ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍՈՒԹԵԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒԹԵԱՄԲ ԱՏԱՆԱՅԻ ՋԱՐԴԻ 100-ԱՄԵԱԿԻՆ ՆՈՒԻՐՈՒԱԾ ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐ

p2-3 logo Հոկ­տեմ­բեր 28-ի երե­կոյ­եան, Մե­ծի Տանն  Կի­լիկ­իոյ Մայ­րա­վան­քին (Լի­բա­նան) մէջ, սկսաւ Ատա­նա­յի Ջար­դի 100-Ամ­եա­կին նուիր­ուած շա­բա­թը, բարձր հո­վա­նա­ւո­րու­թեամբ Արամ Ա. Կա­թո­ղի­կո­սին:

Մայ­րա­վան­քի շրջա­փա­կին մէջ, Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տը բա­ցու­մը կա­տա­րեց Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծի 100-Ամ­եա­կին նուիր­ուած նո­րա­կերտ խաչ­քա­րին: Ներ­կայ էին Մի­ա­բան Հայ­րեր, ազ­գա­յին ժո­ղո­վա­կա­նու­թեան ան­դամ­ներ, Հայ Կա­թո­ղի­կէ եւ Հայ Աւե­տա­րա­նա­կան Եկե­ղե­ցի­նե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ, պե­տա­կան ու քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­ներ, հայ­րե­նակ­ցա­կան միու­թիւն­նե­րու ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­ներ եւ ազ­գա­յին­ներ:

Մի­ա­բան Հայ­րե­րու կող­մէ կա­տար­ուե­ցաւ հո­գե­հանգստ­եան արա­րո­ղու­թիւն: Ապա Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տին ձե­ռամբ վար առն­ուե­ցաւ քան­դա­կա­զարդ խաչ­քա­րը ծած­կող քօ­ղը: Բաց­ման հան­դի­սու­թե­նէն ետք, »Կի­լիկ­իա« թան­գա­րա­նի »Կիւլ­պէնկ­եան« սրա­հին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծը ներ­կա­յաց­նող վա­ւե­րագ­րա­կան լու­սան­կար­նե­րու ցու­ցա­հան­դէ­սին բա­ցու­մը: Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան, Հա­յաս­տա­նի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան թան­գա­րա­նի արխիւին ու այլ ար­խիւ­նե­րու մէ­ջէն հա­ւաք­ուած ու ցու­ցադ­րու­թեան պատ­րաստ­ուած շուրջ վաթ­սուն լու­սան­կար­ներ ներ­կա­յաց­ուած էին:

Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տը այս առի­թով խօսք առաւ.- »Թուր­քը այդ բո­լոր տար­բե­րու­թիւն­նե­րը վեր­ցուց, երբ ջար­դեց մեր ժո­ղո­վուր­դը: Ուս­տի, անոր դէմ մեր հա­ւա­քա­կան յի­շո­ղու­թեամբ պայ­քա­րե­լու մեր ճի­գին մէջ, պէտք է քան­դենք ամէն տար­բե­րու­թիւն որ կը հե­ռաց­նէ մեզ իրար­մէ, ու բե­ւե­ռա­ցում­ներ կը ստեղ­ծէ մեր կեան­քէն ներս… Հա­տու­ցում կը պա­հան­ջենք Թուրք­իա­յէն, Ատա­նա­յի Ջար­դին մարդ­կա­յին եւ նիւ­թա­կան վնաս­նե­րուն հա­մար«: Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տը խօ­սե­ցաւ Կի­լիկ­իոյ Աղէ­տին՝ Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծին մա­սին, իբ­րեւ նա­խա­պատ­րաս­տու­թիւն 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան:

p2-3  1Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տը թուա­յին հա­շիւ­նե­րով ներ­կա­յա­ցուց Ատա­նա­յի հա­յու­թեան կրած բո­լոր վնաս­նե­րը, երե­սուն հա­զար կո­տոր­եալ­նե­րուն հետ, հա­զա­րա­ւոր այ­րի­ներն ու որ­բե­րը, հրկիզ­ուած եկե­ղե­ցի­ներն ու դպրոց­նե­րը, քանդ­ուած տու­ներն ու գոր­ծա­տե­ղի­նե­րը, ագա­րակ­նե­րը, ջրա­ղաց­նե­րը եւ բո­լոր-բո­լոր մարդ­կա­յին ու նիւ­թա­կան կո­րուստ­նե­րը:

Հա­մա­գու­մա­րին մաս­նակ­ցե­ցան Հա­յաս­տա­նէն, Լի­բա­նա­նէն, Սուր­իա­յէն, Կիպ­րո­սէն, Յու­նաս­տա­նէն, Իտալ­իա­յէն, Ֆրան­սա­յէն, Իրա­նէն եւ այլ եր­կիր­նե­րէ ժա­մա­նած ան­ձեր, քննար­կե­լու հա­մար հա­րիւր տա­րի­ներ առաջ Թուրք­իոյ կող­մէ կազ­մա­կերպ­ուած այս կո­տո­րա­ծին զա­նա­զան դրդա­պատ­ճառ­նե­րը:

Հա­մա­գու­մա­րի բա­րի գալստ­եան խօս­քը ար­տա­սա­նեց կազ­մա­կեր­պիչ յանձ­նա­խում­բի ատե­նա­պետ Գերշ. Տ. Նա­րեկ Եպս. Ալեէ­մէզ­եան: Սրբա­զա­նը անդ­րա­դառ­նա­լով Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան կող­մէ նա­խա­պէս կազ­մա­կերպ­ուած նման հա­մա­գու­մար­նե­րուն, ըսաւ որ դարձ­եալ այս Սուրբ Աթոռն է հա­մախմ­բո­ղը, այս ան­գամ իր գրաւ­եալ թե­մե­րէն Ատա­նա­յի մէջ տե­ղի ու­նե­ցած ջար­դին շուրջ գի­տա­կան մօ­տե­ցու­մով խօս­քը փո­խան­ցե­լու:

Ապա, Հայ­րա­պե­տա­կան իր օրհ­նու­թիւնը տա­լով հա­մա­գու­մա­րին, Արամ Ա. Կա­թո­ղի­կոս սոյն հա­մա­գու­մա­րին ար­դիւ­նա­ւէտ աշ­խա­տան­քին հա­մար կա­տա­րեց կարգ մը թե­լադ­րու­թիւն­ներ: Գի­տա­կան նման հա­մա­գու­մա­րի մը կա­յա­ցու­մը ան նկա­տեց, ազ­գո­վին մեր խօս­քը ըսե­լու ար­ժա­նա­պա­տիւ առիթ մը: »Մենք ըսե­լիք ու­նինք, սա­կայն մեր խօս­քը չէ° այդ միայն, այլ մեր նա­հա­տակ­նե­րո°ւն խօս­քը, զոր պէտք է ըսենք յստա­կօ­րէն« յայտ­նեց ան: Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տը յոր­դո­րեց ներ­կա­նե­րուն ոչ թէ անդ­րա­դառ­նալ Ատա­նա­յի ող­բեր­գա­կան դէպ­քե­րու միայն նկա­րագ­րու­թեան, այլ գի­տա­կա­նօ­րէն պա­տաս­խան­ներ գտնել »Ին­չո՞ւ տե­ղի ու­նե­ցաւ Կի­լիկ­իոյ Աղէ­տը« հար­ցու­մին:

p2-3   2Բաց­ման նիս­տին, Մկրտիչ Պուլ­տուգ­եան ներ­կա­յա­ցուց հա­մա­գու­մա­րի առա­ջին նիւ­թը որ Ատա­նա­յի մէջ հա­յու­թեան ներ­կա­յու­թեան մա­սին հա­մա­պար­փակ ծա­նօ­թա­ցում մըն էր, իր հո­գե­ւոր, կրթա­կան, ըն­կե­րա­յին, թուա­յին ու այլ բնա­գա­ւառ­նե­րով:

Սոյն կալ­ուա­ծէն ներս դա­սա­խօ­սու­թիւն­ներ ներ­կա­յա­ցու­ցին.-

Ար­մէն Գլոտ Մու­թաֆ­եան՝ »Ատա­նան Եւ­րո­պա­ցի ճամ­բորդ­նե­րուն հա­մա­ձայն«.

