ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ՆԻՒ ԵՈՐՔ.- Ո՞Վ Է… ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐ (1888-1965)

0 0
Read Time:21 Minute, 13 Second

ler Վեր­ջերս, Նիւ Եոր­քի Հա­մազ­գա­յին Հայ Կրթա­կան եւ Մշա­կու­թա­յին Միու­թիւնը վե­րընտ­րեց  իր վար­չա­կան կազ­մը: Միու­թեան շար­քե­րը ան­ցան մօտ տա­սը երի­տա­սարդ-ու­հի­ներ, որոն­ցից ոմանք ան­մի­ջա­պէս Գրա­կան Յանձ­նախմ­բի մաս կազ­մե­ցին, եւ առա­ւել  փոր­ձա­ռու­թիւն ձեոք բե­րե­լու  եւ օգ­տա­կար լի­նե­լու հա­մար, նրանք ներ­կայ պի­տի լի­նեն վար­չու­թեա­նը նիս­տե­րին: 

Հայ մշա­կոյ­թը կան­գուն մնա­լու հա­մար, յա­րատեւ կա­րիքն ու­նի երի­տա­սարդ ու­ժե­րի մի­աս­նա­բար աշ­խա­տանք տա­նե­լու, որ­պէս­զի դպրու­թեան ջա­հը մշտա­վառ պա­հե­լով՝ փո­խանց­ուի մեր գա­լիք սե­րունդ­նե­րին:

Հա­մազ­գա­յի­նի 2009-2010 տա­րեշր­ջա­նի գրա­կան երկ­րորդ ձեռ­նար­կը՝ “Լեռ Կամ­սար”, տե­ղի ու­նե­ցաւ Հոկ­տեմ­բեր 16-ի երե­կոյ­եան Հայ Կեդ­րո­նի Աւե­տիս­եան սրա­հի մէջ ներ­կա­յու­թեամբ Սբ. Լու­սա­ւո­րիչ Մայր Եկե­ղեց­ւոյ Արժ. Տ. Մես­րոպ Լա­քիս­եա­նի եւ մեր գրա­սէր հա­մայն­քի:

Ձեռ­նար­կի բա­ցու­մը կա­տա­րեց Գրա­կան Յանձ­նախմ­բի պա­տաս­խա­նա­տու Լի­զա Եսայ­եա­նը եւ հրա­ւի­րեց Աւե­տիս Հաճ­եա­նին, որպէսզի ան ներ­կա­յաց­նէ օր­ուան բա­նա­խօս Պրն. Ռու­բէն Պար­սում­եա­նին: Ռու­բէն Պար­սում­եա­նը իր ու­սա­նո­ղա­կան շրջա­նում սո­վո­րել է բա­ցա­ռիկ  ազ­գա­սէր ու­սու­ցիչ­նե­րի ու ղե­կա­վար­նե­րի շուն­չի տակ, որոնք մեծ ազ­դե­ցու­թիւն են թո­ղել նրա կեան­քի վրայ, ինչ­պէս՝ Հրաչ Փա­փազ­եա­նի, Միհ­րան Հե­րարդ­եա­նի, Մի­նաս Թէ­օ­լէ­օլ­եա­նի եւ այ­լոց: 

  Ռու­բէն Պար­սում­եա­նը Ճե­մա­րա­նը աւար­տե­լուց յե­տոյ յա­ճա­խել է Պէյ­րու­թի Ամե­րիկ­եան հա­մալ­սա­րա­նի  հաշ­ուա­պա­հա­կան բա­ժի­նը: Հա­լէ­պի մէջ, նա մի շարք գրա­սէր ան­ձանց հետ վա­րել է ու­սուց­չու­թեան պաշ­տօն Նոր Գիւ­ղի “Զա­ւար­եան” վար­ժա­րա­նի մէջ: 1967-ին հաս­տատ­ուել է Մոն­րէ­ալ, որից եր­կու տա­րի յե­տոյ փո­խադր­ուել է Նիւ Եորք: Չորս տա­րի աշ­խա­տել է Ազ­գա­յին Առաջ­նոր­դա­րա­նում քար­տու­ղա­րի պաշ­տօ­նով:  Եօ­թա­նա­սու­նա­կան եւ ութ­սու­նա­կան թուա­կան­նե­րին եղել է Նիւ Եր­քի “Հա­մազ­գա­յին”ի վար­չա­կան եւ վա­րել է մէկ շրջան ատե­նա­պե­տի պաշ­տօն: 

