ԿԱՐԾԻՔՆԵՐ.- ԵՆԹԱՅԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎԸ ՅԱՂԹԱՆԱԿ ՄԸՆ Է ԹՈՒՐՔԻՈՅ ՔԵՄԱԼԱԿԱՆՆԵՐՈՒՆ

Արա Սանճ­եան, (Թարգ. Ն. Պարսումեան) 

Դոկտ. Արա Սանճ­եան, Հայ­կա­կան եւ Մի­ջին Արե­ւել­եան պատ­մու­թիւն­նե­րու դա­սախօս, եւ Տիր­պորն քա­ղա­քի Մի­շի­կը­նի Հա­մալ­սա­րա­նի Հայ­կա­կան Ու­սում­նա­սի­րա­կան Կեդ­րո­նի տնօ­րէն, ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րու մա­սին կը յայտ­նէ հե­տեւ­եա­լը.-

Հա­մա­ձայ­նիլ այս են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վի կազ­մու­թեան – որու նպա­տա­կը յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու այս­պէս ըսած եպատ­մա­կան ծա­ւա­լը« ու­սում­նա­սի­րել է – զի­ջում մըն է, ու իմ վախս է որ հայ­կա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը խո­րա­պէս պի­տի զղջայ:  Ներ­կա­յիս, ոչ մէկ պատ­ճառ ու­նիմ նա­խա­գահ Սարգս­եա­նի ու իր շրջա­նա­կի նման լա­ւա­տե­սու­թեամբ սպա­սե­լու թէ այս են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վը իս­կա­պէս մի­ջազ­գա­յին ու­շադ­րու­թիւնը պի­տի հրա­ւի­րէ Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան վրայ:  Թուրք ղե­կա­վար­նե­րու խօս­քե­րէն դա­տած, իր ու­րա­ցո­ղա­կան վար­մուն­քէն շե­ղե­լու ոչ մէկ նշան ցոյց կու տայ Ան­գա­րան:  Մենք պէտք է այ­սօր­ուայ թուրք կա­ռա­վա­րու­թե­նէն ակն­կա­լենք թէ են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վին իր աթոռ­նե­րը պի­տի լեց­նէ ճանչց­ուած ու փոր­ձա­ռու ու­րա­ցող­նե­րով:  Զին­ուած, բա­նակ մը դիւա­նա­գէտ­նե­րով, ինչ­պէս նա­եւ Ամե­րիկ­եան եւ այլ քա­րոզ­չա­կան լծակ­նե­րով ի նպաստ Ան­գա­րա­յի, շատ հա­ւա­նա­կան է որ այս թուրք ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րը են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վին հայ մաս­նա­կից­նե­րուն մղեն դէ­պի եր­կա­րաձգ­ուած ու անպտ­ղա­բեր սա­կար­կու­թիւն­ներ:  Իրենց նպա­տա­կը – դուր­սի աշ­խար­հին այն սխալ տպա­ւո­րու­թիւնը տալ թէ Թուրք­ի­ան ոչ թէ միայն չի վախ­նար ճշմար­տու­թիւնը հե­տապն­դե­լէ, այլ եւ նա­եւ պատ­րաստ է լուրջ ու ակ­նե­րեւ աշ­խա­տանք մը ու­ղե­լու այդ ուղ­ղու­թեամբ – հա­ւա­նա­բար չփոխ­ուի:  Ան­գա­րան են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վը պի­տի գոր­ծա­ծէ վհա­տեց­նե­լու հա­մար այլ կող­մե­րու սկզբուն­քա­յին դիր­քո­րո­շու­մը Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցով, եւ յե­տաձ­գե­լու հա­յե­րու հետ իմաս­տա­լից զրոյց մը Ցե­ղաս­պա­նու­թեան օրի­նա­կան, քա­ղա­քա­կան, ըն­կե­րա­յին, տնտե­սա­կան, եւ մշա­կու­թա­յին յե­տամ­ղում­նե­րուն մա­սին:  Թրքա­կան այս ռազ­մա­վա­րու­թիւն­նե­րը պատ­ճառ եղած են որ պատ­մա­բան­ներ վեր­ջին ծայր ու­շա­դիր ըլ­լան չմատն­ուե­լու այն­պի­սի վի­ճա­կի մէջ որ ու­րա­ցող­նե­րուն հետ ուղ­ղա­կի առեւ-տու­րի մէջ մտնան, որու հե­տե­ւանք վերջինս օրի­նա­կա­նու­թիւն ձեռք բե­րէ:  Երե­ւա­նի կա­ռա­վա­րու­թեան միջ­նոր­դած ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը, դժբախ­տա­բար, թուրք կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մէ երաշ­խա­ւոր­ուած ու­րա­ցող­նե­րուն եր­կար սպա­սած առիթն է:  Մենք պէտք է Ան­գա­րա­յէն սպա­սենք որ այս են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վը ազ­դուօ­րէն օգ­տա­գոր­ծէ իր յա­րա­տե­ւող խնդի­րը Օս­ման­եան պատ­մու­թեան ան­համ հանգր­ուա­նը յատ­կաց­նե­լու են­թադր­եալ ակա­դե­մա­կան վէ­ճե­րու շար­քին:  Նոյ­նիսկ եթէ ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը չվա­ւե­րաց­ուին եւ Հա­յաս­տան-Թուրք­իա սահ­մա­նը փակ մնայ, թուրք լօպի­իստ­նե­րը ընդ­միշտ պի­տի վե­րա­բե­րեն Երե­ւա­նի զի­ջու­մը:  Առա­ւել, նոյ­նիսկ այն ան­հա­ւա­նա­կան դէպ­քին եթէ նա­խա­գահ Սարգս­եա­նը ստիպ­ուի հրա­ժա­րիլ Հա­յաս­տա­նէն ներս իր հա­կա­ռա­կորդ­նե­րուն ճնշում­նե­րուն ար­դիւնք, կրնանք իր թուրք հե­տե­ւորդ­նե­րէն սպա­սել Սարգս­եա­նի բարձ­րա­ցու­մը իբ­րեւ խա­ղա­ղաց­նող մը որ են­թարկ­ուած էր հայ ծայ­րա­յե­ղա­կան խում­բե­րու դրդում­նե­րուն, եւ այս ամէ­նը Հա­մաշ­խար­հա­յին Առա­ջին պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ իրենց գոր­ծած ցե­ղաս­պա­նու­թեան հե­տե­ւանք­նե­րէն խու­սա­փե­լու ար­դիւնք:

