ԵՐԻՏԱՍԱՐԴՈՒԹԵԱՆ ՍԽՐԱՆՔԸ ԵՐԿՐԱՇԱՐԺԻ ՕՐԵՐԻՆ ՅԵՏԱԴԱՐՁ ՀԱՅԵԱՑՔ

ՀՐԱ­ՆՈՒՇ ՅԱ­ԿՈԲ­ԵԱՆ

 Ամէն ան­գամ, երբ մօ­տե­նում է Դեկ­տեմ­բեր ամի­սը, աչ­քե­րիս առ­ջե­ւով մէկ առ մէկ սա­հում են 1988 թուա­կա­նի երկ­րա­շար­ժի հետ կապ­ուած ցա­ւա­լի պատ­կեր­նե­րը, արթ­նա­նում են ող­բեր­գա­կան յի­շո­ղու­թիւն­նե­րը, մտո­րում­նե­րը…

1988թ. Դեկ­տեմ­բե­րի 7-ին բնու­թիւնը մի նոր ող­բեր­գա­կան անակն­կալ մա­տու­ցեց տա­ռապ­եալ հայ ժո­ղովր­դին: Սպի­տա­կի աղի­տա­լի երկ­րա­շար­ժին վայրկ­եան­նե­րի ըն­թաց­քում զոհ գնա­ցին տասն­եակ հա­զա­րա­ւոր մարդ­կանց կեան­քեր, քա­ռա­սուն հա­զա­րից աւե­լին դար­ձաւ հաշ­ման­դամ, քանդ­ուե­ցին՝ քսան փոքր ու մեծ քա­ղաք­ներ, 358 գիւ­ղեր, ըն­դո­րում 58 գիւղ ամ­բող­ջու­թեամբ: Հասց­ուած հար­ուա­ծը ան­դառ­նա­լի կո­րուստ­ներ պատ­ճա­ռեց բնա­կե­լի եւ հա­սա­րա­կա­կան շէն­քե­րին, ար­դիւ­նա­բե­րա­կան կա­ռոյց­նե­րին.քանդ­ուեց՝ 377 դպրոց, 245 ման­կա­պար­տէզ, 560 բժշկա­կան օպի­էկտ, 324 տե­ղա­կան ինք­նա­կա­ռա­վար­ման եւ մշա­կու­թա­յին շէն­քեր, մեծ վնաս­ներ կրե­ցին կա­մուրջ­ներն ու ճա­նա­պարհ­նե­րը, անօ­թե­ւան մնաց մօտ կէս միլի­ոն մարդ: Հա­յոց աւեր­ուած քա­ղաք­նե­րում ու գիւ­ղե­րում աշ­խար­հի լե­զու­նե­րը խառն­ուե­ցին իրար, եւ բո­լո­րը սկսե­ցին խօ­սել սի­րոյ, կա­րեկ­ցան­քի ու գթասր­տու­թեան լե­զուով: Ողջ մարդ­կու­թիւնը բա­րե­կա­մա­կան ձեռք մեկ­նեց Հա­յաս­տա­նի ժո­ղովր­դին:

Սփիւռ­քա­հա­յու­թեան սիր­տը մղկտաց ազ­գա­կոր­ծան նոր զու­լու­մից: Ողջ Սփիւռ­քը բռունցք­ուեց Հայ­րե­նի­քի ցա­ւին ու տա­ռա­պան­քին սա­տա­րե­լու հա­մար: Նրանք հնա­րա­ւոր եւ անհ­նա­րին բո­լոր մի­ջոց­նե­րը օգ­տա­գոր­ծե­ցին՝ օր առաջ Հա­յաս­տա­նին անհ­րա­ժեշտ ապ­րանք­ներ, դե­ղո­րայք եւ փրկա­րար խմբեր ու­ղար­կե­լու հա­մար:

Հայ ժո­ղովր­դի պատ­մու­թեան մէջ ժա­մա­նակն ար­ձա­նագ­րեց աւե­րու­մի, մեծ ցնցում­նե­րի,  մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ ազ­գա­յին զար­թօն­քի ու վե­րա­կերտ­ման, կո­րուստ­նե­րի ու ձեռք­բե­րում­նե­րի, նուա­ճում­նե­րի նոր էջ:

Այդ ժա­մա­նակ ես ղե­կա­վա­րում էի Հա­յաս­տա­նի երի­տա­սար­դա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւնը՝ ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը:

1988 թուա­կա­նի Դեկ­տեմ­բե­րին ԽՍՀՄ նա­խա­գահ՝ Մի­խա­յիլ Կոր­պա­չո­վը պէտք է  ելոյթ ու­նե­նար ՄԱԿ¬ի գլխա­ւոր ասամպլ­իում եւ ԱՄՆ-ի ծրագ­րում նա­խա­տես­ուած էր, որ նա պէտք է հան­դի­պէր հայ ան­ուա­նի կո­լեկցի­ո­ներ Շա­հին­եա­նին,  քա­նի որ Կոր­պա­չո­վը հիւ­րըն­կալ­ուե­լու էր հայ­կա­կան ըն­տա­նի­քի կող­մից, որոշ­ուել էր, որ պատ­ուի­րա­կու­թեան մէջ պէտք է մի ազ­գու­թեամբ հայ ընդգրկ­ուէր եւ ընտ­րել էին ինձ: Պատ­կե­րաց­նում էք, ինչ եր­ջան­կու­թիւն էր հայ երի­տա­սար­դի հա­մար լի­նել ԱՄՆ¬ում, այն էլ այդ­պի­սի պատ­ուի­րա­կու­թեան կազ­մում: Սա­կայն ղա­րա­բաղ­եան շար­ժու­մը ճնշե­լու հա­մար նոյն Կոր­պա­չո­վը որո­շեց՝ Հա­յաս­տա­նում պա­րե­տա­յին ժամ յայ­տա­րա­րել, եւ Ապրի­լ 24¬ին զօր­քը մտաւ Երե­ւան, իսկ ես Նո­յեմ­բե­րի 27-ին պէտք է մեկ­նէի Մոսկ­ուա, պատ­ուի­րա­կու­թեան նա­խա­պատ­րաս­տա­կան աշ­խա­տանք­նե­րին մաս­նակ­ցե­լու հա­մար, իսկ Դեկ­տեմ­բե­րի չոր­սին մեկ­նե­լու էինք ԱՄՆ: Ես կա­յաց­րի այդ պա­հի հա­մար կեան­քիս ամե­նա­ճիշդ որո­շու­մը՝ չմեկ­նել Մոսկ­ուա եւ ապա, Կոր­պա­չո­վի պատ­ուի­րա­կու­թեան հետ՝ ԱՄՆ, քա­նի որ մեր ժո­ղո­վուր­դը, այդ թւում երի­տա­սար­դու­թիւնը՝ զօր­քե­րի ճնշում­նե­րի տակ էր: Մտա­ծե­ցի, որ Ամե­րի­կա մեկ­նելս բա­րո­յա­կան չէր լի­նի  եւ չմեկ­նե­ցի: Դեկ­տեմ­բե­րի եօ­թին երկ­րա­շար­ժի լու­րը լսե­լով՝ Կոր­պա­չո­վը ընդ­հա­տեց ԱՄՆ¬ի իր այ­ցը եւ եկաւ Երե­ւան:  