Բեմ հրաւիր­ուեց Պրն. Ռ. Պար­սում­եա­նը եւ ասաց.- Քսա­նե­րորդ դա­րի առա­ջին տաս­նամ­եակ­նե­րին Լեռ Կամ­սա­րի անու­նը ծա­նօթ էր թէ° Հա­յաս­տա­նի եւ թէ° Սփիւռ­քի հա­յու­թեան: Իր յօդ­ուած­նե­րը եւ եր­գի­ծա­բա­նա­կան գոր­ծե­րը ամէ­նից փնտռուած  գրու­թիւն­ներն էին մա­մու­լի մէջ: Իր թա­տեր­գու­թիւն­նե­րը բե­մադր­ւում էին թէ Կով­կա­սի եւ թէ Սփիւռ­քի զա­նա­զան հայ գա­ղութ­նե­րի մէջ: Սա­կայն երե­սու­նա­կան թուա­կան­նե­րին երբ Սի­բիր աք­սոր­ուեց, լռ­եց իր ձայ­նը եւ իր գրա­կա­նու­թիւնը մո­ռա­ցու­թեան են­թարկ­ուեց գրե­թէ մինչեւ իր մա­հը:

Այս վեր­ջին տա­րի­նե­րին է միայն, որ շնոր­հիւ իր թոռ­նու­հի, Տիկ. Վա­նու­հի Թով­մաս­եա­նի ան­դուլ ճի­գե­րին, սկսե­ցին հրա­տա­րակ­ուել մաս առ մաս իր հայ­կա­կան ան­տիպ գոր­ծե­րից:

2000-ին հրա­տա­րակ­ուեց իր օրագ­րու­թիւն­նե­րի 1953-1956 տա­րի­նե­րի գրու­թիւն­նե­րը՝ “Կար­միր Օրեր” խո­րագ­րով: 2001-ին “Սաս­տիկ Կո­մու­նիստ­ներ”, (եր­գի­ծա­կան թա­տեր­գու­թիւնը՝  եօ­թը պատ­կե­րով): Անց­եալ տա­րի լոյս տե­սաւ եր­կու գոր­ծեր՝ “Մա­հա­պուրծ Օրա­գիր” 1925-1935 եւ “Խաղք ու Խայ­տա­ռակ Աշ­խարհ” Ժո­ղո­վա­ծուն: Իսկ 2009-ին “Սոց­ի­ա­լիզ­մի Սա­հա­րա” որն ընդգր­կում է Լեռ Կամ­սա­րի 1959-ի օրագ­րե­րը:

Այ­սօր շնոր­հիւ իր թոռ­նու­հու, Լեռ Կամ­սա­րը ապ­րում է իր գրա­կան երկ­րորդ կեան­քի վաս­տա­կի վե­րած­նուն­դը, որը  մեծ մա­սամբ ան­տիպ է, հսկա­յա­ծա­ւալ եւ հե­տաքրք­րա­կան: Բայց, ո՞վ է այս Լեռ Կամ­սա­րը:

Բուն անու­նով Արամ Թով­մաս­եան, ծնուել է Վան 1888թ. Հոկտ. 24-ին, եկե­ղե­ցա­կան ըն­տա­նի­քի մէջ: Հայ­րը, Մ. Թով­մաս Քհնյ. Թով­մաս­եան (Թով­մաղ­եան որ սխալ­մամբ Թով­մաս­եան է ար­ձա­նագր­ուած) կ’ու­զէր, որ որ­դին եւս հոգեւո­րա­կան դառ­նայ ու այդ նպա­տա­կով 1902-ին պա­տա­նի Արա­մին ու­ղղար­կում է Սբ. Էջմ­ի­ած­նի Հոգեւոր Ճե­մա­րա­նը, կրօ­նա­կան կրթու­թիւն ստա­նա­լու հա­մար: Սա­կայն Լեռ Կամ­սա­րը, ոչ միայն եկե­ղե­ցա­կան չի դառ­նում, այլեւ կրօն­քի ու եկե­ղե­ցա­կա­նու­թեան դէմ բուռն պայ­քար է մղում: Այն­պէս որ նա դառ­նում է ան­հա­ւատ, հա­կակ­րօն, անաստ­ուած, որն իրեն սի­րե­լի պի­տի դարձ­նէր հա­մայ­նա­վա­րու­թեան, երբ որ սկսէր գրել սո­վե­տա­կան շրջա­նին:

1909-ին վե­րա­դառ­նում է Վան եւ  նուիր­ւում ու­սուց­չու­թեան, մի­ա­ժա­մա­նակ աշ­խա­տակ­ցե­լով Վա­նի “Աշ­խա­տանք” թեր­թին: Լեռ Կամ­սա­րի ներշնչ­ման աղ­բիւրն է լի­նում Յա­կոբ Պա­րոն­եա­նի “ Մե­ծա­պա­տիւ Մու­րաց­կան­ներ” Գիր­քը: Եւ կա­րե­լի է ասել, որ նրա հա­մար հայ եր­գի­ծա­բա­նու­թեան աստ­ուա­ծը եղել է Յա­կոբ Պա­րոն­եանն, ու Եր­ուանդ Օտ­եա­նը:

1910-ին գրած իր առա­ջին իսկ եր­գի­ծանք­նե­րով մեծ յա­ջո­ղու­թիւն է գտնում եւ բո­լո­րը շնոր­հա­ւո­րում են նրան: Ինչ­պէս ինքն է ասում, ման­կու­թիւ­նից ի վեր  սի­րում էր Կամ­սար անու­նը եւ Արամ Թով­մա­ս­եան գրա­գէ­տը այդ անու­նով է հրա­տա­րա­կում իր գրուածք­նե­րը: Եւ դարձ­եալ, իր գրա­կան բուն անու­նի ծա­գու­մի մա­սին այս­պէս է պատ­մում Լեռ Կամ­սա­րը. ”Վա­նում իմ եր­գի­ծանք­նե­րից մէ­կում խստօ­րէն ծաղ­րել էի քա­ղա­քա­կան յայտ­նի դէմք հա­մա­րուող հայ վա­ճա­ռա­կան­նե­րից մէ­կին: Յա­ջորդ օրը իմ չա­րա­բաս­տիկ հե­րո­սի կառ­քը կանգ­նեց խմբագ­րու­թեան դրա­նը եւ նա հարց­րեց.

– Ո՞վ իմ մա­սին գրած է Կա­զէ­թի մէջ:

Կար­ծես ջուր մա­ղե­ցին գլխիս: Մօ­տե­ցայ ու եր­կիւ­ղը սրտումս ասա­ցի.

– Յար­գե­լի Էֆէն­դի, ես եմ գրել:

Եր­կու քայլ մօ­տե­ցաւ, ձեռ­քը դրեց ու­սիս ու …

– Աֆէ­րիմ, կեց­ցես, չնա­յած իմ վա­ճա­ռա­կա­նա­կան համ­բա­ւը դրած ես սա­լի վրայ ու մուր­ճով աղէկ մը ծե­ծէր ես, սա­կայն խնդալս ալ բե­րիր. ու­րիշ­նե­րու նման ին­ծի ոչ թէ° քծներ ես, այլ, հա­մար­ձա­կիլ ես առ­նիլ, թա­ղել… Քու երես­նե­րը պա­գե­լու է” : Ապա ուսս թփթփաց­նե­լով ասաց.

– Կամ­սար չէ , Մեծ Կամ­սար, ԼԵՌ ԿԱՄ­ՍԱՐ:

– Բայց հա­գուստ կա­պուստդ շնորհ­քիդ հետ չեն բռնէ, թա­զէն առ ու վա­յե­լէ”:

Ու ճա­կատս համ­բու­րե­լով գաղտ­նի եր­կու ոս­կի դրեց ափիս մէջ”:

Կեան­քի դառն փոր­ձա­ռու­թիւն­ներց տա­րի­ներ յե­տոյ Լեռ Կամ­սարն այս­պէս է խորհր­դա­ծում այդ անու­նի մա­սին:

“Ես, որ գրա­կան աս­պա­րէզ մտնե­լիս “Լեռ Կամ­սար” անունն առի վրաս, եր­բեք մտքովս չան­ցաւ, որ այդ անու­նը այ­սօր սաս­տիկ պէտք պի­տի գար ին­ծի, որ այ­սօր­ուայ իմ կեան­քը ես պար­տա­կան պի­տի լի­նեմ իմ անու­նին: Որով­հետեւ եթէ այն ժա­մա­նակ ինձ “Լեռ” չան­ուա­նէի ու ասենք “Հաս­տա­բուն Կաղ­նի” ան­գամ, սա քա­ռա­սուն տար­ուայ իմ վրայ փչող քա­մին ար­մա­տա­հան պի­տի անէր ինձ եւ հող­մա­հար տա­նէր, ինչ­քան էլ “Հաստ” բուն ու­նե­նա­յի: Ես ան­պայ­ման “ԼԵՌ” պի­տի լի­նէի դի­մա­նա­լու հա­մար այս ամէն տե­սակ գլխիս ոռ­նա­ցող քա­մի­նե­րին ու փո­թո­րիկ­նե­րին: Եթէ “Լեռ” չլի­նէի հի­մայ չկա­յի: Փառք քեզ անուն, որ փրկե­ցիր ինձ կորս­տից…”