Ես ոչ մէկ յոյս ու­նիմ զուի­ցեր­ի­ա­ցի եւ այլ մի­ջազ­գա­յին մաս­նա­գէտ­նե­րու հա­ւա­նա­կան մաս­նակ­ցու­մին են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վէն ներս:  Այս շատ դրդուած քա­ղա­քա­կան մթնո­լոր­տէն ներս, այլ ազ­գի ազա­տա­միտ մաս­նա­գէտ­ներ կամ դիտ­մամբ այս հար­ցէն հե­ռու պի­տի փոր­ձեն մնալ եւ կամ ալ Ան­գա­րան պի­տի փոր­ձէ անոնց հե­ռաց­նել, դերեւս ալ բա­րե­կամ արեւմտ­եան եր­կիր­նե­րու լռել­եայն օժան­դա­կու­թեամբ, որոնք ու­նին ու կը պաշտ­պա­նեն խո­րին ռազ­մա­վա­րա­կան, ռազ­մա­կան, եւ ֆի­նան­սա­կան շա­հեր Թուրք­իոյ մէջ:  Անոնք որոնք են­թա­յանձ­նա­ժողովին մաս պի­տի կազ­մեն յա­ւի­տե­նա­կա­նօ­րէն ու շա­րու­նակ ճնշում­նե­րու տակ պի­տի գտնուին իւ­րա­քան­չիւ­րի երկ­րին ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան գրա­սեն­եակ­նե­րուն կող­մէ, որ­պէս­զի անոնք զգու­շա­նան ու անդ­րա­դառնան իրենց կեց­ուած­քին հե­տե­ւանք­նե­րուն, թէ են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վի փակ դռնե­րէն ներս եւ թէ դուրս, չհրա­ւի­րե­լու հա­մար Ան­գա­րա­յի զայ­րոյ­թը:

Են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վի կազ­մու­թիւնը յաղ­թա­նակ մըն է Թուրք­իոյ քե­մա­լա­կան­նե­րուն հա­մար: Հա­ւա­նա­կան է որ անոնք են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վը գոր­ծա­ծեն ոչ թէ միայն պար­տադ­րե­լու իրենց ու­րա­ցո­ղա­կան կեց­ուած­քը մի­ջազ­գա­յին բե­մէն ներս իբր օրի­նա­կան ու “փոխ տե­սան­կիւն”, բայց անոնք կրնան նա­եւ դեռ աւե­լի քա­ջա­լեր­ուիլ ու սեղ­մել խեղդ­կա­պը – յօդ­ուած 301 քրէ­ա­կան օրէնսդ­րու­թիւնը աւե­լի խստօ­րէն վե­րա­պա­հե­լով եւ այլ մի­ջոց­նե­րով – դէմ Թուրք­իա գտնուղ հա­կա­քե­մա­լա­կան­նե­րուն, որոնք կը մեր­ժեն, Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ու­րաց­ման կող­քին,  ու­րիշ շատ մը  քե­մա­լա­կան առաս­պել­ներ:  Այս բնագ­րէն ներս, սաստ­կա­ցող փո­խա­նա­կու­թիւն­նե­րը մէկ կող­մէն հայ ակա­դե­մա­կան­նե­րու ու գոր­ծուն­եայ ան­հատ­նե­րու մի­ջեւ, իսկ միւս կող­մէ քե­մա­լա­կան­նե­րու եւ թուրք հա­կա­քե­մա­լա­կան­նե­րու մի­ջեւ, պէտք է որ շա­րու­նակ­ուին, ան­կախ ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րէն:

Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը վերջ ի վեր­ջոյ կրնան վա­ւե­րաց­ուիլ, յար­դա­րե­լով են­թա­յանձ­նա­ժո­ղով տա­նող ճամ­բան:  Իմ անձ­նա­կան ըն­դիմ­ու­թեան պատ­ճառ­նե­րը հաշ­ուե­լը դժուար չէր, բայց ինչ­պէս պէտք է վար­ուիլ այս ան­հա­ճոյ էու­թեան հետ հի­մա որ ան պար­տադր­ուե­ցաւ պատ­մա­գէտ­նե­րու ու­սե­րուն վրայ, այդ աւե­լի ծանր հարց մըն է:  Պէ՞տք է որ հայ եւ ոչ հայ 1915ի Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մաս­նա­գէտ­նե­րը այս են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վին մաս կազ­մեն եւ օրի­նա­կա­նու­թիւն տան այդ անար­ժան ու­րա­ցող­նե­րուն որոնք Թուրք­ի­ան կը ներ­կա­յաց­նեն:  Այս իրու­թիւնը որ­քան որ ալ ցա­ւա­լի ըլ­լայ  հա­մաշ­խար­հայ­նօ­րէն ճանչց­ուած Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մաս­նա­գէտ­նե­րուն, անոնց դէմ կանգ­նած են աւե­լի նուազ տրա­մա­բա­նու­թեամբ ան­հատ­ներ, որոնք կամ ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն կը փնտռեն, եւ կամ ան­կա­րող են – այս կամ այն ոչ ակա­դե­մա­կան պատ­ճառ­նե­րով – մեր­ժել նա­խա­գահ Սարգս­եա­նի խնդրան­քը, մատ­նան­շե­լով հայ­կա­կան սպա­նու­թիւն­նե­րու յե­տին  ցե­ղաս­պա­նա­կան միտ­քը են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վէն ներս:  Այս տե­սան­կիւ­նէն, են­թա­յանձ­նա­ժո­ղո­վին կազ­մու­թիւնը եւ անոր հա­կա­ռա­կորդ ցե­ղաս­պա­նու­թեան մաս­նա­գէտ­նե­րուն մա­կե­րե­սու­մը այս­պէս կամ այն­պէս յաղ­թա­նակ մը պի­տի ըլ­լայ ու­րա­ցող­նե­րուն հա­մար:

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*