Ժե­րար Տէ­տէյ­եան(ի բա­ցա­կա­յու­թեան ըն­թերց­ուած)՝ »Մի­ջա­մուխ ըլ­լա­լու իրա­ւուն­քին ռահ­վի­րայ մը՝ ֆրան­սա­ցի հիւ­պա­տոս Ֆեր­տի­նանտ Ռօք-Ֆէրիէ«

Նա­զա­րէթ Պէր­պէր­եան՝ »Ազա­տա­խոհ Եւ­րո­պա­յի պա­տաս­խա­նա­տուու­թեան բա­ժի­նը Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծին նա­խա­ձեռ­նող­նե­րը ան­պա­տիժ ձգե­լու յան­ցա­գոր­ծու­թեան մէջ«.

Երե­ւա­նէն ժա­մա­նած զե­կու­ցա­բեր­ներ Վեր­ժի­նէ Սվազլ­եան եւ Քնա­րիկ Աւագ­եան ներ­կա­յա­ցու­ցին »Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծը ըստ ակա­նա­տես վե­րապ­րող­նե­րի վկա­յու­թիւն­նե­րի« եւ »Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծը եւ ամե­րի­կա­հա­յու­թիւնը« զե­կոյց­նե­րը: Վեր­ջինս մաս­նա­ւո­րա­պէս յայտ­նեց, թէ Ամե­րի­կա­յի մէջ 1909 թուա­կա­նի ջար­դե­րէն առաջ ար­դէն հաս­տատ­ուած էր շուրջ 20-25 հա­զա­րա­նոց հայ հա­մայնք, որ լուրջ օգ­նու­թիւն կը ցու­ցա­բե­րէր Կի­լիկ­իոյ աղէ­տէն վե­րապ­րող­նե­րուն ու որ­բե­րուն: Աւագ­եա­նը յի­շեց նա­եւ այդ շրջա­նին ար­դէն սկսած օտար միսի­ո­նար­նե­րու կա­տա­րած օգ­նու­թիւնը:

Ապա, Գրի­գոր Ծ. Վրդ. Չիֆթճ­եան տե­ղե­կու­թիւն­ներ փո­խան­ցեց »Մու­շեղ եպս. Սե­րոբ­եա­նի օրա­գի­րը« զե­կոյ­ցէն: Նշենք թէ Մու­շեղ եպս. Սե­րոբ­եա­նը եղած է Ատա­նա­յի առաջ­նորդ ու թէ­եւ ջար­դի օրե­րուն ան բա­ցա­կայ եղած է Կի­լիկ­իա­յէն, սա­կայն անոր օրագ­րու­թիւն­նե­րը Ատա­նա­յի մա­սին կա­տար­ուած ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րուն մէջ կա­րե­ւոր տեղ կը գրա­ւեն: »Այ­սօր հիւանդ եմ բո­լո­րո­վին, երէկ գի­շե­րէն մին­չեւ այս առ­տու աշ­խա­տե­ցանք Տա­մատ­եա­նի հետ պատ­րաս­տե­լու Ատա­նա­յի ջար­դին հո­գե­բա­նու­թիւնը: Այ­սօր չեմ կրնար ան­կո­ղի­նէս ել­նել, տա­ռա­պան­քը մի­սիս փա­կած է, մէկ տե­սա­րան միայն կը տես­նեմ.- Ատա­նան աւե­րակ, մէկ ձայն միայն կը լսեմ.- թշուառ­նե­րուն աղա­ղա­կը, մէկ ամ­բարշ­տու­թիւն միայն կը տես­նեմ.- …Եւ­րո­պա­յի ան­տար­բե­րու­թիւնը, մէկ զգա­ցում միայն կ’ու­նե­նամ.- կա­տա­ղի վրէժխնդ­րու­թիւն թուր­քե­րուն դէմ« (Ապ­րի­լի 30, 1909-ի օրագ­րու­թիւն):

P2-3  FՊատ­մա­բան եւ ար­խիւ­նե­րու մաս­նա­գէտ Եր­ուանդ Փամ­պուք­եան զե­կու­ցեց »Սի­մոն Զա­ւար­եան եւ Ատա­նա­յի աղէ­տը« թե­մա­յին շուրջ: Փամ­պուք­եա­նի խօս­քե­րով, աղէ­տի օրե­րուն Զա­ւար­եա­նը կը գտնուէր Պո­լիս: Իր կու­սակ­ցա­կան ըն­կեր­նե­րուն գրած իր նա­մակ­նե­րուն մէջ կը նկա­րագր­ուին ջար­դե­րուն ահա­ւոր տե­սա­րան­նե­րը: Ար­դէն 1909 թուա­կա­նի Մա­յի­սին, Զա­ւար­եա­նը Իզ­մի­րի մէջ օգ­նու­թիւն կը հասց­նէր աղէտ­եալ­նե­րուն: Ապա Զա­ւար­եան կը մեկ­նի Կի­լիկ­իա, ուր­կէ կը գրէ 11 նա­մակ­ներ:

Կիպ­րո­սի թե­մի Կա­թո­ղի­կո­սա­կան Փո­խա­նորդ Վա­րու­ժան Արք. Հեր­կէլ­եան,  ներ­կա­յա­ցուց »Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծը եւ Կիպ­րո­սը«: Ան նշեց թէ Կի­լիկ­իոյ աղէ­տի զո­հե­րուն առա­ջին յու­շար­ձա­նը, Լառ­նա­քա­յի Սուրբ Ստե­փա­նոս մա­տուռն է կա­ռուց­ուած 1912 թուա­կա­նին: Կա­րօ Յով­հան­նէս­եա­նի ներ­կա­յա­ցու­ցած նիւթն էր՝  Հա­յու­թեան նիւ­թա­կան եւ մարդ­կա­յին կո­րուս­տը Ատա­նա­յի մէջ«:

»Ջար­դերն ու Կո­րուստ­նե­րը« նիւ­թին շուրջ, զե­կոյց­նե­րով հան­դէս եկան Հայկ Տէ­մոյ­եան՝ »Երի­տա­սարդ թուր­քե­րու յե­ղաշր­ջու­մը եւ Ատա­նա­յի կո­տո­րած­նե­րը հո­գե­բա­նա­կան լոյ­սի ներ­քոյ«: Ան շեշ­տեց ոչ միայն հայ, այլ առա­ջին հեր­թին օտար հե­ղի­նակ­նե­րու ու ակա­նա­տես­նե­րու վկա­յու­թիւն­նե­րը Ատա­նա­յի ջար­դե­րուն մա­սին ներ­կա­նե­րուն ու­շադ­րու­թիւնը սե­ւե­ռե­լով ջար­դե­րէն ետք եկող տա­րի­նե­րու երեք գոր­ծե­րու վրայ:

»Ատա­նա­յի աղէ­տը մի­ջանկ­եալ փուլ էր հա­միտ­եան ջար­դե­րի ու Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մի­ջեւ: Այդ ջար­դը եկաւ ապա­ցու­ցե­լու, որ վար­չա­կար­գե­րի փո­փո­խու­թիւնը Օս­ման­եան Թուրք­իա­յում չբե­րեց հայ ժո­ղովր­դի հան­դէպ կայս­րու­թեան վա­րած հա­յա­ջինջ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան փո­փո­խու­թիւն«, ըսաւ Տէ­մոյ­եան:

Հու­րի Ազէզ­եան ներ­կա­յա­ցուց »Երի­տա­սարդ թուր­քե­րը եւ Սուր­իոյ հայ­կա­կան կո­տո­րած­նե­րը 1909-ին« նիւ­թը, իսկ Արամ Սե­փէթճ­եան՝ »Չորք-Մարզ­պա­նի 1909ի ինք­նա­տիպ ինք­նա­պաշտ­պա­նու­թիւնը«:

p2-3 Khatchkar1Ապա ներ­կա­յաց­ուե­ցան Ատա­նա­յի ջար­դին եկե­ղե­ցա­կան-հո­գե­ւո­րա­կան կո­րուստ­նե­րը: Առա­քե­լա­կան, Կա­թո­ղի­կէ եւ Աւե­տա­րա­նա­կան հա­յե­րու ընդ­հա­նուր պատ­կե­րով: Սե­պուհ Արք. Սար­գիս­եան ներ­կա­յա­ցուց Հայ Առա­քե­լա­կան Եկե­ղեց­ւոյ կո­րուս­տը, Հ. Անդ­րա­նիկ Ծ. Վարդ. Կռան­եան ներ­կա­յա­ցուց Հայ Կա­թո­ղի­կէ հա­մայն­քի կո­րուս­տը, իսկ Վեր. Յա­րու­թիւն Սե­լիմ­եան ներ­կա­յա­ցուց Հայ Աւե­տա­րա­նա­կան հա­մայն­քի կո­րուս­տը:

Ատա­նա­յի կո­տո­րա­ծին շուրջ ստեղծ­ուած գրա­կա­նու­թեան մա­սին խօսք առաւ  Սար­գիս Կի­րա­կոս­եան: Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան տպա­րա­նէն լոյս սկսած են տես­նել շարք մը գիր­քեր, ըն­դա­մէ­նը հինգ ծա­ւա­լուն հա­տոր­նե­րով, որոնց մէջ ի մի խմբուած են Ատա­նա­յի Կո­տո­րա­ծին վե­րա­բե­րող բո­լոր հին թէ նոր հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը՝ վա­ւե­րագ­րեր, ակա­նա­տե­սի վկա­յու­թիւն­ներ, օրագ­րու­թիւն­ներ, գրա­կան-գե­ղար­ուես­տա­կան էջեր եւայլն:

Կի­լիկ­իոյ ջար­դե­րէն մին­չեւ Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն թե­մա­յին մա­սին եր­կու զե­կու­ցա­բեր­ներն էին Եղիկ Ճէ­րէճ­եան եւ Վի­գէն Աւագ­եան: Ապա  փակ­ման նիս­տի ըն­թաց­քին տե­ղի ու­նե­ցաւ ընդ­հա­նուր քննար­կում եւ ար­ժե­ւո­րում հա­մա­գու­մա­րի, ինչ­պէս նա­եւ եղան առա­ջարկ­ներ յա­ռա­ջի­կայ հա­մա­գու­մար­նե­րու առն­չու­թեամբ:

 Այ­նու­հե­տեւ, մաս­նա­կից­նե­րը եւ հրա­ւիր­եալ­նե­րը ունկնդ­րե­ցին Արամ Ա.-ի եզ­րա­փա­կիչ պատ­գա­մը: Նո­րին Սրբու­թիւնը ըսաւ, որ Ատա­նա­յի ջար­դե­րու հա­րիւ­րամ­եա­կին առի­թով կա­տար­ուած բո­լոր ձեռ­նարկ­նե­րը՝ խաչ­քա­րի զե­տե­ղում, շուրջ վաթ­սուն լու­սան­կար­նե­րու ցու­ցա­հան­դէս եւ հա­մա­գու­մար, եւ նմա­նօ­րի­նակ այլ նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­ներ կա­րե­ւոր են »մեր հա­ւա­քա­կան յի­շո­ղու­թիւնը թար­մաց­նե­լու հա­մար«: Արամ Ա. Կա­թո­ղի­կոս ընդգ­ծեց, որ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ճա­նաչ­ման պայ­քա­րը պի­տի շա­րու­նակ­ուի, աւե­լին՝ այ­սու­հե­տեւ հայ ժո­ղո­վուր­դը պէտք է եւ ժա­մա­նակն է, որ ճա­նա­չու­մէն բա­ցի ար­ծար­ծէ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հա­տուց­ման հար­ցը: »Մենք հա­տու­ցում կը պա­հան­ջենք Թուրք­իա­յէն«, ըսաւ Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տը: Ապա  եր­կու լե­զու­նե­րով՝ հա­յե­րէն եւ անգ­լե­րէն, ըն­թերց­ուե­ցաւ եզ­րա­փա­կիչ յայ­տա­րա­րու­թիւնը (Կար­դալ՝ աջին) եւ դպրե­վան­քի երգ­չա­խում­բը եւ հա­մա­գու­մա­րի մաս­նա­կից­նե­րը, կա­տա­րե­ցին Կի­լիկ­իոյ նուիր­ուած եր­գեր:

 ՅԱՅ­ՏԱ­ՐԱ­ՐՈՒ­ԹԻՒՆ

Ներ­կայ տա­րին 100-ամ­եակն է Ատա­նա­յի ջար­դին: Հոկ­տեմ­բեր 28-էն 30« 2009« Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թեան կազ­մա­կեր­պու­թեամբ ու նա­խա­գա­հու­թեամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Արամ Ա. Կա­թո­ղի­կո­սին« Ան­թիլ­ի­ա­սի Մայ­րա­վան­քին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ մի­ջազ­գա­յին հա­մա­գու­մար« նուիր­ուած Ատա­նա­յի ջար­դին« որ մի­ա­ժա­մա­նակ ծա­նօթ է “Կի­լիկ­եան Աղէտ” անու­նով: Հա­մա­գու­մա­րի բա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցաւ ցու­ցա­հան­դէ­սով« ուր ցու­ցադր­ուած էին 60 պատ­կեր­ներ Ատա­նա­յի ջար­դէն զա­նա­զան տե­սա­րան­ներ ներ­կա­յաց­նող: Այս առի­թով նա­եւ Կա­թո­ղի­կո­սա­րա­նի շրջա­փա­կէն ներս յա­տուկ խաչ­քար մը զե­տեղ­ուե­ցաւ« ի յի­շա­տակ Ատա­նա­յի ջար­դի նա­հա­տակ­նե­րուն:

p2-3 Khatchkar3 Ար­դա­րեւ« 1909-ին« եր­կու յա­ջոր­դա­կան հանգր­ուան­նե­րով« 14-էն 18 եւ 25-էն 28 Ապ­րի­լին« Օս­ման­եան թուրք պե­տու­թեան լուռ աջակ­ցու­թեամբ տե­ղի ու­նե­ցան հա­ւա­քա­կան ջար­դեր Ատա­նա­յի եւ շրջա­կայ քա­ղաք­նե­րուն ու գիւ­ղե­րուն մէջ դա­րե­րէ ի վեր կայք հաս­տա­տած հա­յե­րուն դէմ: Յստակ տե­ղե­կու­թիւն­նե­րու հա­մա­ձայն« յիշ­եալ ջար­դը պատ­ճա­ռեց մարդ­կա­յին ու նիւ­թա­կան հե­տեւ­եալ վնաս­նե­րը.- 30«000 նա­հա­տակ« 7883 որբ« 4072 այ­րի« 30«000 ան­տուն մնա­ցած հա­յեր. իսկ հրկիզ­ուած ու քանդ­ուած՝ 32 եկե­ղե­ցի« 10 դպրոց« 2923 տուն« 593 խա­նութ« 265 ագա­րակ« 18 պան­դոկ« 2 գոր­ծա­րան եւ 23 ջա­ղացք:

Վե­րո­յիշ­եալ թիւե­րը« ինչ­պէս նա­եւ Ատա­նա­յի ջար­դը նկա­րագ­րող վկա­յու­թիւն­նե­րը« հայ թէ օտար պատ­մա­բան­նե­րու« դես­պան­նե­րու ու միսի­ո­նար­նե­րու կող­մէ« տե­սու­թիւն կամ երե­ւա­կա­յու­թիւն չեն. անոնք հիմն­ուած են յստակ տու­եալ­նե­րու ու շօ­շա­փե­լի իրո­ղու­թիւն­նե­րու վրայ: Իսկ օր­ուան Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կոս Տ.Տ. Սա­հակ Բ. Վե­հա­փառ Հայ­րա­պե­տին յու­շե­րուն ու նա­մակ­նե­րուն ճամ­բով մե­զի փո­խանց­ուած փաս­տա­ցի տու­եալ­նե­րը եւ հայ հո­գե­ւո­րա­կան­նե­րու ակա­նա­տե­սի վկա­յու­թիւն­նե­րը հա­մա­պար­փակ կեր­պով կը պար­զեն Ատա­նա­յի ջար­դե­րը իրենց բո­լոր հանգր­ուան­նե­րով« երես­նե­րով ու հե­տե­ւանք­նե­րով: Ար­դա­րեւ« 1909 թուա­կա­նին« Օս­ման­եան Թուրք­իոյ պե­տու­թեան մեղ­սակ­ցու­թեամբ տե­ղի ու­նե­ցած ջար­դե­րը պա­տա­հա­կան երե­ւոյթ­ներ չէ­ին. անոնք ծրագր­ուած ու գոր­ծադր­ուած էին հայ ժո­ղո­վուր­դը բնաջն­ջե­լու եւ Կի­լիկ­իա­յէն հե­ռաց­նե­լու հե­ռան­կա­րով:

Հա­րիւր տա­րի­ներ ան­ցած են այդ ող­բեր­գու­թե­նէն: Սա­կայն« անց­եա­լը ան­ցած չի կրնար նկատ­ուիլ: Ժո­ղո­վուր­դի մը դէմ կազ­մա­կերպ­ուած ջար­դը կա­րե­լի չէ պատ­մու­թեան փոշի­ին տակ ծածկ­ուած պա­հել: Մի­ջազ­գա­յին օրէնք­նե­րու հա­մա­ձայն« հա­մայն մարդ­կու­թեան ուղղ­ուած ոճիր է հա­մայն­քի մը կամ ժո­ղո­վուր­դի մը դէմ գոր­ծադր­ուած ջար­դը: Հա­րիւր տա­րի­ներ յե­տոյ Հայ ժո­ղո­վուր­դը« Հա­յաս­տա­նի թէ Սփիւռ­քի մէջ« կը յի­շէ ու մի°շտ պի­տի յի­շէ Ատա­նա­յի ջար­դը« որ սեւ տա­ռե­րով ար­ձա­նագր­ուած է 20-րդ դա­րու պատ­մու­թեան էջե­րուն վրայ ու անջն­ջե­լի կեր­պով դրոշմ­ուած հայ ժո­ղո­վուր­դի հա­ւա­քա­կան յի­շո­ղու­թեան մէջ: Հայ ժո­ղո­վուր­դը եր­բեք պի­տի չմոռ­նայ որ դա­րեր շա­րու­նակ Օս­ման­եան կայս­րու­թեան ծաղ­կու­մին ու յա­ռաջ­դի­մու­թեան գոր­ծօն մաս­նակ­ցու­թիւն բե­րած իր պա­պե­րը նա­ե°ւ զո­հը դար­ձան նոյն պե­տու­թեան փան-թու­րա­նա­կան ու ցե­ղաս­պա­նա­կան ծրա­գիր­նե­րուն:

Ար­դա­րու­թեան պաշտ­պան ու մարդ­կա­յին իրա­ւանց ջա­տա­գով մի­ջազ­գա­յին հա­մայն­քը եւս պէտք է յի­շէ թէ 1909 թուին Ատա­նա­յի մէջ իր խա­ղաղ կեան­քը ապ­րող եւ Օս­ման­եան կայս­րու­թեան հա­ւա­տա­րիմ հայ քա­ղա­քա­ցի­նե­րը են­թարկ­ուե­ցան նոյն պե­տու­թեան ուղ­ղա­կի թէ անուղ­ղա­կի մեղ­սակ­ցու­թեամբ տե­ղի ու­նե­ցած ջար­դե­րուն: Մի­ջազ­գա­յին հա­մայն­քը իրա­ւունք չու­նի լուռ մնա­լու նման ոճիր­նե­րուն դի­մաց: Պատ­մու­թիւնը ցոյց կու տայ թէ ան­պա­տիժ մնա­ցած ջար­դեր ու ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­ներ քա­ջա­լե­րած են այլ ցե­ղաս­պան­ներ նման ոճիր­ներ գոր­ծադ­րե­լու մարդ­կու­թեան դէմ: Ար­դա­րեւ« երբ ան­հատ մար­դոց դէմ գործ­ուած ոճիր­նե­րը հե­տապն­դու­մի կþեն­թարկ­ուին« կա­րե­լի՞ է մի­թէ« մի­ջազ­գա­յին օրէնք­նե­րու ու ուխ­տե­րու հա­մա­ձայն« հաշ­ուե­տուու­թեան չկան­չել հա­ւա­քա­կան ոճիր­նե­րու հե­ղի­նակ­նե­րը: Ար­դա­րու­թիւնը պէտք է վեր մնայ ամէն տե­սակ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան շա­հե­րէ եւ մաս­նա­կի ու ժա­մա­նա­կա­ւոր հա­շիւ­նե­րէ:

Ատա­նա­յի ջար­դին 100-ամ­եա­կը յի­շել հայ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար կը նշա­նա­կէ ո°չ միայն մի­ջազ­գա­յին հա­մայն­քին այլ նա­եւ ու մա°­նա­ւանդ յիշ­եալ ջար­դե­րու ետին գտնուող եւ Օս­ման­եան կայս­րու­թեան շա­րու­նա­կու­թիւնը նկա­տուող ներ­կայ Թուրք­իոյ յի­շեց­նել թէ՝ հա­ւա­քա­կան ջարդ մը գոր­ծադր­ուած է հա­յու­թեան դէմ Ատա­նա­յի մէջ եւ հաշ­ուե­տուու­թեան կան­չել: Կը կրկնենք. Ատա­նա­յի ջար­դե­րը պա­տա­հա­կան չէ­ին. անոնք ծրագր­ուած էին պե­տա­կան քա­ջա­լե­րան­քով եւ փաս­տօ­րէն անոնք առա­ջի°ն քայ­լը հան­դի­սա­ցան 1915-ի հայ ժո­ղո­վուր­դին դէմ գոր­ծադր­ուած Ցե­ղաս­պա­նու­թեան: Ներ­կայ Թուրք­ի­ան պար­տա­ւոր է ստանձ­նե­լու պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւնը իր պա­պե­րուն կող­մէ ծրագր­ուած ու գոր­ծադր­ուած ջար­դե­րուն եւ հա­տու­ցում տա­լու զո­հե­րու թոռ­նե­րուն« որոնք Թուրք­իոյ կող­մէ կազ­մա­կերպ­ուած ջար­դե­րուն« կե­ղե­քում­նե­րուն ու աք­սո­րին որ­պէս հե­տե­ւանք այ­սօր ցրուած են աշ­խար­հի բո­լոր կող­մե­րը:

Արդ« Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւնը« Ատա­նա­յի ու շրջա­կայ քա­ղաք­նե­րուն ու գիւ­ղե­րուն մէջ ջարդ­ուած« իր հո­գե­ւոր խնամ­քին են­թա­կայ հայ ժո­ղո­վուր­դի զա­ւակ­նե­րուն« թոռ­նե­րուն ու ծո­ռե­րուն անու­նով« բա­րո­յա­կան« հո­գե­ւոր ու իրա­ւա­կան պար­տա­ւո­րու­թիւնը ու­նի մի­ջազ­գա­յին օրէնք­նե­րու հա­մա­ձայն« մարդ­կա­յին ու նիւ­թա­կան վնաս­նե­րուն հա­մար հա­տու­ցում պա­հան­ջե­լու ներ­կայ Թուրք­իոյ պե­տու­թե­նէն: Մե­ծի Տանն Կի­լիկ­իոյ Կա­թո­ղի­կո­սու­թիւնը նա­ե°ւ« որ­պէս իրա­ւա­տէ­րը Ատա­նա­յի ու շրջա­կայ քա­ղաք­նե­րու եւ գիւ­ղե­րու եկե­ղե­ցա­պատ­կան կալ­ուած­նե­րուն« իրա­ւուն­քը ու պար­տա­ւո­րու­թիւնը ու­նի« դա°րձ­եալ մի­ջազ­գա­յին օրէնք­նե­րու հա­մա­ձայն« հա­տու­ցում պա­հան­ջե­լու Թուրք­իոյ պե­տու­թե­նէն: 

ԴԻՒԱՆ ՄԵ­ԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻ­ԼԻԿ­ԻՈՅ ԿԱ­ԹՈ­ՂԻ­ԿՈ­ՍԱ­ՐԱ­ՆԻ

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*