Այդ ժա­մա­նակ ես ղե­կա­վա­րում էի Հա­յաս­տա­նի երի­տա­սար­դա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւնը՝ ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը: Ու­սա­նո­ղու­թիւնը ան­մի­ջա­պէս ոտ­քի կանգ­նեց՝ անն­կա­րագ­րե­լի էր հայ երի­տա­սարդ­նե­րի հայ­րե­նա­սի­րա­կան պոռթ­կու­մը, զո­հո­ղու­թիւն­նե­րի պատ­րաստ երի­տա­սար­դա­կան աւիւնը:   Այ­սօր հպար­տու­թեամբ ու խո­նար­հու­մով պի­տի փոր­ձեմ յի­շել եւ վե­րա­ր­ժե­ւո­րել մեր երի­տա­սար­դու­թեան խի­զա­խու­մը, նրա կա­տա­րած գոր­ծե­րը:

Ան­պա­րա­գիծ, ան­փա­րա­տե­լի էր վիշ­տը: Ես կու­սակ­ցու­թեան կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան բիւ­րո­յի նիս­տում էի: Ըն­դեր­քի հար­ուա­ծը ցնցեց նա­եւ այ­սօր­ուայ Աժ-ի շէն­քը (Կու­սակ­ցու­թեան կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան նախ­կին շէն­քը) եւ մենք հաս­կա­ցանք, որ մեծ աղէտ է՝ երկ­րա­շարժ, սա­կայն որ­տեղ, որ ուղ­ղու­թեամբ, չգի­տէ­ինք: Ես ան­մի­ջա­պէս գո­ռա­ցի՝ »Ատո­մա­կա­յա­նը«: Եւ բո­լորս սրա­հից դուրս գա­լով՝ վա­զե­ցինք հե­ռա­խօ­սի մօտ: Տաս րո­պէի ըն­թաց­քում պարզ­ուեց, որ վնաս­ուել է երկ­րի հիւ­սի­սը եւ ՀԿԿ Կենտ­կո­մի առա­ջին քար­տու­ղար Սու­րէն Յա­րու­թիւն­եանն ու մոս­կով­եան հիւ­րե­րը, որոնք եկել էին »կան­խե­լու« ազ­գա­միջ­եան բա­խում­նե­րը, ուղ­ղա­թի­ռով մեկ­նե­ցին աղէ­տի վայր: Ինձ մնում էր կազ­մա­կեր­պել երի­տա­սար­դու­թիւնը: Հրաշ­քով, քա­նի որ ամ­բողջ կա­պը վթար­ուած էր, մի­ջոց էլ չկար, կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը զան­գե­ցին Կի­րո­վա­կա­նի եւ Գու­գար­քի երի­տա­սար­դա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի ղե­կա­վար­նե­րը եւ մի կերպ մեզ տե­ղե­կաց­րին կա­տար­ուա­ծի մա­սին: Ի հար­կէ մենք ոչ աղէ­տի եւ ոչ էլ մարդ­կա­յին զո­հե­րի չա­փե­րը չէ­ինք պատ­կե­րաց­նում: Սա­կայն շատ շու­տով հաս­կա­ցանք, որ յու­սա­հա­տու­թիւնն ու սու­գը նոր աղէտ էր դառ­նա­լու: Անհ­րա­ժեշտ էր կեդ­րո­նաց­նել ու­ժե­րը, գնա­հա­տել իրա­վի­ճա­կը եւ  հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը, որո­շել անե­լիք­նե­րը:

Նոյն օրը կա­յա­ցաւ ՀԼԿԵՄ Կենտ­կո­մի բիւ­րո­յի ար­տա­հերթ նիստ, որ­տեղ քննարկ­ուեց ստեղծ­ուած իրա­վի­ճա­կում հան­րա­պե­տա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեան խնդիր­ներն ու անե­լիք­նե­րը: ՀԼԿԵՄ Կենտ­կո­մում ստեղծ­ուեց կո­մե­րիտ­միու­թեան հան­րա­պե­տա­կան շտապ՝ իր տար­բեր ծա­ռա­յու­թիւն­նե­րով: Ես ակա­մա­յից յայտն­ուե­ցի գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի կի­զա­կէ­տում:

Երկ­րա­շար­ժից ըն­դա­մէ­նը 1,5 ժամ անց  շուրջ հա­զար ապա­գայ բժիշկ­ներ ու­ղար­կե­ցինք աղէ­տի վայր: Մենք հաս­կա­ցանք, որ օգ­նու­թեան հա­մար բժիշկ­ներ կամ գո­նէ ապա­գայ բժիշկ­ներ են պէտք:

Այդ օրե­րին Երե­ւա­նում Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման, ժո­ղովր­դի ազ­գա­յին զար­թօն­քը ճզմե­լու հա­մար պա­րէ­տա­յին ժամ էր յայ­տա­րար­ուած: Մենք առանց յա­պա­ղե­լու, հա­մա­գոր­ծակ­ցե­ցինք զի­նուո­րա­կան­նե­րի հետ, երե­կոյ­եան Զէյ­թու­նի ու­սա­նո­ղա­կան աւա­նից մին­չեւ ար­եան փոխ­նե­րարկ­ման ինս­տի­տուտ կեն­դա­նի շղթայ կազմ­ուեց, եւ նրանք սկսե­ցին արիւն յանձ­նել: Յե­տա­գա­յում առող­ջա­պա­հու­թեան նա­խա­րա­րու­թիւնն այն հա­մա­րեց ամե­նա­ճիշդ եւ օպե­րա­տիւ քայ­լը, քա­նի որ հա­զա­րա­ւոր վի­րա­ւոր­նե­րի արիւն էր հար­կա­ւոր:

Դեկ­տեմ­բե­րի 8-ի առա­ւօտ­եան պատ­կերն անն­կա­րագ­րե­լի էր, ող­բեր­գու­թիւնն ան­պատ­մե­լի, քա­նի որ ար­դէն Երե­ւան էինք տե­ղա­փո­խում աղէտ­եալ­նե­րին, նրանց հետ ապ­րում այն վիշտն ու ահ­ռե­լի հար­ուա­ծը, որ նրանք տե­սել էին:  Մենք պէտք է գոր­ծէ­ինք արագ եւ օպե­րա­տիւ:

Կենտ­կո­մը իր վրայ վերց­րեց երի­տա­սար­դա­կան ու­ժե­րի կենդ­րո­նաց­ման եւ տե­ղա­բաշխ­ման հար­ցը: Մենք ակա­մայ դար­ձանք երկ­րա­շար­ժի խնդիր­նե­րը կեդ­րո­նաց­նող մար­մին: Ան­մի­ջա­պէս մեր նա­խա­ձեռ­նու­թեամբ ստեղծ­ուեց մար­մին, որի հիմ­նա­կան նպա­տակն էր՝ հա­մա­կար­գել միու­թե­նա­կան բո­լոր հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րի կո­մե­րի­տա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րի օգ­նու­թիւնը (որոնք սկսել էին ար­ձա­գան­գել) անօ­թե­ւան, հա­րա­զատ­նե­րին, մտե­րիմ­նե­րին կորց­րած մարդ­կանց բազ­մա­կող­մա­նի օգ­նու­թիւն ցոյց տալ:

Միայն առա­ջին եր­կու օրե­րին կազ­մա­ւոր­ուե­ցին հա­րիւ­րից աւե­լի խմբեր, որոնք մեկ­նե­ցին աղէ­տի վայ­րե­րը: Երե­ւա­նի ու­սում­նա­կան հաս­տա­տու­թիւն­նե­րի աւե­լի քան 6000 ու­սա­նող­ներ ու սո­վո­րող­ներ անօ­րի­նակ անձն­ուի­րու­թիւն ցու­ցա­բե­րե­ցին: Նրանք բո­լոր ճա­կատ­նե­րում էին՝ առա­ջին փրկա­րար­ներն էին ու առա­ջին բու­ժօգ­նու­թիւն ցոյց տուող­նե­րը, աղէ­տից հրաշ­քով փրկուած­նե­րին խնա­մող­ներն ու տե­ղա­ւո­րող­նե­րը, աղէ­տի առա­ջին օրե­րից ամէն տե­սա­կի տե­ղե­կատ­ուա­կան ծա­ռա­յու­թիւն եւ որո­նո­ղա­կան աշ­խա­տանք­ներ իրա­կա­նաց­նող­նե­րը: Մեր կո­մե­րի­տա­կան-երի­տա­սար­դա­կան ջո­կատ­ներն ու խմբե­րը կազ­մա­կերպ­ուած եւ ար­դիւ­նա­ւէտ կեր­պով գոր­ծում էին հան­րա­պե­տու­թեան օդա­նա­ւա­կա­յան­նե­րում եւ եր­կա­թու­ղա­յին կա­յա­րան­նե­րում: Նրանք բեռ­ներ էին ըն­դու­նում եւ դրանք աղէտ­եալ բնա­կա­վայ­րեր ու­ղեկ­ցում:

Երե­ւա­նի Զուարթ­նոց եւ Էրե­բու­նի օդա­նա­ւա­կա­յան­նե­րում ինք­նա­թիռ­նե­րի բեռ­նա­թա­փու­մը կազ­մա­կեր­պե­լու նպա­տա­կով ստեղծ­ուել էին կո­մե­րի­տա­կան խմբեր: Շուր­ջօր­եայ հեր­թա­պա­հու­թիւն էր սահ­ման­ուած եւ բեռ­նա­թափ­ման ու բեռ­նա­ռաք­ման աշ­խա­տանք­նե­րում ընդգրկ­ուել էին 30 հա­զար երի­տա­սարդ­ներ: Այդ օրե­րին նրանք բեռ­նա­թա­փե­ցին 800 ինք­նա­թիռ, 11 հա­զար թոն բեռ:  Քա­ղա­քում 11 րո­պէն մէկ մէկ ինք­նա­թիռ էր վայ­րէջք կա­տա­րում:

Աղէ­տից մի քա­նի ժամ յե­տոյ ար­դէն փլա­տակ­նե­րի վրայ աշ­խա­տում էին Թա­լի­նի, Ապա­րա­նի, Արա­գա­ծի, Աշ­տա­րա­կի, Կա­լի­նի­նո­յի, Ար­թի­կի, Անիի, Մար­տու­նու, Սե­ւա­նի, Վար­դե­նի­սի ու հան­րա­պե­տու­թեան միւս շրջան­նե­րի կո­մե­րի­տա­կան­ներն ու երի­տա­սարդ­նե­րը: Հե­րո­սա­կան գործ էին անում ու­սա­նող-բժիշ­կնե­րը: Դեկ­տեմ­բե­րի 8-ին որո­շում կա­յաց­րե­ցինք ստեղ­ծել աղէ­տի գօ­տու հիմ­նադ­րամ եւ առա­ջին  մէկ­միլի­ոն ռուբ­լին փո­խան­ցե­ցինք այդ հաշ­ուի հա­մա­րին, որն էլ օրի­նակ դար­ձաւ միւս­նե­րի հա­մար:

Դեկ­տեմ­բե­րի 7-ի, լոյս ու­թի գի­շե­րը հա­րիւ­րա­ւոր վի­րա­ւոր­ներ էին տե­ղա­փոխ­ուել Երե­ւա­նի 30-ից աւե­լի հիւան­դա­նոց­ներ եւ բժշկա­կան հիմ­նարկ­ներ:  Հա­րա­զատ­նե­րը հո­գե­կան ծանր վի­ճա­կում փնտռում էին վի­րա­ւոր­նե­րին այս հիւան­դա­նո­ցից‘ այն հիւան­դա­նոց: Ես որո­շե­ցի ու­սա­նող­նե­րի ու­ղար­կել հիւան­դա­նոց­ներ եւ հա­ւա­քել ողջ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րը վի­րա­ւոր­նե­րի մա­սին:  Մի քա­նի ժամ յե­տոյ ձայնասփիւռով եւ հե­ռա­տե­սի­լով հա­ղոր­դե­ցինք, որ ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնից կա­րե­լի է ստա­նալ տե­ղե­կու­թիւն­ներ՝ վի­րա­ւոր­նե­րի մա­սին:  Մի քա­նի րո­պէ­ից յե­տոյ Բաղ­րամ­եան փո­ղո­ցը անան­ցա­նե­լի դար­ձաւ, բո­լո­րը շտա­պում էին ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը:  Եւ այս­պէս սկսուեց “որո­նում” ծա­ռա­յու­թեան հիմ­նադ­րու­մը:  Ամե­նադ­րա­մա­տիկ պա­հը այն էր, որ ու­սա­նո­ղու­հի­նե­րից մէ­կը լա­ցա­կու­մած մօ­տե­ցաւ եւ ասաց. »ըն­կեր Յա­կոբ­եան, հիւան­դա­նո­ցում կան երե­խա­ներ, որոնք խօ­սել չգի­տեն եւ մենք նրանց ո°վ լի­նե­լը պար­զել չենք կա­րող«: Ես ան­մի­ջա­պէս լու­սան­կա­րիչ­ներ ու­ղար­կե­ցի հիւան­դա­նոց­ներ, նկա­րե­ցին երե­խա­նե­րին եւ նկար­նե­րը սկսե­ցինք փակց­նել Բաղ­րամ­եան 18 հաս­ցէ­ում գտնուող շէն­քի պա­տե­րին (ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնի շէնք):

Տե­ղե­կու­թիւն­ներն այն­քան շատ էին, որ մեզ հա­մա­կար­գիչ­ներ էին հար­կա­ւոր, ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան առա­ջին յար­կում տե­ղա­կայ­ուեց էլեկտ­րո­նա­յին հաշ­ուիչ կեդ­րո­նը, որը իրա­կա­նաց­նում էր հան­րա­պե­տու­թեան եւ միու­թեան ամե­նա­տար­բեր հիւան­դա­նոց­նե­րում գտնուող վի­րա­ւոր­նե­րի, հա­րա­զատ­նե­րի կող­մից փնտռուող ան­ձանց, կո­րած երե­խա­նե­րի հաշ­ուա­ռում, այ­սօր­ուայ լե­զուով ասած տու­եալ­նե­րի պանք: Հաս­տա­տու­թեան պա­տե­րին անընդ­հատ թար­մաց­ւում էին տե­ղե­կատ­ուա­կան ցու­ցակ­նե­րը:

Ամէն օր այս­տեղ էին գա­լիս շուրջ 15 հա­զար մարդ, իւ­րա­քան­չիւր օր պա­տաս­խա­նում էինք մօտ հինգ­հա­զար հե­ռա­խօ­սա­զան­գի: Աւե­լի ուշ չորս­հա­զար երե­խա­նե­րի լու­սան­կար­ներ ու ազ­գա­նուն­ներ յանձ­նե­ցինք հայ­կա­կան ման­կա­կան ֆոն­տին, որը եւս սկսեց ակ­տիւ կեր­պով մաս­նակ­ցել գոր­ծըն­թա­ցին: Ար­դէն հաշ­ուե­սար­քի մէջ գրան­ցել էինք 70 հա­զար մար­դու տու­եալ­ներ: Մեր »Որո­նում« ծա­ռա­յու­թեան երի­տա­սարդ­նե­րի ջան­քե­րի շնոր­հիւ առա­ջին ամս­ուայ ըն­թաց­քում միմ­եանց գտան 42 հա­զար մարդ, որոն­ցից 6 հա­զա­րը երե­խա­ներ էին: Այս գոր­ծում չա­փա­զանց մեծ էր մեր կո­մե­րի­տա­կան լրագ­րող­նե­րի դե­րը: Դեկ­տեմ­բե­րի 25-ից »Աւան­գարդ« եւ »Կոմ­սո­մո­լեց« հան­րա­պե­տա­կան երի­տա­սար­դա­կան թեր­թե­րը սկսե­ցին հրա­տա­րակ­ուել »Ին­ֆոր­մացի­ոն տե­ղե­կա­գիր« պար­բե­րա­կա­նը, որը հրա­պա­րա­կում էր Հա­յաս­տա­նում տա­րե­րա­յին աղէ­տի վե­րաց­ման հետ կապ­ուած պաշ­տօ­նա­կան նիւ­թեր, այլ բնոյ­թի կա­րե­ւոր տե­ղե­կու­թիւն­ներ: »Որո­նում« եւ »Յոյս« խո­րագ­րե­րով տպագր­ւում էին միմ­եանց փնտռող հա­րա­զատ­նե­րի ու մեր­ձա­ւոր­նե­րի անուն­նե­րը, կեն­սագ­րա­կան տու­եալ­նե­րը, լու­սան­կար­ներն ու հաս­ցէ­նե­րը:

Կենտ­կո­մի երկ­րորդ յար­կում սկսեց գոր­ծել ռատի­ո­կա­յա­նը: Օպե­րա­տոր­նե­րը կապ­ւում էին տու­ժած շրջան­նե­րի, Հան­րա­պե­տու­թեան ու Միու­թեան ամե­նա­տար­բեր քա­ղաք­նե­րում անձն­ուի­րա­բար աշ­խա­տող 50 ռատի­օ­սի­րող կա­մա­ւոր­նե­րի հետ, ըն­դու­նում եւ անհ­րա­ժեշտ տե­ղե­կատո­ւու­թիւն հա­ղոր­դում

Թւում էր, պա­տե­րազ­մա­կան իրա­վի­ճակ է, եւ մենք գոր­ծում ենք թի­կուն­քում: Անընդ­հատ նոր կա­մա­ւոր­ներ, նո­րա­նոր խմբեր էին գա­լիս Կենտ­կոմ եւ իրենց օգ­նու­թիւնն առա­ջար­կում: Փոր­ձում էինք օգ­տա­գոր­ծել բո­լոր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը, հա­մախմ­բել բո­լոր ու­ժե­րը:

Երի­տա­սար­դու­թիւնը ակ­տիւօ­րէն մաս­նակ­ցեց աղէ­տի գօ­տուց երե­խա­նե­րին, ծե­րե­րին ու կա­նանց տե­ղա­փո­խե­լու գոր­ծըն­թա­ցին: Կա­րե­ւո­րա­գոյն աշ­խա­տանք էր իրակ­անաց­նում երկ­րա­շար­ժից տու­ժած երե­խա­նե­րի տե­ղա­ւոր­ման  ծա­ռա­յու­թիւնը: Այդ նպա­տա­կով ազատ­ւում էին հանգստ­եան տնե­րը, պի­ո­նե­րա­կան ճամ­բար­նե­րը, ու­սա­նո­ղա­կան հան­րա­կա­ցա­րան­նե­րը: Մեզ դի­մած աղէտ­եալ­նե­րին ան­մի­ջա­պէս տե­ղա­ւո­րում էինք ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան երի­տա­սար­դու­թեան պա­լա­տում, »Ծի­ծեռ­նակ« զբօսաշրջի-կային կեդ­րո­նում:

Այդ ժա­մա­նակ­ուայ Սով­մի­նի նա­խա­գահ (ներ­կա­յիս վար­չա­պե­տի հա­մա­զօր պաշ­տօն) պա­րոն Ֆա­դէյ Սարգս­եա­նի յանձ­նա­րա­րու­թեամբ մեր առ­ջեւ բաց­ուե­ցին բո­լոր կա­ռա­վա­րա­կան հանգստ­եան տնե­րը, Արզնիի, Օշա­կա­նի ման­կա­կան առող­ջա­րան­նե­րը: Աղէտ­եալ­նե­րին տե­ղա­ւո­րում էինք առող­ջա­րան­նե­րում, հանգստ­եան տնե­րում, գի­շե­րօ­թիկ դպրոց­նե­րում: Փրկուած­նե­րին իրենց յար­կի տակ սի­րով ու հո­գա­տա­րու­թեամբ ըն­դու­նե­ցին, հա­զա­րա­ւոր երե­ւան­ցի­ներ, այլ շրջան­նե­րի բնա­կիչ­ներ: Մեծ թուով երե­խա­նե­րի, մայ­րե­րի ու դաստ­ի­ա­րակ­նե­րի կազ­դուր­ուե­լու ու­ղար­կե­ցինք հա­մա­միու­թե­նա­կան պի­ո­նե­րա­կան »Ար­տեկ«, »Օր­լէ­ո­նոկ«, »Օկ­է­ան«, »Զուբ­րէ­ո­նոկ«, Լե­նինկ­րա­տի, Վոլ­կոկ­րա­տի, Սիմ­ֆե­րո­պո­լի եւ միու­թեան այլ քա­ղաք­նե­րի, ինչ­պէս նա­եւ սոց­ի­ա­լիս­տա­կան երկր­նե­րի մի­ջազ­գա­յին ճամ­բար­ներ: 

»Սպուտ­նիկ« մի­ջազ­գա­յին զբօսաշրջիկային պիւ­րո­յի հետ հա­մա­տեղ նման մի­ջո­ցա­ռում­ներ կազ­մա­կեր­պե­ցինք, երի­տա­սարդ­նե­րի, ըն­տա­նիք­նե­րի հա­մար: Այս ծրագ­րի հետ կապ­ուած բո­լոր ծախ­սե­րը իր վրայ վերց­րեց ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը: Ար­դէն Յուն­ուար ամ­սին հա­մալ­սա­րա­նի օժան­դա­կու­թեամբ եւ մեր ու­ղեկ­ցու­թեամբ աղէ­տից տու­ժած քա­ղաք­նե­րից ու գիւ­ղե­րից շուրջ 50 հա­զար երե­խա­ներ ջեր­մու­թեամբ ու հո­գա­տա­րու­թեամբ էին շրջա­պատ­ուած երկ­րի բազ­մա­թիւ առողջա­րան­նե­րում, հանգստ­եան տնե­րում, պի­ո­նե­րա­կան ճամ­բար­նե­րում: Մա­նուկ­նե­րի, յատ­կա­պէս դպրո­ցա­կան­նե­րի հա­յե­ցի կրթու­թիւնը շա­րու­նա­կե­լու, առող­ջու­թիւնն ու հո­գե­կան ան­դոր­րը վե­րա­կանգ­նե­լու, ծնո­ղա­կան գուր­գու­րան­քը ան­պա­կաս պա­հե­լու նպա­տա­կով նրանց հետ մեկ­նել էին ման­կա­վարժ­ներ, ծնող­ներ, բժիշկ­ներ ու հա­րա­զատ­ներ:  Տե­ղե­րում բա­ցե­ցինք դպրոց­ներ: Ու­սու­ցու­մը տե­ղե­րում էր կազ­մա­կերպ­ւում, հան­րա­պե­տու­թիւ­նից առաք­ւում էր գրե­նա­կան պի­տոյք­ներ, մայ­րե­նի լե­զուով անհ­րա­ժեշտ դա­սագր­քեր, գե­ղար­ուես­տա­կան ու գի­տա­հան­րա­մատ­չե­լի գրա­կա­նու­թիւն, սա­կայն, չէր բա­ւա­կա­նաց­նում, եւ մենք նա­խա­ձեռ­նե­ցինք ազ­գաբ­նակ­չու­թիւ­նից հա­մա­պա­տաս­խան գրա­կա­նու­թիւն հա­ւա­քե­լու ու աղէտ­եալ երե­խա­նե­րին ու­ղար­կե­լու գոր­ծը: Մի­աս­նիկ­եա­նի ան­ուան հան­րա­պե­տա­կան գրա­դա­րա­նում ըն­դուն­ւում էին գրքե­րը, տե­սա­կա­ւոր­ւում եւ ըստ պա­հան­ջի առաք­ւում:  ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը իւ­րո­վի ստանձ­նել էր Հա­յաս­տա­նից դուրս գոր­ծող հայ­կա­կան դպրոց­նե­րի պա­տաս­խա­նատո­ւութիւնը:

Երե­խա­նե­րի ակ­տիւ կեան­քը կազ­մա­կեր­պե­լու, նրանց ու­շադ­րու­թեամբ ու հո­գա­տա­րու­թեամբ շրջա­պա­տե­լու եւ մղձա­ւան­ջա­յին վի­ճա­կից արագ դուրս բե­րե­լու նպա­տա­կով սկսե­ցինք ակ­տիւօ­րէն հա­մա­գոր­ծակ­ցել ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան միու­թիւն­նե­րի հետ: Կազ­մա­կերպ­ւում էին ամե­նօր­եայ հան­դէս­ներ, հան­դի­պում­ներ սի­րե­լի դե­րա­սան­նե­րի, գրող­նե­րի հետ, հայ­կա­կան ֆիլ­մե­րի ցու­ցադ­րում, որոնք որոշ չա­փով մեղ­մում էին երե­խա­նե­րի վիշ­տը: Մի սահմռ­կե­ցու­ցիչ տե­սա­րա­նի հան­դի­պե­ցինք:  Փոր­ձե­ցինք երե­խա­նե­րի նկար­նե­րի ցու­ցա­հան­դէս կազ­մա­կեր­պել Կի­րո­վա­կա­նում:  Եւ պա­տին յայտն­ուեց 8-ամ­եայ աղջ­նա­կի ձմեռ պա­պին, որը սեւ քուրք էր հա­գել եւ մի ոտքն էլ կտրուած էր…

Աղէտ­եալ­նե­րը գա­լիս էին Երե­ւան եւ դի­մում ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան:  Նրանք չէ­ին էլ մտա­ծում, որ դա հա­սա­րա­կա­կան կար­գով ստեղծ­ուած երի­տա­սարդ­նե­րի նա­խա­ձեռ­նու­թիւնն է:  Դի­մում էին մեզ որ­պէս պե­տա­կան մար­մին եւ ամե­նա­տար­բեր պա­հանջ­նե­րը ներ­կա­յաց­նում:

Առա­ջին ամիս­նե­րը ամե­նադժ­ուար հար­ցե­րից էր հա­զա­րա­ւոր աղէտ­եալ­նե­րին կե­րակ­րե­լը:  Այդ օրե­րին երկ­րում հա­ցը, կա­րա­գը, շա­քա­րը եւ մի շարք այլ սննդամ­թերք­ներ կտրո­նով էին տրւում մարդ­կանց:  Երե­ւա­նում իրենց հա­րա­զատ­նե­րի տա­նը ապաս­տան գտած­նե­րի վի­ճա­կը բա­ւա­կան ծանր էր:  Եւ մենք գնա­ցինք եւս մէկ ան­նա­խա­դէպ քայ­լի, ինչ գնով էլ լի­նի Երե­ւա­նի ճա­շա­րան­նե­րում (ըստ շրջան­նե­րի) կե­րակ­րել աղէտ­եալ­նե­րին: Կո­մե­րիտ­միու­թեան ան­դա­մավ­ճար­նե­րը մենք նպա­տա­կաուղ­ղե­ցինք աղէտ­եալ­նե­րի սննդի խնդիր­նե­րի լուծ­մա­նը: Առա­ջին մի քա­նի օրե­րին հա­սա­րա­կա­կան սննդի 12 կէ­տե­րում կազ­մա­կեր­պե­ցինք աղէտ­եալ­նե­րի ճա­շա­րան­ներ եւ մօտ մէկ ամիս, օրը երեք ան­գամ  կազ­մա­կեր­պե­ցինք տա­սը հա­զար մար­դու սննդով ապա­հո­վե­լու գոր­ծը:

Առա­ջին օրե­րին ակն­յայտ դար­ձաւ, որ հա­զա­րա­ւոր երե­խա­ներ կորց­րել են ծնող­նե­րին եւ երկ­կող­մա­նի որ­բեր են:  Մենք ան­մի­ջա­պէս որո­շե­ցինք վերց­նել նրանց հո­վա­նա­ւո­րու­թիւնը եւ նման շար­ժում սկսե­ցինք՝ Հան­րա­պե­տու­թեան բո­լոր շրջան­նե­րի երի­տա­սարդ­նե­րի իւ­րա­քան­չիւր ղե­կա­վար պէտք է հո­վա­նա­ւո­րէր մի որ­բի: Կարճ ժա­մա­նա­կի ըն­թաց­քում որ­բա­ցած երե­խա­նե­րը շրջա­պատ­ուե­ցին հո­գա­տա­րու­թեամբ ու ըն­տա­նե­կան ջեր­մու­թեամբ: Ես ստանձ­նե­ցի Սպի­տա­կից երեք երկ­կող­մա­նի որ­բե­րի պա­տաս­խա­նատ­ուու­թիւնը, որոնք, փառք Աստ­ուծոյ, այ­սօր լաւ ըն­տա­նիք են կազ­մել Սպի­տա­կում, դար­ձել օրի­նա­կե­լի ծնող­ներ: Պե­տա­կան, քա­ղա­քա­կան շատ պաշ­տօն­եա­ներ, ան­սա­լով կո­չին,  նոյն­պէս վերց­րին որ­բե­րի հո­վա­նա­ւո­րու­թիւնը: 

Ցա­ւով, ափ­սո­սան­քով եմ յի­շում, որ իմ մի լաւ ձեռ­նար­կը ու­նե­ցաւ վատ աւարտ. որո­շե­ցինք ամէն մի երե­խա­յի անու­նով խնա­յո­ղու­թեան դրա­մարկ­ղում 500 ռուբ­լի գու­մար փո­խան­ցել, որը նրանք կա­րող էին օգ­տա­գոր­ծել 18 տա­րին լրա­նա­լուց յե­տոյ: Նպա­տակն այն էր, որ տա­րի­նե­րի ըն­թաց­քում գու­մա­րը կա­ւե­լա­նար եւ նրանք՝ չա­փա­հաս դառ­նա­լով կը տնօ­րի­նէ­ին այն: Ես ի՞նչ իմա­նա­յի, որ ըն­դա­մէ­նը չորս տա­րի յե­տոյ ԽՍՀՄ ռուբ­լին պէտք է փոշ­ի­ա­նար եւ երե­խա­նե­րը մնա­յին ձեռ­նու­նայն:

Տա­րե­րա­յին աղէ­տի առա­ջին իսկ օր­ուա­նից Երե­ւա­նի, Արա­րա­տի, Ար­տա­շա­տի, Նա­յիրիի, Սե­ւա­նի, Մար­տու­նու, Հոկ­տեմ­բեր­եա­նի եւ միւս շրջան­նե­րի երի­տա­սարդ գիտ­նա­կան­ներն ու մաս­նա­գէտ­նե­րը, երի­տա­սար­դու­թեան գի­տա­տեխ­նի­կա­կան ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան Երե­ւա­նի, Էջմ­ի­ած­նի, Հրազ­դա­նի, Կա­մո­յի, Աշ­տա­րա­կի, Աբով­եա­նի շրջա­նա­յին կեդ­րոն­նե­րը ար­դիւ­նա­ւէտ գոր­ծու­նէ­ու­թիւն ծա­ւա­լե­ցին ոչ միայն փրկա­րար աշ­խա­տանք­նե­րի կազ­մա­կերպ­ման ուղ­ղու­թեամբ, այ­լեւ ձեռ­նա­մուխ եղան մի շարք կա­րե­ւոր խնդիր­նե­րի լուծ­մա­նը:

Աղէ­տը չէր խնա­յել պատ­մա­կան յու­շար­ձան­նե­րը, եւ մենք հա­մախմ­բե­ցինք երի­տա­սարդ ճար­տա­րա­պետ­նե­րին, քան­դա­կա­գործ­նե­րին, նկա­րիչ­նե­րին, հնէ­ա­բան­նե­րին եւ այ­լոց, որոնք էլ զի­նուո­րագր­ուե­ցին աւեր­ուած յու­շար­ձան­նե­րը վե­րա­կանգ­նե­լու գոր­ծին:

Մեծ էր նա­եւ մաս­սա­յա­կան-լրատ­ուա­կան մի­ջոց­նե­րի դե­րը, որոնք անընդ­մէջ օպե­րա­տիւ կեր­պով ներ­կա­յաց­նում, մեկ­նա­բա­նում ու լու­սա­բա­նում էին իրա­վի­ճա­կը, տու­ժած շրջան­նե­րի բնա­կա­րա­նա­շի­նու­թեան, սոց­ի­ալ-տնտե­սա­կան եւ մշա­կու­թա­յին վե­րա­կանգն­ման ողջ ըն­թաց­քը:

Հի­մա եմ հաս­կա­նում, որ հա­մազ­գա­յին ցա­ւի ու ող­բեր­գու­թեան մէջ հայ երի­տա­սար­դու­թիւնը մի­ան­գա­մից հա­սու­նա­ցաւ, նա կար­ծես հա­սաւ ինք­նան­ուիր­ման, ինք­նա­զո­հա­բեր­ման ամե­նա­բարձր գի­տակ­ցա­կան աս­տի­ճա­նին: Այ­սօր տա­րի­նե­րի հեռ­ուից չեմ կա­րող առանց երախ­տա­գի­տու­թեան զգա­ցու­մի ու գնահա­տան­քի խօս­քե­րի չյի­շել այն հա­զա­րա­ւոր հայ երի­տա­սարդ­նե­րին, ով­քեր գի­շեր ու ցե­րեկ մար­մին­նե­րում, օդա­նա­ւա­կա­յա­նում, կա­յա­րա­նում ու հիւան­դա­նոց­նե­րում, փլա­տակ­նե­րի մօտ անում էին հնա­րա­ւորն ու անհ­նա­րի­նը՝ օգ­նե­լու, սա­տար կանգ­նե­լու աղէտ­եալ ժո­ղովր­դին:

 Այդ դժուա­րին օրե­րին հան­դէս բե­րած արիու­թեան համար ՀԼ­ԿԵՄ Կենտ­կո­մի և ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան շնոր­հա­կա­լագ­րեր յանձն­ուե­ցին կո­մե­րի­տա­կան-երի­տա­սար­դա­կան ջո­կատ­նե­րի  հա­զա­րից աւե­լի ան­դամ­նե­րի: ԽՄԿԿ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւնը տա­սը պե­տա­կան շքան­շան եւ մե­տալ յատ­կաց­րեց մեզ պար­գե­ւատ­րե­լու հա­մար:  ՀԿԿ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թեան պիւ­րոն որո­շեց որ­պէս առա­ջին դէմք ինձ պար­գե­ւատ­րել “պա­տուոյ նշան” շքան­շա­նով: Ես հրա­ժար­ուե­ցի, քա­նի որ ժո­ղովր­դի ող­բեր­գու­թեան, այդ ծանր պա­հե­րին նրանց օգ­նու­թեան հա­մար ես ան­բա­րո­յա­կան  գտայ պար­գեւ ստա­նալ:  Իմ առա­ջար­կով այդ շքան­շա­նը տրուեց Ստե­փա­նա­ւա­նի Գիւ­լա­գա­րա­կի դպրո­ցի ֆիզ­կուլ­տու­րա­յի ու­սու­ցիչ Բա­լա­սան Մա­ղաք­եա­նին, որը 12 երե­խայ էր փրկել եւ 13-րդին հա­նե­լու ժա­մա­նակ մնա­ցել դպրո­ցի փլա­տակ­նե­րի տակ: Այդ պար­գե­ւը ես ան­ձամբ յանձ­նե­ցի Բա­լա­սա­նի այ­րուն, որը 3 երե­խայ էր խնա­մում:

Այդ օրե­րի պատ­մու­թիւնը վա­ւե­րագ­րե­լու նպա­տա­կով աղէ­տի առա­ջին օրե­րից ՀԼԿԵՄ կեդ­րո­նա­կան կո­մի­տէ­ու­թիւն­ում գոր­ծում էր »Տա­րեգ­րու­թիւն« խում­բը, որը հա­ւա­քում եւ հա­մա­կար­գում էր երկ­րա­շար­ժի հետ կապ­ուած ամէն տե­սա­կի տե­ղե­կատո­ւու­թեան փաս­տեր, լու­սան­կար­ներ, այլ բնոյ­թի նիւ­թեր:

Մեր ան­չա­փե­լի ող­բեր­գու­թեան պա­հին կար գի­տակ­ցու­թիւնը, որ մենք մե­նակ չենք. մեզ հետ էին մեծ Խորհր­դա­յին երկ­րի ազ­գերն ու ազ­գու­թիւն­նե­րը, ար­տա­սահ­ման­եան երկր­ներ, ողջ սփիւռ­քա­հա­յու­թիւնը: Դժուար է ասել, թէ հայ ժո­ղո­վուր­դը ինչ վի­ճա­կում կը յայտն­ուէր, եթէ ճա­կա­տագ­րա­կան օր­ուա­նից՝ Դեկ­տեմ­բե­րի 7-ից յե­տոյ ամ­բողջ թա­փով չդրսե­ւոր­ուէ­ին սո­վե­տա­կան եւ աշ­խար­հի այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հա­մե­րաշ­խու­թիւնը, օգ­նե­լու պատ­րաս­տա­կա­մու­թիւնն ու աղէտ­եալ­նե­րին տրա­մադ­րած հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը:

 Երկ­րա­շար­ժի առա­ջին օրե­րից աղէտ­եալ վայ­րե­րում անձն­ուի­րա­բար աշ­խա­տում էին խորհր­դա­յին միու­թեան տար­բեր վայ­րե­րից ժա­մա­նած 131 ջո­կատ­ներ, հա­զա­րա­ւոր երե­խա­ներ: Նրանք փրկա­րար­ներ էին, ալ­պի­նիստ­ներ, բժիշկ­ներ, ան­ձա­ւա­գէտ­ներ, եր­կա­թու­ղա­յին­ներ, կա­պա­ւոր­ներ, քա­ղա­քաց­ի­ա­կան աւ­ի­աց­իա­յի աշ­խա­տող­ներ ու այլ մաս­նա­գի­տու­թիւն­նե­րի տէր երի­տա­սարդ­ներ: Միայն մոս­կով­եան ու­սա­նո­ղա­կան ջո­կատ­նե­րին յա­ջող­ուեց փրկել 38 մար­դու եւ փլա­տակ­նե­րի տա­կից հա­նել 500 զոհ­ուա­ծի: Հսկա­յա­կան աշ­խա­տանք կա­տա­րե­ցին խորհր­դա­յին ռազ­միկ­նե­րը, ԽՍՀՄ ՆԳՄ զօր­քե­րը, որոնց յա­տուկ էին կազ­մա­կերպ­ուա­ծու­թիւնն ու քա­ջասր­տու­թիւնը: Միայն Քի­շի­նե­ւից եւ  Կի­ե­ւից ժա­մա­նած զի­նուոր­նե­րը փրկել են աւե­լի քան 1500 վի­րա­ւո­րի: Երկ­րա­շար­ժից ան­մի­ջա­պէս յե­տոյ մեր կող­քին էին վրա­ցի­նե­րը, որոնք առա­ջին օգ­նու­թիւն էին ցոյց տա­լիս Սպի­տա­կի բնա­կիչ­նե­րին: Խո­րին երախ­տա­գի­տու­թեամբ պէտք է յի­շել Լե­հաս­տա­նի Սոց­ի­ա­լիս­տա­կան հան­րա­պե­տու­թեան երի­տա­սար­դա­կան միու­թեան մեծ ջո­կա­տին, որը Սպի­տա­կում իրա­կա­նաց­նում էր ամե­նադժ­ուար փրկա­րա­րա­կան աշ­խա­տանք­նե­րը:  Նրանց օրի­նա­կով մենք եւս ստեղ­ծե­ցինք այդպի­սի ջո­կատ, որը յե­տա­գա­յում դար­ձաւ »Սպի­տակ« ջո­կա­տի կո­րի­զը: Դժբախ­տու­թեան ժա­մին մեզ սա­տար կանգ­նե­ցին Ու­սա­նող­նե­րի մի­ջազ­գա­յին միու­թիւնը, Դե­մոկ­րա­տա­կան երի­տա­սար­դու­թեան հա­մաշ­խար­հա­յին ֆե­դե­րաց­ի­ան, եւ այլ մի­ջազ­գային երի­տա­սար­դա­կան միու­թիւն­ներ ու կազ­մա­կեր­պու­թիւն­ներ:

Մեր ժո­ղովր­դին պա­տու­հա­սած աղէ­տի ժա­մին մեզ վշտակ­ցե­ցին ու օգ­նու­թեան ձեռք մեկ­նե­ցին Ռու­սաս­տա­նի, Ուկ­րա­ի­նա­յի, Ղա­զախս­տա­նի, Պե­լո­ռուս­իա­յի, Վրաս­տա­նի, Տա­ճիկս­տա­նի, Ուզ­բեկս­տա­նի, Լատ­ու­իա­յի  Հիւ­սի­սա­յին Օսէթ­իա­յի ու միւս խորհր­դա­յին հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րը, նրանց երի­տա­սար­դա­կան կա­ռոյց­ներն ու մարզ­կոմ­նե­րը, Մոսկ­ուա­յի եւ Լե­նինկ­րա­տի քա­ղա­քա­յին կազ­մա­կեր­պու­թիւն­նե­րը, բազ­մազգ երկ­րի հա­զա­րա­ւոր երի­տա­սարդ­ներ: Փլա­տակ­նե­րի վրայ ինք­նա­մո­ռաց էր աշ­խա­տում Ռոս­տո­վի եր­կա­թու­ղա­յին տրանս­պոր­տի ինս­տի­տու­տի 109 հո­գուց՝ 11 ազ­գե­րի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րից բաղ­կա­ցած ջո­կա­տը, Մոսկ­ուա­յի Լո­մո­նո­սո­վի ան­ուան հա­մալ­սա­րա­նի, մի­ջազ­գա­յին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի պե­տա­կան ինս­տի­տու­տի ու­սա­նող­նե­րը, Լե­նինկ­րա­տից, Կի­ե­ւից, Խար­կո­վից, հե­ռա­ւոր Կամ­չատ­կա­յից ժա­մա­նած երի­տա­սարդ­ներն ու աղ­ջիկ­նե­րը:

Չեմ կա­րող երախ­տա­գի­տու­թեան, հի­աց­մուն­քի խօս­քեր չա­սել Սփիւռ­քի մեր հայ­րե­նա­կից­նե­րի հաս­ցէ­ին: Լու­րը այն­պէս էր ցնցել նրանց, որ իրենց կազ­մա­կերպ­ուա­ծու­թեամբ, հա­ւա­քած նիւ­թա­կան ու ֆի­նան­սա­կան մի­ջոց­նե­րով մե­ծա­պէս օգ­նե­ցին աղէտ­եալ­նե­րին: Նրանք բա­ցե­ցին ԽՍՀՄ եր­կա­թեայ վա­րա­գոյ­րը, եւ աշ­խար­հի բո­լոր ծայ­րե­րից թռչում էին օդա­նաւ­ե­րը, նրանց հիմ­նա­կան մա­սը մեր ազ­գա­կից­նե­րի հա­ւա­քած իրերն էին՝ հա­գուստ ու կօ­շիկ, սնունդ ու դե­ղո­րայք, որոնք այդ օրե­րին շատ էին անհ­րա­ժեշտ: Սփիւռ­քը ցա­ւի, վշտի պա­հին բռունցք­ուեց, հա­մախմբ­ուեց իր մայր Հայ­րե­նի­քի շուր­ջը, նե­ցուկ եղաւ, ամո­քեց նրա վիշ­տը բա­զում ծրագ­րե­րով, գոր­ծե­րով մաս­նակ­ցեց եւ այ­սօր էլ շա­րու­նա­կում է մաս­նակ­ցել աղէ­տի գօ­տու վե­րա­կա­ռուց­մա­նը:

Կո­րուստ­ներն ան­վե­րա­դարձ էին, աւե­րա­ծու­թիւն­ներն անգ­նա­հա­տե­լի, հե­տե­ւանք­նե­րը ծանր, բայց շա­րու­նա­կե­ցինք ապ­րել, արա­րել, վե­րա­կեր­տել, որով­հե­տեւ հայ ժո­ղովր­դի ու­ղին յա­ւեր­ժու­թիւնն է ու նրա գո­յու­թեան առ­հա­ւատչ­եան՝ արա­րու­մը:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*