Շու­տով սկսւում է Առա­ջին Հա­մաշ­խա­րհա­յին Պա­տե­րազ­մը: Նա­խազ­գա­լով վտան­գը Վա­նը դի­մում է ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թեան, Արամ Մա­նուկ­եա­նի, Ար­մե­նակ Եկար­եա­նի եւ միւս­նե­րի հետ Լեռ Կամ­սարն եւս կազ­մա­կեր­պող­նե­րի մէջն է, իր դիր­քը իր բնա­կա­րանն էր Այ­գես­տա­նի մէջ: Արամ Մա­նուկ­եա­նը Լեռ կամ­սա­րին է  մի­ա­նում իր դիր­քը կորց­նե­լուց յե­տոյ:  Ռու­սա­կան բա­նա­կի անա­կն­կալ նա­հան­ջից յե­տոյ հա­յու­թիւնը եւս ստիպ­ւում է գաղ­թել արեւե­լա­հա­յաս­տան: Լեռ Կամ­սա­րը հաս­տատ­ւում է  Երեւան իր ըն­տա­նի­քի հետ եւ կը շա­րու­նա­կում է իր ու­սուց­չա­կան աս­պա­րէ­զը, մի­ա­ժա­մա­նակ աշ­խա­տակ­ցե­լով Կով­կա­սի հայ թեր­թե­րին:

1917-ին ար­դէն ճա­նաչ­ուած անուն էր, Լեռ Կամ­սա­րը երբ կա­մա­ւոր  մաս­նակ­ցում էր Սար­ղա­մի­շի, Վա­նի 4-րդ կա­մա­ւո­րա­կան գնդին, Գնդա­պետ Տիգ­րան Պաղ­տա­սար­եա­նի հրա­մա­նա­տա­րու­թեամբ: Սա­կայն 1918 թուին մի օր Դրօն զի­նուոր­նե­րի շար­քի մէջ տես­նե­լով ու ճանչ­նա­լով նրան, ար­գե­լում է մաս­նակ­ցել մար­տա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւն­նե­րին, ասե­լով, “Քեզ որ մի բան պա­տա­հի, բա մեզ ո՞վ է ծաղ­րե­լու, գնայ, ա°յ մարդ, գնա°, քո գործն ու­րիշ է, դու քո գոր­ծով զբաղ­ուիր”:

1918-ին Լեռ Կամ­սա­րը Թիֆ­լի­սի “Հո­րի­զոն” օրա­թեր­թի մէջ մի եր­գի­ծանք  է գրում Լե­նի­նի մա­սին, որ յե­տա­գա­յին դժբախ­տու­թեան դուռ է  բա­ցում ու դա­մոկլ­եան սրի պէս շա­րու­նակ կախ­ուած է մնում իր գլխի վրայ: Չա­րա­ղէտ եր­գի­ծան­քի անունն էր “Նի­կո­լայ Ցա­րին նա­մա­կը Ուլ­ի­ա­նով Լե­նի­նին”: Մի իրա­կան եւ կծու նա­մակ:

Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան ան­կու­մից ան­մի­ջա­պէս յե­տոյ, 1921-ին Լեռ Կամ­սա­րը  շա­տե­րի պէս  փախ­չում է Պարս­կաս­տան, Թաւ­րիզ: Դաշ­նակ­ցու­թիւնը այն­տեղ եւս նե­ցուկ կը կանգ­նի իր անո­ղոք ընդ­դի­մա­խօսին ու քննա­դա­տին: Մէկ օր­ուայ մէջ նրան ապա­հո­վում է թէ° աշ­խա­տանք եւ թէ° բնա­կա­րան: Լեռ Կամ­սա­րը սկսում է ներ­կա­յաց­նել իր թա­տեր­գու­թիւն­նե­րը մեծ յա­ջո­ղու­թեամբ: Բայց Հայ­րե­նի­քի ու ըն­տա­նի­քի կա­րօ­տը սրտում եւ յատ­կա­պէս նոր իշ­խա­նու­թեան հրաւէ­րին ըն­դա­ռա­ջե­լով՝ աշ­խա­տակ­ցե­լու “Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տան” թեր­թին իրեն  մղում են վե­րա­դառ­նալ Երեւան:  Մի քայլ, որի հա­մար շու­տով պի­տի զղջայ մինչեւ իր կեան­քի վեր­ջը:

Երեւա­նում նա ստանձ­նում է “Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տան” թեր­թի եր­գի­ծա­կան բաժ­նի գլխա­ւոր աշ­խա­տո­ղի պաշ­տօ­նը: Իր գրու­թիւն­նե­րը մեծ յա­ջո­ղու­թիւն են ու­նե­նում  նաեւ ար­տա­սահ­մա­նի մէջ: Այդ տա­րի­նե­րին Աւե­տիք Իսա­հակ­եա­նը  գրում է իրեն Փա­րի­զից.”Դու ար­տա­սահ­մա­նում մի­ակ կար­դա­ցուող հե­ղի­նակն ես, “Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տան” թեր­թում լոյս տե­սած քո բո­լոր եր­գի­ծանք­նե­րը ար­տատպ­ւում են հայ մա­մու­լում եւ այն ձեռ­քից ձեռք է անց­նում”:

Լեռ Կամ­սա­րը գրել է բազ­մա­թիւ նիւ­թե­րի մա­սին, թէ ազ­գա­յին-քա­ղա­քա­կան եւ թէ° հա­մա­մարդ­կա­յին: Սա­կայն, պէտք է նշել, որ խորհր­դա­յին գրաքն­նու­թիւնը չէր կա­րող ար­տօ­նել, որ նա ու­զա­ծին պէս ազատ գրի: Այլ, քա­ջա­լե­րում էր, որ Լեռ Կամ­սա­րը գրէր հա­կակ­րօ­նա­կան, հա­կա­դաշ­նակ­ցա­կան եւ հա­կա­ազ­գայ­նա­կան եր­գի­ծանք­ներ: Նա, նաեւ ու­նի այ­լա­բա­նա­կան գրու­թիւն­ներ, որոնց հե­րոս­նե­րը ոչ թէ° մար­դիկ են, այլ կեն­դա­նի­ներ, առիւծ, աղ­ուէս, շուն եւ այլն, որոնք կը մարմ­նա­ւո­րեն ազ­գա­յին ու հա­մաշ­խար­հա­յին ճա­նաչ­ուած դէմ­քեր:    

1931-ին “Զտու­մը” սկսուեց Խորհր­դա­հայ գրող­նե­րի “Մաք­րե­ցին” իրենց շար­քե­րը “Ազ­գի ու Հայ­րե­նի­քի Թշնա­մի” Լեռ Կամ­սա­րէն եւ նրան աշ­խա­տան­քից հե­ռաց­նե­լով դա­տա­պար­տե­ցին ու ամ­բաս­տա­նե­ցին որ­պէս “Դաշ­նակ­ցա­կան ուռ­ճա­ցած տնտե­սա­տէր”, որով­հետեւ նա ունէր 40 փե­թակ մեղ­ուա­նոց, որից ո°չ միայն օգուտ չէր տես­նում, այլեւ տա­րին 200 ռուբ­լի հարկ էր վճա­րում: Հա­լա­ծան­քը  շա­րու­նակ­ւում է մինչեւ 1935 երբ Լեռ Կամ­սա­րին ձեր­բա­կա­լում ու բան­տար­կում են Երեւա­նի մէջ, ամ­բաս­տա­նե­լով Սթա­լի­նի դէմ մա­հա­փոր­ձով եւ ռուս դա­տա­ւո­րի առջեւ են դնում Լեռ Կամ­սա­րի “Պլե­նար­նիսդ” գրու­թիւնը թարգ­ման­ուած ռու­սե­րէ­նի: Ծի­ծա­ղի առար­կայ դար­ձած եր­կու ամիս տեւող դա­տա­վա­րու­թեամբ նրան աք­սո­րի են դա­տա­պար­տում 3 տա­րի սի­բիր եւ 17 տա­րի էլ որ­պէս քա­ղա­քա­կան յան­ցա­ւոր ըն­տա­նի­քից հե­ռու Բա­սար­գե­չար (ներ­կա­յիս Վար­դէ­նիս) ու նրան ար­գե­լում տպագ­րե­լու:

1954-ին հա­մա­նե­րու­մով  վե­րա­դառ­նում է Երեւան ու  դի­մում Գե­րա­գոյն Դա­տա­րա­նին վե­րաքն­նե­լու “Գոր­ծը”, իրեն բան­տար­կու­թիւնը: Գե­րա­գոյն Դա­տա­րա­նը   գտնում է որ Լեռ Կամ­սա­րը ար­դար է եւ զուր տեղն է 20 տա­րի տա­ռա­պել: Ու Լեռ Կամ­սար  գրում է “Մի փոք­րիկ վրի­պակ, բայց հե­տաքր­քիրն այն է, որ նրանք իրենց ահ­ռե­լի սխա­լի հա­մար նոյ­նիսկ մի կի­սա­բե­րան նե­րո­ղու­թիւն ան­գամ չեն խնդրում ին­ձա­նից, ինչ որ պա­հան­ջում է տար­րա­կան քա­ղա­քա­վա­րու­թիւնը”: Եւ աւե­լաց­նեւմ. ”Այո°, իսկ ի՞նչ անեն այն թշուառ դա­տա­պարտ­ուած­նե­րը, որոնք իրենց ան­մե­ղու­թեան մա­սին իմա­նում են… գնդա­կա­հա­րու­մից յե­տոյ”:

Իր կեն­դա­նու­թեան ժա­մա­նակ Լեռ Կամ­սա­րը հրա­տա­րա­կել է հինգ հա­տոր, որոն­ցից որոշ մա­սը  բռնագ­րաւուած եւ ոչն­չաց­ուած է բոլշեւիկ­եան կա­ռա­վա­րու­թեան կող­մից եւ հետեւա­բար դժուար է գտնել այ­սօր: Յե­տա­գա­յին մէկ մաս իր գոր­ծե­րից հրա­տա­րակ­ուել են ժո­ղո­վա­ծունե­րի մէջ, յատ­կա­պէս “Մի Հա­տոր­եակ” գրքի մէջ, տպուած 1980-ին: Եւ երկ­րորդ ժո­ղո­վա­ծոն՝ “Եր­կիր” խո­րագ­րով 1988-ին  իր ծննդեան հա­րիւ­րամ­եա­կի առի­թով: Առա­ջին գիր­քը լոյս է տե­սել 1924-ին ”Ան­վա­ւեր Մե­ռել­ներ” եւ 1926-ին “Ազ­գա­յին Այ-­բե­նա­րան” 1934-ին “Վրի­պած Ար­ցունք­ներ” եւ 1959-ին “Գրա­բար Մար­դիկ”, մա­հից մի­ քա­նի օր առաջ իր վեր­ջին գիր­քը՝ “Մար­դը Տա­նու Շո­րե­րով”: Նրա մահ­ուա­նից յե­տոյ գրքե­րը խմբագ­րել ու յա­ռա­ջա­բա­նը գրել է Վա­նու­հի Թով­մաս­եա­նը, իսկ չոր­րոր­դի­նը՝ “Խաղ ու Խայ­տա­ռակ Աշ­խարհ” Սամ­ուէլ Մու­րադ­եա­նը: 

Լեռ Կամ­սա­րի գրա­կան ժա­ռան­գու­թիւնը հա­մար­եայ թէ ան­տիպ է այ­սօր, եր­գի­ծա­բա­նի անու­նը չես գտնի ո°չ դպրո­ցա­կան եւ ո°չ էլ  հա­մալ­սա­րա­նա­կան ծրագ­րե­րում. ազատ եւ ան­կախ Հա­յաս­տա­նի ակա­դեմ­ի­ան հրա­տա­րա­կում է Հայ Գրա­կա­նու­թեան Պատ­մու­թեան ստուար հա­տոր­նե­րը՝ առանց նշե­լու հայ եր­գի­ծա­բա­նու­թեան վեր­ջին մո­հի­կա­նին: Լոյս են ըն­ծա­յում բռնա­դատ­ուած գրող­նե­րի մա­սին ծա­ւա­լուն  գրքեր եւ շրջան­ցում են մեծ հե­ղի­նա­կին լոկ այն պատ­ճա­ռով, որ վեր­ջի­նիս բռնա­դատ­ման ցա­ւա­լի պատ­մու­թիւնը կա­րող է ան­ցան­կա­լի լոյս սփռի մեր ամօ­թա­լի անց­եա­լի իրո­ղու­թեան վրայ եւ վի­րա­ւո­րի որոշ ան­ձե­րի եւ միու­թիւն­նե­րի: 

… Պէտք է խոս­տո­վա­նել, շա­րու­նա­կում է Ռ. Պար­սում­եա­նը, որ սո­վե­տա­կան իշ­խա­նու­թիւնը լաւ, շատ լաւ էր աշ­խա­տել Լեռ Կամ­սա­րի յի­շա­տա­կը ի ս­պառ մո­ռա­ցու­թեան մատ­նե­լու գոր­ծում: Պան­թէ­ո­նում նրան չէք գտնի, թան­գա­րան, անու­անա­կոչ­ուած դպրոց, գրա­դա­րան կամ նման ման­րուք­նե­րի մա­սին խօ­սելն ար­դէն աւե­լորդ է:

1965-ին, մա­հից քիչ առաջ լոյս է տես­նում Լեռ Կամ­սա­րի վեր­ջին ժո­ղո­վա­ծուն “Մար­դը Տա­նու Շո­րե­րով” գիր­քը, որը 10,000 տպա­քա­նա­կով տպուե­լուց յե­տոյ եւս ար­գիլ­ուեց ծա­խելն ու հա­ւաք­ուեց հրա­պա­րա­կից, որով­հետեւ, այն­տեղ կար մի եր­գի­ծանք՝ “Թատ­րո­նի Դի­րեկ­տո­րը” խո­րագ­րով: Են­թա­կան Ղա­զար Ղա­զար­եա­նը ի գործ դնե­լով իր ազ­դե­ցու­թիւնը ար­գե­լում է գրքի ցրու­մը: Մա­հա­մերձ Լեռ Կամ­սա­րի հա­մար դա շատ ծանր հար­ուած էր: Հրա­տա­րակ­չու­թեան խմբա­գիր Խա­չիկ Պօ­ղօս­եա­նին նա ասում է. – Չէ, դա տա­նե­լու բան չէ Խա­չիկ, չէ որ սա չոր­րորդ գիրքն է, որ կը մատ­նեն խա­րոյ­կի բո­ցե­րին, այդ ճիզ­ոետ կո­մու­նիստ­նե­րը (երբ 1935-ին չե­կիստ­նե­րը  ձեր­բա­կա­լե­ցին Լեռ Կամ­սա­րին, բազ­մա­թիւ ան­տիպ­նե­րի հետ ոչն­չաց­րին “Ան­վա­ւեր Մե­ռել­ներ” 1924, “Ազ­գա­յին Այբ­բե­նա­րան” 1926, “Վրի­պած Ար­ցունք­ներ” 1934, ժա­ղո­վա­ծու­նե­րը): 

Հո­գե­կան ու մարմ­նա­կան տա­ռա­պան­քի գա­լա­րում­նե­րը դեռ մի քա­նի օր շա­րու­նակ­ւում են, երբ  հա­րա­զատ­նե­րը  հոր­դո­րում են նրան բա­նալ կո­պե­րը, Լեռ Կամ­սարն ասում է. ”Ես աշ­խար­հի վրայ բա­ցուող պա­տու­հա­նից ար­դէն փա­կե­ցի ու մաք­րե­ցի նրա հետ բո­լոր հա­շիւ­ներս: Իզուր եւ սին էր պայ­քար­նե­րը յա­նուն ճշմար­տու­թեան եւ ար­դա­րու­թեան: Ճշմար­տու­թիւնը անց­նե­լիք ճա­նա­պարհ չու­նի այս մե­ղա­ւոր աշ­խար­հում: Որ­պէս մարդ ապ­րե­լու հնար չե­ղաւ, չթո­ղին որ­պէս մարդ ապ­րել, գէթ թող­նէ­ին որ­պէս մարդ մեռ­նել”: Վեր­ջին խօսքն էր.- “Ես խնդրում եմ ինձ թա­ղե­լիս երեսս վար դնէք հո­ղը… որ այս կա­ռա­վա­րու­թեան երե­սը չտես­նեմ: Խորհր­դա­յին կա­ռա­վա­րու­թիւնը  հէք­ի­ա­թի այն վի­շա­պը եղաւ որ նստած իմ եւ ժո­ղովր­դի մէջ­քին, ար­գիլեց ամէն տե­սա­կի հա­ղոր­դակ­ցու­թիւն իրար հետ: Ինձ Սի­բիր աք­սո­րեց ու վա­ռեց գրքերս, որ չկար­դան, վե­րա­դար­ձիս էլ այն­պէս խցեց բե­րանս, որ ծպտուն չհա­նեմ, որ չգո­ռամ ճշմար­տու­թիւնը”:

Հա­զիւ աչ­քե­րը փա­կած, տնե­ցի­նե­րը լուռ ու ար­ցունք­նե­րը խեղ­դե­լով  դա­տար­կում են նրա գրա­կան գզրոց­նե­րը՝ գրու­թիւն­նե­րը տե­ղա­ւո­րե­լով մի յա­տուկ թակս­տո­ցում: Ու միայն դրա­նից յե­տոյ  է սկսւում լացն ու կո­ծը եւ լուր է տրւում հարեւան­նե­րին ու կա­ռա­վա­րու­թեան:

Լեռ Կամ­սարն իր կեան­քի երե­սուն եր­կու տա­րի­նե­րը ապ­րել է ազատ ու մնաց­եալ քա­ռա­սուն հին­գը սո­վե­տա­կան իշ­խա­նու­թեան ներքեւ: Իր գոր­ծե­րով ան լա­ւա­գոյն վկան է ու պատ­մո­ղը այդ շրջա­նի մեր պատ­մու­թեան, իր գրու­թիւն­նե­րը վա­ւե­րագ­րի ճշգրտու­թեամբ կը բա­ցա­յայ­տեն մեր ժո­ղովր­դի ապ­րում­ներն ու զգա­ցում­նե­րը: Այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նի պատ­մու­թիւնը չի կա­րե­լի գրել առանց Լեռ Կամ­սա­րի վկա­յու­թեան: Վեր­ջաց­նում է իր խօս­քը Ռ. Պար­սում­եա­նը լի­ա­կա­տար ներ­կա­յաց­նե­լով Լեռ Կամ­սա­րին, որ կա­րե­լի է ասել ան­ծա­նօթ էր ներ­կայ եղող մե­ծա­մաս­նու­թեան,  որոնք մեծ հե­տաքրք­րու­թեամբ ունկնդ­րե­ցին ու իրենց հար­ցե­րի պա­տաս­խա­նը գտան վեր­ջա­ւո­րու­թեան:

Այո°, իրա­կա­նու­թիւն է, որ Լեռ Կամ­սարն իր ժա­մա­նա­կա­կից որոշ տա­ղան­դա­ւոր գրող­նե­րի հետ խիստ բա­խում­ներ է ու­նե­ցել եւ իր եր­գի­ծա­կան սուր գրուածք­նե­րով յա­ճախ պա­տաս­խա­նել է նրանց: Բայց ժա­մա­նակ­նե­րը վատ էին… Ինչեւի­ցէ, այս փո­խա­դարձ ան­ուա­նար­կում­նե­րը սուղ են նստել եր­կուս­տեք, նա ­մա­նա­ւանդ Լեռ Կամ­սա­րի վրայ, աք­սոր, բան­տար­կու­թիւն, դա­ժան օրեր…: Դա Ստա­լին­եան զու­լու­մի շրջանն էր: Հի­մա ժա­մա­նակն է, որ մենք մեր ՄԵ­ԾԵ­ՐԻՆ յի­շենք ու գնա­հա­տենք ըստ իրենց թո­ղած ժա­ռան­գու­թեան: “Լաւ է ու°շ, քան եր­բե°ք”: Լեռ Կամ­սա­րը պէտք է դրուի իր ար­ժա­նի պատ­ուան­դա­նին, իրեն ներշն­չող ՄԵԾ եր­գի­ծա­բան­ներ Յ. Պա­րոն­եա­նի եւ Ե. Օտ­եա­նի կող­քին:

ԱՐ­ՄԻ­ՆԷ ՄԻ­ՆԱՍ­ԵԱՆ

Նիւ Եորք

 

Պրն. Ռու­բէն Պար­սում­եա­նը դասախօսութեան ընթացքին

 

Չո­պան­եա­նը նո­րէն Փա­րի­զէն ել­եր կու գայ կա­թո­ղի­կո­սա­կան ընտ­րու­թեա­նը մաս­նակ­ցե­լու հա­մար:

Ինչ­քան կը յի­շեմ՝ բո­լոր կա­թո­ղի­կո­սա­կան ընտ­րու­թեանց մաս­նակ­ցած է այս մար­դը:

Այս ան­գամ լաւ կ’ընէ, որ մէկ ան­գա­մէն եր­կուսն ընտ­րէ, որ ամէն ան­գամ ստիպ­ուած չըլ­լայ Փա­րի­զէն ել­լել Հա­յաս­տան գալ:

Հի­մակ­ուայ կա­թո­ղի­կոս­նե­րը մէկ տա­րի չեն դի­մա­նար,- ըսես խորհր­դա­յին ապ­րանք ըլ­լան…. («ՄԱ­ՀԱ­ՊՈՒՐԾ ՕՐԱ­ԳԻՐ», էջ 239):

ԼԵՌ ԿԱՄ­ՍԱՐ

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՇԻՔԱԿՈՅԻ ՄԷՋ «ԱՆՑՈՂԻԿԸ ԵՒ ԱՆԺԱՄԱՆՑԵԼԻՆ» ԳՐԱԳԷՏ Մ. ՊՉԱՔՃԵԱՆԻ ԳՈՐԾԻ ՇՆՈՐՀԱՀԱՆԴԷՍ
Next post «ԱՅՍՔԱՆ ԶԻՋՈՒՄՆԵՐԻՑ ՅԵՏՈՅ, ԳՈՆԷ ԳՆԴԱԿԸ ՄԵՐ ԴԱՇՏՈՒՄ ՊԷՏՔ Է ԼԻՆԷՐ» ԿԸ ՅԱՅՏՆԷ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՐՏԱՔԻՆ ԳՈՐԾՈՑ ՆԱԽԿԻՆ ՆԱԽԱՐԱՐ ՎԱՐԴԱՆ ՕՍԿԱՆԵԱՆ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles