի­նե­րին՝ Մեր­ձա­ւոր Արե­ւել­քում: Սփիւռ­քի զա­ւակ՝ Ար­մէ­նը հաս­կա­նում էր Սփիւռ­քի երկ­րորդ եւ եր­րորդ սե­րունդ­նե­րի զգա­ցում­նե­րը: Մի նա­մա­կում՝ ըն­կե­րո­ջը, Ար­մէ­նը գրում է.- »Մե­ծա­նա­լով օտար ափե­րում, նրանք իրենց ինք­նու­թիւնն են փնտռում…: Նրանք վճռա­կամ են փաս­տե­լու անհ­նա­րի­նը, թէ »Քա­ռա­կու­սին կլոր է«, եւ հաս­տա­տել իրենց հայ­կա­կա­նու­թիւնը: Ոմանց հա­մար նրանք »խենթ« են, միւս կող­մից, ինձ հա­մար նրանք իրա­տես են, որոնք հա­կա­ռակ ամե­նօր­եայ կեն­ցա­ղա­յին ամէն տե­սակ դժուա­րու­թեանց, պի­տի պայ­քա­րեն ձուլ­ման եւ իրենց մտքե­րը ճզմող հա­մա­ճա­րա­կի պէս բազ­մա­ցող կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի դէմ«: Նա այս ար­շաւ­նե­րին եր­բեք չէր նա­յում որ­պէս յու­շար­ձան­նե­րի վե­րա­նո­րոգ­մա­նը օժան­դա­կող մի­ակ մի­ջոց: Հախ­նա­զար­եա­նը ար­շաւ­նե­րում կա­րե­ւոր տեղ էր յատ­կաց­նում կրթա­կան ոլոր­տին, որը հնա­րա­ւո­րու­թիւն կը տար Սփիւռ­քի երի­տա­սար­դու­թեա­նը ընդ­լայ­նե­լու իրենց տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը եւ մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ հաս­նե­լու իր ազ­գի ժա­ռան­գու­թեան եւ պատ­մու­թեան հան­դէպ աւե­լի գի­տակ­ցա­կան ճա­նա­չո­ղու­թեան:

Ար­մէ­նը մեծ յար­գան­քով էր խօ­սում Իրա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան մա­սին, իր ձեռ­նար­կած քայ­լե­րի հա­մար պա­հե­լու եւ պահ­պա­նե­լու հայ­կա­կան պատ­մա­կան յու­շար­ձան­նե­րը իր տա­րածք­նե­րում Իս­լա­մա­կան Յե­ղա­փո­խու­թիւ­նից առաջ եւ յե­տոյ: 2008 թուա­կա­նի Յու­լիս 6ին Ար­մէ­նը չէր կա­րո­ղա­նում զսպել իր ու­րա­խու­թիւնն ու հրճուան­քը, երբ Իրա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան ջան­քե­րի շնոր­հիւ Սուրբ Ստե­փա­նոս, Սուրբ Թա­դէ վան­քե­րը եւ Ծոր Ծո­րի մա­տու­ռը ըն­դուն­ուե­ցին եւ գրանց­ուե­ցին Եու­նես­կո­յի »Հա­մաշ­խար­հա­յին Ժա­ռան­գու­թիւն« ցան­կի մէջ: Մինչ Իրա­նի իս­լա­մա­կան Հան­րա­պե­տու­թիւ­նում ջանք է տար­ւում պա­հե­լու եւ պահ­պա­նե­լու հայ­կա­կան կո­թող­նե­րը, Հա­յաս­տա­նի երեք այլ հա­րե­ւան երկր­նե­րում շա­րու­նա­կա­կան եւ գի­տակ­ցա­բար աշ­խա­տանք է տար­ւում կոր­ծա­նե­լու եւ եղ­ծե­լու հայ­կա­կա­նու­թեան հա­զա­րա­ւոր դա­րե­րի ներ­կա­յու­թիւնը հաս­տա­տող հետ­քե­րը իրենց տա­րածք­նե­րում ար­հա­մար­հե­լով հա­մաշ­խար­հա­յին կոն­ւենց­ի­ա­նե­րը եւ կա­նոն­նե­րը:

Ծնուած լի­նե­լով Թեհ­րա­նում (Իրան) Ար­մէ­նը յա­տուկ զգա­ցում­ներ էր տա­ծում իր ծննդա­վայ­րի հան­դէպ: »Այս եր­կի­րը, որին ես շատ կապ­ուած եմ,- գրում է Հախ­նա­զար­եա­նը.- իր ժո­ղովր­դով, ցե­ղե­րով, կրօն­նե­րով, հա­րուստ եւ բազ­մա­զան մշա­կոյ­թով, իր բո­լոր հա­կա­սու­թիւն­նե­րով, չակ­նար­կե­լով իր գե­ղե­ցիկ եւ այ­լա­զան բնու­թեա­նը, ինձ հա­մար եղել է եւ մնում է ներշն­չան­քի ան­փո­խա­րի­նե­լի եւ ան­սահ­ման աղ­բիւր« :

Իր շա­րու­նա­կուող ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը եւ գի­տար­շաւ­նե­րը ու­սում­նա­սի­րե­լու, գտնե­լու եւ վա­ւե­րագ­րե­լու հայ­կա­կան պան­ծա­լի անց­եա­լի լուռ ակա­նա­տես­նե­րին՝ խո­րաց­րեց իր յար­գան­քը Իրա­նի եւ իրան­ցի ժո­ղովր­դի հան­դէպ: Հա­կա­ռակ այն իրո­ղու­թեան, որ մե­ծա­ցել էր Իրա­նի հայ­կա­կան եր­բեմ­նի եռան­դուն, բայց սահ­մա­նա­փակ հա­մայն­քում, Ար­մէ­նը կա­րո­ղա­ցաւ հաս­կա­նալ եւ գնա­հա­տել իրա­նա­կան հա­սա­րա­կու­թիւնը եւ ժո­ղովր­դի մտա­ծե­լա­կերպն ու դրա նրբու­թիւն­նե­րը: Վեր­ջերս, Ար­մէ­նի կա­րե­ւոր աշ­խա­տու­թիւն­նե­րից մէ­կը՝ Նոր Ջու­ղա­յի հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րը, թարգ­ման­ուեց պարս­կե­րէ­նի եւ հրա­տա­րակ­ուեց Իրա­նի Ար­ուես­տի Ակա­դեմ­իա­յի մի­ջո­ցով: Անց­եալ տաս­նամ­եակ­նե­րում, դոկ­տոր Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նը բազ­մա­թիւ մաս­նա­գի­տա­կան ամսգ­րե­րում տպագ­րել է յօդ­ուած­ներ եւ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ եւ մաս­նակ­ցել բազ­մա­թիւ սիմ­պո­զիում­նե­րի եւ գի­տա­ժո­ղով­նե­րի, զե­կոյց­նե­րով եւ յու­շե­րով:

Ինչ­պէս իր ար­մատ­նե­րին գի­տա­կից իւ­րա­քան­չիւր սփիւռ­քա­հայ Հախ­նա­զար­եա­նը աւե­լի քան քա­ռա­սուն տա­րի ապ­րեց մի կեանք, բաժն­ուած իր ծննդա­վայր Թեհ­րա­նի եւ իր որ­դեգ­րած երկ­րորդ հայ­րե­նի­ք՝ Աա­խե­նի մի­ջեւ, մինչ իր սիր­տը եւ հո­գին Հա­յաս­տա­նում էր: Նա մխի­թա­րու­թիւն գտաւ սփիւռ­քա­հայ գրող Յա­կոբ Կա­րա­պեն­ցի եր­կե­րում: Նա կար­դաց ու վե­րըն­թեր­ցեց Կա­րա­պեն­ցի եր­կե­րը: Նա Կա­րա­պեն­ցի հե­րոս­նե­րի հետ կապ էր ստեղ­ծում, քան­զի նրանք կեր­պա­ւո­րում էին իւ­րա­քան­չիւր հա­յի, որն ապ­րել ու մե­ծա­ցել էր օտար եր­կինք­նե­րի տակ: »Ես տես­նում, լսում եւ զգում եմ ինձ ձեր գրու­թիւն­նե­րում,- գրել է նա Կա­րա­պեն­ցին,- Ես մէկն եմ այն օտա­րա­ցած հո­գի­նե­րից, ով­քեր ապ­րում են ամէն տեղ, բայց օր­ուայ վեր­ջում նրանք իրենց զգում են »ան­տու­նի« եւ զուրկ ամուր ար­մատ­նե­րից կամ կապ­ուա­ծու­թիւ­նից՝ իրենց որ­դեգ­րած երկ­րից, եւ ով­քեր չեն պատ­կա­նում ոչ մի տե­ղի«: Ար­մէ­նի եւ Կա­րա­պեն­ցի մի­ջեւ կա­պը աճեց տա­րէց տա­րի, մինչ իր ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը նրան բե­րե­ցին աշ­խար­հով մէկ ցրուած հայ­կա­կան Սփիւռ­քի իրա­կա­նու­թեան աւե­լի սերտ շփման եւ խոր հաս­կա­ցու­թեան, Սփիւռք, որը պայ­քա­րում էր վերս­տա­նալ եւ պահ­պա­նել իր ազ­գա­յին ինք­նու­թիւնը:

Նա ոգեոր­ուած էր իր ժո­ղովր­դի ապա­գա­յով Հա­յաս­տա­նում, բայց խոր ցաւ էր ապ­րում վեր­ջին տա­րի­նե­րին տես­նե­լով Իրա­նի հայ­կա­կան հա­մայն­քի նուա­զու­մը: »Հա­սա­րա­կա­կան եւ մշա­կու­թա­յին մթնո­լոր­տը կաշ­կանդ­ուած է, գորշ եւ ապա­գան ան­կան­խա­տես­լի: Մեր հո­գե­ւոր կենտ­րոն­նե­րը վտանգ­ուած են, մեր դպրոց­նե­րը կորց­նում են իրենց ու­ժը, հայ­կա­կա­նու­թեան ոգին եւ կրթու­թիւնը չեն գո­յա­տե­ւե­լու, ինչ­պէս նախ­կի­նում. մար­դիկ թող­նում են եր­կի­րը«: Մէջ­բե­րե­լով Կա­րա­պեն­ցին՝ »Նոր աշ­խար­հի հին սերմ­նա­ցան­նե­րը…« Հախ­նա­զար­եա­նը հա­ւա­տում էր, որ մի ազ­գի գո­յա­տեւ­ման երաշ­խա­ւոր­ման ամե­նա­կա­րե­ւոր ազ­դա­կը իր մշա­կոյթն է, որը շատ աւե­լի հզօր ու­ժե­րի անընդ­հատ գրո­հի տակ է՝ հայ­րե­նի­քից դուրս: »Նրանք, ով­քեր ապ­րում են Սփիւռ­քում, ինք­նա­խա­բէ­ու­թեամբ զբաղ­ուած՝ հա­ւա­տում են միայն մեր ազ­գան­ուան »եան« մաս­նի­կին, կամ գե­նե­տի­կա­կան ար­մատ­նե­րին ու հա­ւատ­քին: Ես հա­ւա­տա­ցած եմ, որ առանց հայ­րե­նի­քի չի կա­րող ազ­գա­յին մշա­կոյթ լի­նել: Մեզ հա­մար, որ ապ­րում ենք Հա­յաս­տա­նից դուրս, լե­զուն, որը ցա­ւալի­օ­րէն կո­րում է ամէն մի անց­նող սերն­դի հետ, մեր մի­ակ հայ­րե­նիքն է«: Նա գի­տէր, որ հա­կա­ռակ հա­րիւ­րա­ւոր տա­րի­ներ, տե­սա­կա­նօ­րէն երկ­րագն­դի ամէն մի երկ­րում ներ­կա­յու­թիւն լի­նե­լուն՝ հայ­կա­կան Սփիւռ­քի ապա­գան ան­խոս­տում­նա­լից է:

Հախ­նա­զար­եան­նե­րը Թեհ­րա­նում հաս­տատ­ուե­ցին մօ­տա­ւո­րա­պէս մէկ տաս­նամ­եակ (1974-1982), որը հա­մըն­կաւ Իրա­նի ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մու­թեան ամե­նախ­ռո­վա­յոյզ տա­րի­նե­րին: Որ­պէս պրո­ֆեսի­ո­նալ ճար­տա­րա­պետ­ներ, նրանք աշ­խա­տե­ցին տար­բեր պրո­յեկտ­նե­րի ծրագ­րա­ւոր­մամբ եւ կա­ռուց­մամբ, նե­րառ­եալ ման­կա­պար­տէզ­ներ, հիւան­դա­նոց եւ բնա­կե­լի շէն­քեր: Սա Ար­մէ­նին աւե­լի մեծ հնա­րա­ւո­րու­թիւն ըն­ձեռ­նեց յայտ­նա­բե­րե­լու հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տա­կան ժա­ռան­գու­թիւնը Իրա­նում: Մի­ա­ժա­մա­նակ նա հայ­կա­կան պատ­մա­կան յու­շար­ձան­նե­րի վե­րա­նո­րոգ­ման աշ­խա­տանք­նե­րում գոր­ծուն ներ­կա­յու­թիւն դար­ձաւ:

Այս­պի­սով, հե­տե­ւե­լով իր մաս­նա­գի­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րին, վեց տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում նա առաջ­նոր­դեց գի­տար­շաւ­ներ դէ­պի Իրա­նի Ատր­պա­տա­կան նա­հանգ­նե­րը եւ մաս­նակ­ցեց մի քա­նի յու­շար­ձան­նե­րի փաս­տագր­ման եւ վե­րա­նո­րոգ­ման աշ­խա­տանք­նե­րին, նե­րառ­եալ Սուրբ Սան­դուխտ մա­տու­ռը եւ Անդ­րէ­որ­դու եկե­ղե­ցին, եւ եր­կու ու­րիշ՝ եր­բեմ­նի հա­յաբ­նակ գիւ­ղեր Ղա­րա­դա­ղում եւ Սալ­մաս­տում, 19րդ դա­րի գրող վի­պա­սան Րաֆ­ֆու ծննդա­վայ­րում, Ար­դա­բի­լի պատ­մա­կան վայ­րե­րը, եւ Թաւ­րիզ՝ հա­յու­թեան եր­բեմ­նի »մշա­կու­թա­յին միջ­նա­բեր­դը«:

Իր ու­շադ­րու­թիւնը դարձ­նե­լով դէ­պի Իրա­նի հա­րա­ւա­յին նա­հանգ­նե­րը, նա սկսնակ եւ մաս­նա­գէտ ճար­տա­րա­պետ­նե­րից խմբեր կազ­մեց՝ ու­սում­նա­սի­րե­լու հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րը վաղ շրջան­նե­րի հայ­կա­կան բնա­կա­վայ­րե­րում եւ գիւ­ղե­րում, Շի­րա­զում, Քեր­մա­նում, Խու­զիս­տա­նում եւ Բու­շեհ­րում՝ Պար­սից ծո­ցի ափին: Նման ծրագ­րեր, իր բնոյ­թով աւե­լի ըն­դար­ձակ, կազ­մա­կերպ­ուեց Նոր Ջու­ղա­յի եկե­ղե­ցի­նե­րը ու­սում­նա­սի­րե­լու, (հայ­կա­կան պատ­մա­կան հա­մայնք՝ Իրա­նի պատ­մա­կան մայ­րա­քա­ղաք Սպա­հա­նում, Հա­յոց եկե­ղե­ցու Իրա­նա-Հնդկաս­տա­նի թե­մի նստա­վայ­րում), եր­բեմ­նի հա­յաբ­նակ Փեր­իա, Չա­հար­մա­հալ եւ են­թա­կայ գիւ­ղե­րում: Այս բնա­կա­վայ­րե­րի գե­րեզմա­նատ­նե­րը, յատ­կա­պէս ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րով հա­րուստ տա­պա­նա­քա­րե­րով եւ մշա­կու­թա­յին ու­րոյն ար­ժէ­քով, դար­ձան դոկ­տոր Ա. Հախ­նա­զար­եա­նի ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի ու­շադ­րու­թեան կա­րե­ւոր բե­ւե­ռը: Աւե­լի ուշ, մայ­րա­քա­ղաք Թեհ­րա­նում, Հախ­նա­զար­եա­նը մաս­նակ­ցեց Սուրբ Գէ­որգ պատ­մա­կան եկե­ղե­ցու վե­րա­նո­րոգ­մա­նը:

Ար­մէ­նի հե­տաքրք­րու­թիւն­ներն ու մօ­տե­ցում­նե­րը այս ծրագ­րե­րում հաս­կա­նա­լի էր եւ ամ­բող­ջա­կան: Այն աւե­լին էր քան մէկ շէն­քի կամ յու­շար­ձա­նի ճար­տա­րա­պե­տա­կան բնոյ­թը: Նա առա­քե­լու­թիւն ու­նէր հան­գու­ցա­լու­ծե­լու իր ժո­ղովր­դի մշա­կու­թա­յին ժա­ռան­գու­թեան եր­բեմ­նի փառ­քի առեղծ­ուա­ծը, դա­րե­րով թաղ­ուած ան­տար­բե­րու­թեամբ ու ան­տես­մամբ:

Գեր­ման­իա վե­րա­դար­ձին, Հախ­նա­զար­եա­նը մի­ա­ցաւ իր Ալ­մա Մա­թե­րին (մայր հա­մալ­սա­րա­նին) եւ դա­սա­ւան­դեց Քա­ղա­քա­շի­նու­թեան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի բաժ­նում աւե­լի քան մէկ տաս­նամ­եակ՝ 1984-1998: Քա­ղա­քա­շի­նու­թիւնը Ար­մէ­նի երկ­րորդ մաս­նա­գի­տու­թիւնն էր եւ կիր­քը, որով նա աւար­տեց եւ վաս­տա­կեց իր երկ­րորդ դոկ­տո­րա­կա­նը՝ 1973 թուին: Նա առա­քե­լու­թիւն ստա­ցաւ վե­րահս­կե­լու Սուրբ Սա­հակ-Մես­րոպ եկե­ղե­ցու վե­րա­նո­րոգ­ման աշ­խա­տանք­նե­րը Եւ­րո­պա­յում՝ հա­յոց եկե­ղե­ցու առաջ­նոր­դա­նիստ Քյոլ­նում, որը յե­տա­գա­յին օծ­ուեց Ամե­նայն Հա­յոց կա­թո­ղի­կոս Գա­րե­գին Առա­ջին հայ­րա­պե­տի ձե­ռամբ, 1999 թ. Յուն­ուա­րին:

1991 թուա­կա­նին Հա­յաս­տա­նի ան­կա­խա­ցու­մը նա­խան­շեց նոր եւ ոգե­ւո­րիչ գլուխ Հախ­նա­զար­եան­նե­րի կեան­քում: Տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում ստեղ­ծե­լով նախ­նա­կան կա­պեր Հա­յաս­տա­նում, նա հրա­ւի­րեց նու­րիուած տա­ղան­դա­ւոր երի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­նե­րի խումբ՝ մի­ա­նա­լու Հայ Ճար­տա­րա­պե­տու­թեան Ու­սում­նա­սի­րու­թեան Կենտ­րո­նին (ՀՃՈՒԿ R.A.A.): Հա­կա­ռակ սո­վե­տա­կան շրջա­նից մնա­ցած վար­չա­րա­րա­կան կար­միր գծե­րին եւ այլ խո­չըն­դոտ­նե­րին՝ Հախ­նա­զար­եա­նը յա­ջո­ղեց հիմ­նադ­րե­լու ՀՃՈՒԿ-ի մաս­նա­ճիւ­ղը Երե­ւա­նում, 2000 թուին: Լոս Ան­ճե­լը­սի եւ Աա­խե­նի գրա­սեն­եակ­նե­րի եւ Եւ­րո­պա­յում, Մեր­ձա­ւոր Արե­ւել­քում եւ Հիւ­սի­սա­յին Ամե­րի­կա­յում ցրուած նուիր­եալ­նե­րի, կա­մա­ւոր­նե­րի եւ հո­վա­նա­ւոր­նե­րի հետ, ՀՃՈՒԿ-ը դար­ձաւ ար­դիւ­նա­ւէտ եւ իս­կա­պէս հա­մա­մայր­ցա­մա­քա­յին մի երե­ւոյթ: Սա խօ­սում է դոկտ. Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նի կազ­մա­կերպ­չա­կան հմտու­թիւն­նե­րի, նիւ­թա­կան հսկա­յա­կան զո­հո­ղու­թիւն­նե­րի եւ մի խումբ նուիր­եալ, երի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­նե­րի եւ հա­մալ­սա­րա­նա­կան­նե­րի աշ­խա­տան­քի մա­սին:

Իր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րով երի­տա­սարդ եւ հա­մեստ՝ ՀՃՈՒԿ-ի յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րը գե­րա­զան­ցում են ակա­դե­մա­կան ամե­նա­օժտ­ուած ինս­տի­տուտ­նե­րին: Հա­կա­ռակ բազ­մա­թիւ տնտե­սա­կան եւ քա­ղա­քա­կան դժուա­րու­թիւն­նե­րի՝ ՀՃՈՒԿ-ը կազ­մա­կեր­պել է աւե­լի քան 157 գի­տար­շաւ­ներ դէ­պի Արեւմտ­եան Հա­յաս­տան, Կի­լիկ­իա, Ար­ցախ, նե­րառ­եալ նա­եւ ազա­տագր­ուած հիւ­սի­սա­յին Ար­ցախ, Վրաս­տան (նե­րառ­եալ Գու­գարք, Ջա­ւախք, Թբի­լի­սի, Ախալց­խա, Կա­խեթ, եւ Քարթ­լի), Կուր գե­տի ձա­խա­կողմ­եան ափե­րը՝ Ատր­պէյ­ճան եւ պատ­մա­կան Պարս­կա­հայք: Գի­տար­շաւ­նե­րի ըն­թաց­քում ՀՃՈՒԿ-ի ան­դամ­նե­րը կու­տա­կել են փաս­տաթղ­թե­րի տպա­ւո­րիչ հա­տոր­ներ, աւե­լի քան 120.000 հայ­կա­կան պատ­մա­կան ար­ժէ­քա­ւոր կո­թող­նե­րի պատ­կեր­ներ, չա­փագ­րու­թիւն­ներ, քար­տէ­սագ­րու­թիւն­ներ, վա­ւե­րագ­րեր եւ կա­տա­լոգ­ներ, առանց սահ­մա­նա­փա­կում­նե­րի եւ նե­րառ­եալ վան­քեր, բեր­դեր, կա­մուրջ­ներ, գե­րեզ­մա­նատ­ներ եւ տա­պա­նա­քա­րեր:

Դաշ­տա­յին աշ­խա­տանք­նե­րին զու­գըն­թաց, Կազ­մա­կեր­պու­թիւնը կա­տա­րել է պա­տ­մա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­ներ տար­բեր գրա­դա­րան­նե­րում եւ ար­խիւ­նե­րում:

ՀՃՈՒԿ-ի լայ­նա­ծա­ւալ ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը ար­դիւ­նա­ւոր­ուեց եռա­լե­զու՝ հա­յե­րէն, անգ­լե­րէն, ռու­սե­րէն, հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րի մա­տե­նա­շա­րով, աւե­լի քան տաս հա­տոր: Հախ­նա­զար­եա­նի եւ իր խորհր­դա­տու­նե­րի եւ նուիր­եալ աշ­խա­տա­կազ­մի երի­տա­սարդ-գիտ­նա­կան­նե­րի մի­ջո­ցով նպա­տա­կաուղղ­ուած, ծրագր­ուած եւ ձեռ­նար­կած աշ­խա­տանք­նե­րը, ամ­փո­փում են Պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նի նա­հանգ­նե­րը եւ յու­շար­ձան­նե­րը, որոնք շաղ­կապ­ուած են պատ­մա­կան, մար­դա­բա­նա­կան, ճար­տա­րա­պե­տա­կան, հա­սա­րա­կա­կան, տնտե­սա­կան եւ կրօ­նա­կան բնու­թագ­րու­թիւն­նե­րով:

Հախ­նա­զար­եա­նը, չնա­յած եր­բեք չար­տա­յայտ­ուեց, բայց իր սրտի խոր­քում, հպարտ էր ՀՃՈՒԿ-ի »հա­մեստ« յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րում իր ներդ­րու­մով: Նա հա­ւա­տում էր, որ ՀՃՈՒԿ-ի յա­ջո­ղու­թեան բա­նա­լին իր աշ­խա­տա­կից­նե­րի հա­մո­զումն է իրենց »գործ«ի հան­դէպ, եւ այն ճա­կա­տագ­րա­կան վի­ճա­կը եւ իրո­ղու­թիւն­նե­րը, որոնց­մով շրջա­պատ­ուած են հայ­կա­կան յու­շար­ձան­նե­րը:

Հախ­նա­զար­եա­նը ան­ձամբ մաս­նակ­ցել է ՀՃՈՒԿ-ի ծրագ­րե­րին Հա­յաս­տա­նում եւ Ար­ցա­խում: Մաս­նակ­ցու­թիւնը նե­րա­ռում է մի քա­նի կա­րե­ւոր եկե­ղե­ցի­նե­րի ու վա­նա­կան հա­մա­լիր­նե­րի նո­րո­գու­մը, ինչ­պէս՝ Սուրբ Մի­նաս եկե­ղե­ցին Տա­թեւ գիւ­ղում, Ապա­րա­նի Սուրբ Խաչ եկե­ղե­ցին, Սաղ­մո­սա­վան­քի հա­մա­լի­րը, Սուրբ Սար­գիս եկե­ղե­ցին, Ուշիի շիր­մա­յին մա­տու­ռը, ինչ­պէս նա­եւ Քա­րի­նա­տակ գիւ­ղի եկե­ղե­ցին, Ար­ցա­խում:

Ի յա­ւե­լումն վե­րո­յիշ­եա­լի, Հախ­նա­զար­եա­նը նա­խ­նա­կան քայ­լեր ձեռ­նար­կեց փրկե­լու հա­մար Խոս­րո­վի ան­տա­ռը Հա­յաս­տա­նում, ամե­նադժ­ուար տա­րի­նե­րին, 1990ական­նե­րի սկզբին: Նա հա­ւա­տում էր բնա­կան մի­ջա­վայ­րի կա­րե­ւո­րու­թեա­նը, եւ դրա ան­բա­ժա­նե­լիու­թեա­նը յու­շար­ձան­նե­րի պահ­պան­ման հար­ցից: Նա այն տես­նում էր, որ­պէս պայ­քա­րի ճա­կատ­նե­րից մէ­կը: Այդ ժա­մա­նակ նա գրեց.- »Այ­սօր Հա­յաս­տա­նը ներ­քաշ­ուած է զին­եալ պայ­քա­րի… Խոս­րո­վի ան­տա­ռի պահ­պա­նու­մը կա­րե­ւոր քայլ է մեզ ստի­պել մտա­ծե­լու, որ ոչ միայն պի­տի պաշտ­պա­նենք մեր հայ­րե­նի­քը զէն­քով, այ­լեւ իւ­րա­քան­չիւր հայ պի­տի գի­տա­կից կեց­ուած­քով պաշտ­պա­նի իր երկ­րի բնա­կան կեն­սո­լոր­տը եւ բնա­կան պա­շար­նե­րը աղ­տո­տու­թիւն­նե­րի դէմ, վա­րա­կից, եւ մի խումբ տգէտ ան­հատ­նե­րի չա­րա­շա­հում­նե­րից«: Նկա­տե­լով պաշ­տօ­նա­կան ան­ձանց եւ հա­սա­րա­կու­թեան մէջ ան­տար­բե­րու­թեան որո­շա­կի մա­կար­դակ կեն­սո­լոր­տի հան­դէպ, նա սար­սա­փե­լով աւե­լաց­նում էր, որ »Մենք գի­տենք մեր թշնա­մի­նե­րը ով­քեր են, նրանց հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներն ու նե­րու­ժը: Այն­ուա­մե­նայ­նիւ, կայ աւե­լի կոր­ծա­նա­րար ուժ, որը մեր մէջ է, դա անձ­նա­կան նա­խանձն է, եւ ան­տար­բե­րու­թեան ովկ­ի­ա­նը: Սա ան­հեր­քե­լի իրա­կա­նու­թիւն է, որ մենք պար­տա­ւոր ենք գի­տակ­ցել եւ դի­մադ­րել՝ եթէ ցան­կա­նում ենք յաղ­թել«:

Վեր­ջին եւ մե­ծա­գոյն ծրա­գի­րը, որը ձեռ­նար­կեց Ար­մէ­նը, եւ որին յատ­կա­պէս շատ կապ­ուած էր, Դա­դի­վան­քի նո­րո­գումն էր, Ար­ցա­խում: Այս հրա­շա­լի վա­նա­կան հա­մա­լի­րի օծ­ման արա­րո­ղու­թիւնը Ամե­նայն Հա­յոց Կա­թո­ղի­կո­սի եւ Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սի ձե­ռամբ տե­ղի պի­տի ու­նե­նար 2008 թուին, սա­կայն պաշ­տօ­նա­կան սրբա­զան արա­րո­ղու­թիւնը յե­տաձգ­ուեց եւ Ար­մէ­նը չապ­րեց որ­պէս­զի տես­նի այն:

Հախ­նա­զար­եա­նը հա­ւա­տա­ցած էր Հա­յաս­տա­նի եւ Ար­ցա­խի վե­րա­մի­ա­ւոր­մա­նը եւ գե­րա­գոյն կա­րե­ւո­րու­թիւն էր տա­լիս մայր հայ­րե­նի­քի հետ մի­աց­մա­նը: Նա ասում էր,- »Ոչ մի ջանք չպի­տի խնա­յել ու­ժե­ղաց­նե­լու եւ ամ­րապն­դե­լու հայ­կա­կան եր­կու պե­տու­թիւն­նե­րը: Առանց այս »բռնցքա­չափ« հո­ղի մենք կո­րած-գնա­ցած եւ ան­հե­տա­ցած կը լի­նէ­ինք »երեկ«: Նա զու­գա­հեռ­ներ էր գծում Հա­յաս­տա­նի ոչ վաղ անց­եա­լի հետ, երբ ասում էր,- »ինչ­պէս քսա­նե­րորդ դա­րի սկիզ­բը, հա­յե­րը դի­մագ­րա­ւում են ճա­կա­տագ­րա­կան օրեր, որը միայն կա­րե­լի է յաղ­թա­հա­րել հայ­րե­նի­քի եւ Սփիւռ­քի մի­աց­եալ ու­ժե­րով: Բա­րե­բախ­տա­բար, այս ան­գամ Սփիւռ­քը ու­ժեղ է, զգօն եւ գի­տա­կից իր առա­քե­լու­թեա­նը, իր յա­ւի­տե­նա­կան հայ­րե­նի­քի նկատ­մամբ: Սփիւռ­քը պի­տի կանգ­նի հաս­տա­տա­կամ եւ նուի­րի իր ամ­բողջ նե­րուժն ու էներգ­ի­ան պայ­քա­րին, որը դի­մագ­րա­ւում է Հա­յաս­տա­նը: Մենք ան­նա­խըն­թաց ժա­մանակ ենք ապ­րում: Չա­րեն­ցի երա­զանքն իրա­կա­նու­թիւն է դար­ձել. Մի­աս­նա­կան ու­ժով մենք կան­գուն ենք«:

Նա նա­եւ հաս­կա­նում էր, որ սփիւռ­քա­հա­յե­րի որո­շա­կի հատ­ուա­ծի հա­մար բնա­կան է Հա­յաս­տա­նի հան­դէպ օտա­րա­ցու­մը: Այս զգա­ցու­մը իրենց նախ­նի­նե­րի երկ­րի, ժո­ղովր­դի եւ մշա­կոյ­թի հան­դէպ, որից բա­ժան­ուած էին աւե­լի քան եօ­թա­նա­սուն տա­րի, բխում է հա­րա­զա­տու­թեան եւ ար­ժե­ւոր­ման պա­կա­սից: Խորհր­դա­յին Միու­թեան փլու­զու­մից յե­տոյ, վե­րա­նում էր տաս­նամ­եակ­նե­րի ճեղք­ուած­քը Հա­յաս­տա­նի եւ իր Սփիւռ­քի մի­ջեւ, նա հա­ւա­տում էր, որ նոր ան­նա­խա­դէպ հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ կան սփիւռ­քա­հա­յե­րի հա­մար վե­րա­յայտ­նա­բե­րե­լու պա­պե­նա­կան եր­կի­րը, վե­րամ­ի­ա­նա­լու ար­մատ­նե­րին եւ եղ­բայ­րա­կից­նե­րին:

Դի­տար­կե­լով հա­զա­րա­ւոր հա­յե­րի, որոնք Հա­յաս­տան են այ­ցե­լում, նա յա­ճախ հարց­նում էր Հա­յաս­տա­նի վե­րա­բե­րալ նրանց զգա­ցում­նե­րի եւ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րի մա­սին եւ նրա տե­ղը իրենց  սրտե­րում եւ մտքե­րում: »Սի­րե­լու հա­մար Հա­յաս­տա­նը, մարդ նախ պի­տի տես­նի այն, եւ երկ­րորդ ճա­նա­չի եւ հաս­կա­նայ այն: Սա կÿամ­բող­ջաց­նի որո­շա­կի գի­տե­լիք հայ­րե­նի­քի մա­սին: Հախ­նա­զար­եա­նը աւե­լաց­նում էր,- »Միայն այս ազ­դակ­նե­րի վրայ յեն­ուած հա­յը կա­րող է յար­գանք տա­ծել եւ հաս­կա­նալ, որն ի վեր­ջոյ կա­ռաջ­նոր­դի կապ­ուա­ծու­թեան դէ­պի հայ­րե­նի­քը: Սա այն է, թէ ինչ­պէս է սէ­րը գո­յա­ւոր­ւում եւ ծաղ­կում: Այն եր­բեք չի ընկ­նում ձեր գիր­կը երկն­քից՝ մա­նա­նա­յի պէս: Դու չես կա­րող մէ­կին սի­րել՝ առանց տես­նե­լու եւ ճա­նա­չե­լու«: Ան­կա­խա­ցու­մից ի վեր, ակա­նա­տես լի­նե­լով հա­զա­րա­ւոր Հա­յաս­տան այ­ցե­լող­նե­րի մէջ Հա­յաս­տա­նի հան­դէպ կապ­ուա­ծու­թիւնն ու խոր ազ­դե­ցու­թիւնը, խօ­սում է այս երե­ւոյ­թի հան­դէպ Ար­մէ­նի ճիշդ գնա­հա­տա­կա­նի մա­սին:

Հախ­նա­զար­եա­նը այս հար­ցի շուրջ իր եզ­րա­կա­ցու­թեա­նը յան­գել էր աշ­խա­տան­քի մի­ջո­ցով: Նա իրա­կան դի­տորդ էր, որը տես­նում էր խնդիր­նե­րը իրա­տե­սա­կան ոսպն­եա­կով: Նա նա­եւ շատ լաւ գի­տեր թէ Հա­յաս­տա­նում ոչինչ չի կա­րող բա­րե­լա­ւել կամ յա­ռա­ջա­դի­մել առանց ժո­ղովր­դի մտա­ծե­լա­կեր­պի փո­փո­խու­թեան, բանտ­ուած սո­վե­տի ժա­մա­նակ­ուայ մտա­ծե­լա­կեր­պով: Հա­յաս­տա­նը պի­տի ջան­քեր գոր­ծադ­րի, եր­կա­րի ձեռ­քե­րը դէ­պի Սփիւռ­քի հա­մայնք­նե­րը եւ գրկի նրանց:

Ար­մէ­նի վեր­ջին ժա­ռան­գու­թիւնը եւ հա­ւա­նա­բար իր ամե­նա­յա­մառ մաս­նակ­ցու­թիւնն էր աշ­խար­հին տեղ­եակ պա­հե­լու Ատր­պէյ­ճա­նի հան­րա­պե­տու­թիւ­նում Նա­խի­ջե­ւա­նի Հին Ջու­ղա­յի 1500ամ­եայ խաչ­քա­րե­րի կոր­ծան­ման մա­սին: 2005 թուա­կա­նի Դեկ­տեմ­բե­րին, 4 օրե­րի ըն­թաց­քում նա Ատր­պա­տա­կա­նի առաջ­նոր­դի հետ, ցնցու­մով ակա­նա­տեսն եղաւ, թէ ինչ­պէս պատ­մա­կան գե­րեզ­մա­նա­տու­նը ամ­բող­ջա­պէս գետ­նին հա­ւա­սար­ուեց 200 ազե­րի զի­նուոր­նե­րի մի­ջո­ցով, կտոր­նե­րի վե­րա­ծե­լով հնա­մե­նի խաչ­քա­րե­րը, հե­ռաց­ուե­լով կամ պար­զա­պէս Արաքս գե­տի ջրե­րը նե­տե­լով, ամ­բողջ տա­րած­քը վե­րած­ուեց զի­նուո­րա­կան հրաձ­գու­թեան վայ­րի: Իր եւ ՀՃՈՒԿ-ի ջան­քե­րով, դոկ­տոր Հախ­նա­զար­եա­նը հա­մաշ­խար­հա­յին հան­րու­թեա­նը տեղ­եակ պա­հեց այս գրո­հող բար­բա­րո­սու­թեան մա­սին եւ մի զե­կոյց ներ­կա­յաց­րեց  ICOMOS-ին՝ հայ­կա­կան պատ­մա­կան գե­րեզ­մա­նա­տան ոչն­չաց­ման մա­սին: »Մշա­կու­թա­յին ցե­ղաս­պա­նու­թեան« այս ակ­նա­ռու օրի­նա­կը, ծա­ւա­լուն վա­ւե­րագ­րե­րով, փաս­տաթղ­թե­րով, նե­րառ­եալ կոր­ծան­ման պա­հին նկա­րա­հան­ուած տե­սա­ե­րի­զը, ներ­կա­յաց­ուեց Իւ­նես­կո­յին, 2006 թուա­կա­նի Հոկ­տեմ­բե­րին, մի­ջազ­գա­յին պառ­լա­մեն­տա­կան պատ­ուի­րա­կու­թեան մի­ջո­ցով:

Ջոն Էֆ Քե­նե­դին մի ան­գամ ասել է.- »Որե­ւէ ազգ մեծ է ոչ միայն իր զա­ւակ­նե­րով, այ­լեւ իր կող­մից յարգ­ուած եւ յիշ­ուած մարդ­կան­ցով«: Մօ­տա­ւո­րա­պէս մէկ տաս­նամ­եակ տե­ւեց մին­չեւ Հա­յաս­տա­նի պե­տու­թիւնը ճա­նա­չեց դոկ­տոր Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նի եւ ՀՃՈՒԿ-ի անգ­նա­հա­տե­լի ծա­ռա­յու­թիւնը հայ ճար­տա­րա­պե­տա­կան ժա­ռան­գու­թիւնը փաս­տագ­րե­լու, հա­ւա­քե­լու եւ պահ­պա­նե­լու գոր­ծում: Ու­շա­ցած ճա­նա­չում, գնա­հա­տա­կան­ներ, մրցա­նակ­ներ եւ դրուա­տան­քի նա­մակ­ներ՝ ստո­րագր­ուած տար­բեր կա­ռա­վա­րա­կան պաշ­տօն­եա­նե­րի եւ ան­ձանց կող­մից, նե­րառ­եալ Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին Ժո­ղո­վի կող­մից վեր­ջին տա­րի­նե­րին:

Շատ սովորա­կան եւ չա­փա­զանց հա­մեստ մարդ, Հախ­նա­զար­եա­նը հե­ռու էր տիտ­ղոս­նե­րից, մրցա­նակ­նե­րից եւ խու­սա­փում էր ու­շադ­րու­թեան կենտ­րո­նում լի­նել: 1997 թուին, երբ տե­ղե­կաց­ուեց, որ Ամե­րի­կա­յի հայ գիտ­նա­կան­նե­րի ճար­տա­րա­գէտ­նե­րի կող­մից ընտր­ուել է որ­պէս »Տար­ուայ մարդ«, նա պար­զա­պէս մեր­ժեց ըն­դու­նել այդ պատիւը: Նա փո­խեց իր որ­շու­մը, միայն այն ժա­մա­նակ, երբ կազ­մա­կեր­պու­թիւնը հա­մո­զեց նրան, որ ըն­դու­նե­լով մրցա­նա­կը, նա կա­րող է մաս­նակ­ցել ՀՃՈՒԿ-ի տաս­նամ­եակ­նե­րի յա­ջո­ղու­թիւն­նե­րի ճա­նաչ­մա­նը եւ անուղ­ղակի­օ­րէն գնա­հա­տել իր նուիր­եալ աշ­խա­տա­կից­նե­րի աշ­խա­տան­քը:

Փետր­ուա­րի սկզբին, Հա­յաս­տա­նի վար­չա­պե­տը, եւ նրա­նից յե­տոյ Մշա­կոյ­թի Նա­խա­րա­րը, այ­ցե­լե­ցին ՀՃՈՒԿ-ի գրա­սեն­եակ: Ար­տա­յայ­տե­լով մեծ զար­մանք ՀՃՈՒԿ-ի ձեռք­բե­րում­նե­րի նշա­նա­կա­լիու­թեամբ եր­կու պաշ­տօն­եա­ներն էլ խոս­տա­ցան իրենց հո­վա­նա­ւո­րու­թիւնը, բա­րե­լա­ւե­լու կազ­մա­կեր­պու­թեան պայ­ման­նե­րը, որի ներ­քոյ աշ­խա­տում են: Այս այ­ցե­լու­թեան լու­րը Հախ­նա­զար­եա­նին հա­ղորդ­ուեց հա­զիւ թէ երեք շա­բաթ իր մա­հից առաջ: Այս այ­ցե­լու­թիւնը իր աւե­լի քան քա­ռաս­նամ­եայ ան­խոնջ աշ­խա­տան­քի ճա­նա­չումն էր, որը ժպիտ բե­րեց նրա յոգ­նած եւ հիւ­ծած դէմ­քին:

Քա­ռա­սուն օր է ան­ցել Դոկ­տոր Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նի մա­հից: Մեզ հա­մար, ով­քեր ճա­նա­չում էինք նրան, ցա­ւա­լի է ըն­դու­նել այն փաս­տը, որ նա այ­լեւս մեզ հետ չէ: Նրա կո­րուս­տը ան­ժա­մա­նակ էր, վա­ղա­ժամ: Նա դեռ բար­ձունք­ներ ու­նէր նուա­ճե­լու: Նրա կո­րուս­տը աւե­լի մեծ էր քան մի սիր­ուած ամուս­նու, հօր եւ ըն­կե­րոջ: Նրա մա­հով Հա­յաս­տա­նը կորց­րեց մի »Ազ­գա­յին Ար­ժէք«, մի ազն­ուա­սիրտ հո­գի, որը մօ­տա­ւո­րա­պէս յի­սուն տա­րի­ներ ծա­ռա­յեց իր պա­պե­նա­կան հայ­րե­նի­քին, անձն­ուի­րա­բար, բա­ցա­ռիկ նուի­րու­մով, ջեր­մե­ռան­դու­թեամբ եւ անն­կուն հո­գով: Մի ան­խոնջ ու հա­ւա­տա­րիմ պաշտ­պան՝ հայ­կա­կան ճար­տա­րա­պե­տա­կան յու­շար­ձան­նե­րի պահ­պա­նու­թեան՝ Թուրք­իա­յում, Վրաս­տա­նում, Ատր­պէյ­ճա­նում եւ Իրա­նում. Ար­մէն Հախ­նա­զար­եա­նը հա­մազ­գա­յին եւ հա­մաշ­խար­հա­յին ճա­նա­չում բե­րեց այդ ար­ժէք­նե­րին եւ դրանց ող­բեր­գա­կան ճա­կա­տագ­րի եւ վի­ճա­կի մա­սին: Նա ՀՃՈՒԿ-ի աշ­խա­տա­կից­նե­րին աւան­դեց հա­րուստ եւ եզա­կի ժա­ռան­գու­թիւն, որը կա­րող է լցնել իրենց բա­ցա­ռիկ վար­պե­տի, ու­սուց­չի, աշ­խա­տակ­ցի, եւ մեծ »եղ­բօր« տե­ղը նրանց հո­գում, նուի­րու­մով շա­րու­նա­կե­լու իրենց ան­սա­սան գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը:

Թող, որ Ար­մէ­նի յի­շա­տա­կը ապ­րի յա­ւերժ, եւ շա­րու­նա­կի լու­սա­ւո­րել ներ­կայ եւ գա­լիք հայ սե­րունդ­նե­րին Սփիւռ­քում եւ հայ­րե­նի­քում, ով­քեր ամէն օր ող­ջա­գուր­ւում են Հա­յաս­տա­նի հետ, իրենց սրտե­րում եւ մտքե­րում:

ԱՐԱ ՂԱ­ԶԱՐ­ԵԱՆՑ

(Թարգանեց Շ.Ա.Պ.)

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԽՈՀԵՐ ԵՒ ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ.- ԱՍՏՈՒԾՈՅ ԸՆԾԱՅԱԲԵՐՈՒԻԼ
Next post ՍՓԻՒՌՔԻ ՄԱՍԻՆ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԸ ՄԵԾ ՅԱՋՈՂՈՒԹԵԱՄԲ ՊՍԱԿՈՒԵՑԱՒ ՊՈՍԹԸՆԻ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԷՆ ՆԵՐՍ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles