ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԹՈՒՐՔԻԱ-ՀԱՅԱՍՏԱՆ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

0 0
Read Time:22 Minute, 26 Second

p7 zoryanlogo Ցե­ղաս­պա­նու­թեան բո­լոր դէպ­քե­րը պէտք է քննարկ­ուեն, որ­պէս հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մու­թեան մաս: Եթէ հա­ւա­տում ենք «Այ­լեւս եր­բեք» կար­գա­խօ­սին եւ ցան­կա­նում ենք կան­խար­գի­լել ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­ներն ապա­գա­յում, պէտք է այս դա­րա­կազ­միկ իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րին վե­րա­բեր­ուենք որ­պէս հա­մընդ­հա­նուր կեն­սա­փոր­ձի եւ բո­լո­րիս ան­հանգս­տու­թեան մի մա­սը: 

«Նիւ Եորք Թայմզ»ի Հոկ­տեմ­բեր 18-ի հա­մա­րում Տենի­ըլ Կոլ­հա­կը­նի նոր գրքի գրա­խօ­սու­թեան մէջ, որը վեր­նագ­րած է Պա­տե­րազ­մից էլ վատ. Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, բա­ցա­ռու­մը եւ մարդ­կու­թեան նկատ­մամբ շա­րու­նա­կուող վի­րա­ւո­րան­քը, Ճէյմս Թրաու­պը գրում է. 

Սա­կայն զանգ­ուա­ծա­յին ջար­դե­րի դուրս թող­նու­մը գի­տակ­ցա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի տի­րոյ­թից ինք­նին դառ­նում է ար­դա­րա­ցում եւ մար­դաս­պան­նե­րի, եւ մեզ հա­մար, ասել է թէ ինչ­պէ՞ս մենք՝ հա­սա­րակ ժո­ղո­վուրդս, ով­քեր գնա­հա­տում են կեան­քը, կա­րող էինք գնալ այդ­պի­սի խե­լա­գա­րու­թեան: Այս­պի­սի ազ­դե­ցիկ եւ խո­րա­պէս ան­հանգս­տաց­նող զանգ­ուա­ծա­յին ջար­դե­րի “բնա­կան պատ­մու­թեամբ” Տենի­ըլ Ճո­նահ Կոլդ­հա­կը­նը կոչ է անում վերջ տալ նման գի­տակց­ուած կու­րու­թեա­նը… Կոլ­հա­կը­նը պնդում է, որ նոյ­նիսկ ամե­նա­վատ դա­ժա­նու­թիւն­նե­րը ծնւում, այ­նու­հե­տեւ իրա­գործ­ւում են մի շարք բա­ւա­կա­նին գի­տակց­ուած հաշ­ուարկ­նե­րի հի­ման վրայ որ­քան առաջ­նորդ­նե­րի, այն­քան էլ հե­տե­ւորդ­նե­րի կող­մից: «Մենք այ­լեւս պէտք է վերջ տանք զանգ­ուա­ծա­յին ոչն­չա­ցումն ու դրա տա­րա­տե­սակ հան­դի­սա­ցող զանգ­ուա­ծա­յին սպա­նու­թիւնը քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մեր ըմբռ­նում­նե­րից տա­րան­ջա­տե­լուց», գրում է Կոլդ­հա­կը­նը… Դա­ժա­նու­թիւն­նե­րը յի­շեց­նում են մէ­կը միւ­սին: Դրանց տար­բե­րու­թիւն­նե­րը դրսե­ւոր­ւում են իրա­գոր­ծող­նե­րի գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թեան, մաք­րա­զերծ­ուած աշ­խար­հի մա­սին նրանց բնո­րոշ երե­ւա­կա­յու­թեան, ոչն­չաց­ման են­թա­կայ զո­հե­րի մա­սին իրենց հա­յեացք­նե­րով…

Սա­կայն եթէ մեր վերջ­նա­կան նպա­տակն է վստահ լի­նել, որ Ռուան­տա­յի նման ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րի դէպ­քում այ­լեւս եր­բեք չենք լի­նե­լու դի­տոր­դի դե­րում, հան­րա­յին կար­ծի­քը չպէտք է կա­ռուց­ուի ազ­գա­յին շա­հե­րի խիստ հաշ­ուարկ­մամբ, այլ խղճի կան­չով… Նա կաս­կա­ծան­քով է վե­րա­բեր­ւում Մի­աց­եալ Ազ­գե­րի Կազ­մա­կերպու­թեա­նը, որի՝ ինք­նա­վա­րու­թեան նկատ­մամբ յար­գան­քի եւ ներ­քին գոր­ծե­րին չխառն­ուե­լու հիմ­նա­րար սկզբունք­նե­րը, ծա­ռա­յում են, ինչ­պէս ինքն է ար­դա­րացի­օ­րէն մատ­նան­շում, որ­պէս վա­հան առաջ­նորդ­նե­րի հա­մար Սու­տա­նում եւ այ­լուր, ով­քեր հակ­ուած են կո­տո­րե­լու իրենց սե­փա­կան ժո­ղովր­դին:

Այս յօդ­ուա­ծը հե­տաքր­քիր է որ­պէս մա­մու­լի հրա­պա­րա­կում ինչ­պէս թուրք-հայ­կա­կան ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի ստո­րագ­րու­մից առաջ, այն­պէս էլ յե­տոյ: Առա­ջա­նում է անընդ­հատ ծամծ­մուող թե­մա յատ­կա­պէս այն երկր­նե­րում, որոնք դե­ռեւս պաշ­տօ­նա­պէս չեն ճա­նա­չել 1915 թուա­կա­նին հա­յե­րի նկատ­մամբ իրա­գործ­ուած զանգ­ուա­ծա­յին ջար­դը որ­պէս  ցե­ղաս­պա­նութ­իւն. Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ մի­ջեւ առ­կայ վէ­ճը Ցե­ղաս­պա­նու­թեան շուրջ իրենց քննարկ­ման առար­կան է: Օրի­նակ, Պի.Պի.Սի.-ին Հոկ­տեմ­բե­րի 10, 2009-ի ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի մա­սին իր զե­կոյ­ցում նշել է, որ ար­դիւն­քում՝ հա­յերն ասում են, որ դա Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն էր, իսկ Թուրք­ի­ան ասում է Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն չէր, ուս­տի ըն­թեր­ցո­ղը չգի­տի ին­չին հա­ւա­տայ:

Հա­յե­րը քա­րո­զար­շաւ են կազ­մա­կեր­պել այդ սպա­նու­թիւն­նե­րը մի­ջազ­գայ­նօ­րէն որ­պէս Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն ճա­նա­չե­լու ուղ­ղու­թեամբ, եւ աւե­լի քան քսան երկր­ներ ար­դէն ճա­նա­չել են այն: Թուրք­ի­ան ըն­դու­նում է, որ բազ­մա­թիւ հա­յեր են սպան­ուել, սա­կայն նշում է, որ նրանց մա­հը պայ­մա­նա­ւոր­ուած էր Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մի ժա­մա­նակ ըն­թա­ցող լա­յ­նա­ծա­ւալ մար­տե­րի պատ­ճա­ռով:

Դե­ռեւս 2005-ին, մար­դու իրա­ւունք­նե­րի ճա­նաչ­ուած գոր­ծիչ եւ Նո­պէլ­եան մրցա­նա­կի դափ­նե­կիր Էլի Ուի­սե­լը բնու­թագ­րում էր, որ հայ-թրքա­կան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը կապ­ուած են որոշ բար­դու­թիւն­նե­րի հետ, քա­նի որ «ժա­ռան­գա­կան ատե­լու­թիւնը դժուար է ջնջել»: Այն­պի­սի տպա­ւո­րու­թիւն է ստեծում, որ եր­կու երկր­նե­րի մի­ջեւ եղած հիմ­նախն­դիրն աւե­լի շուտ անուղ­ղե­լի դա­րա­ւոր պատ­մու­թիւնն է, քան մի քա­ղա­քա­կան հիմ­նախն­դիր, որն առա­ջա­ցել է յստակ պատ­մա­կան իրա­դար­ձու­թիւ­նից՝ 1915թ.-ին Օս­ման­եան Թուրք­իոյ կող­մից իրա­գործ­ուած Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւ­նից:

 Ապ­րի­լի 9, 2009-ին, երբ նա­խա­գահ Պա­րաք Օպա­ման Թուրք­իա­յում էր, զգու­շա­նա­լով հայ-թրքա­կան խնդիր­նե­րին ուղ­ղակի­օ­րէն մի­ջամ­տե­լուց, նշեց.

 

Ես ցան­կա­նում եմ լի­նել այն­քան քա­ջա­լե­րող, որ­քան հնա­րա­ւոր է այս բա­նակ­ցութ­իւն­նե­րի հար­ցում, որոնք ըն­թա­նում են եւ կա­րող են արա­գօրէն, շատ շու­տով ար­գա­սա­բեր լի­նել: Եւ որ­պէս հետեւանք, այն ինչ ցան­կա­նում են անել ոչ թէ կենտ­րո­նա­նալն է իմ հա­յեացք­նե­րի վրայ, այլ կենտ­րո­նա­նալն է թուրք եւ հայ ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հա­յեացք­նե­րի վրայ, եթէ նրանք կա­րող են առաջ անց­նել եւ դէմ առ դէմ կանգ­նել իրենց դժուար եւ ող­բեր­գա­կան պատ­մու­թեա­նը, կար­ծում եմ այդ ժա­մա­նակ ամ­բողջ աշ­խար­հը կը խրա­խու­սի նրանց: Ուս­տի այն, ինչ ասել եմ նա­խա­գա­հին, այն է, որ ես ցան­կա­նում եմ լի­նել այն­քան կա­ռու­ցո­ղա­կան որ­քան հնա­րա­ւոր է այս խնդիր­ներն արա­գօրէն առաջ տա­նե­լու հար­ցում: Եւ իմ գնա­հատ­մամբ, դրանք արա­գօ­րէն ըն­թա­նում են առաջ: Որ­պէս Ամե­րի­կա­յի Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րի նա­խա­գահ, ես չեմ ցան­կա­նում առաջ ընկ­նե­լով բա­ցա­յայ­տել հար­ցի կար­գա­ւոր­ման հնա­րա­ւոր տար­բե­րակ­ներ կամ անել յայ­տա­րա­րութ­իւն­ներ, որ մօտ ապա­գա­յում հնա­րա­ւոր է որ ար­ուեն: Ես միայն ցան­կա­նում եմ նշել, որ այս հար­ցե­րի լուծ­ման ուղ­ղութ­եամբ մենք հան­դէս ենք գա­լու որ­պէս գոր­ծըն­կեր այն ձե­ւով, որ ամե­նա­կա­րե­ւոր կող­մե­րը՝ թուր­քերն ու հա­յե­րը, ամե­նա­կա­ռու­ցո­ղա­կան եղա­նա­կով գան ընդ­հա­նուր յայ­տա­տա­րի:

Թւում է, թէ կայ որո­շա­կի տե­սա­կէտ, որը յաղ­թա­նա­կած յայ­տա­րա­րում է, որ միայն Թուրք­ի­ան եւ Հա­յաս­տանն իրա­ւունք ու­նեն շա­հագրգռ­ուած լի­նե­լու Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մէջ եւ դա ոչ մի այլ կող­մի խնդի­րը չէ:

Հե­տաքր­քիր է, արդեօք Ռուան­տա­յի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը կա­րե­լի՞ է բնու­թագ­րել որ­պէս միայն հու­թու­նե­րի եւ թութ­ցի­նե­րի քննարկ­ման առար­կայ: Ռուան­տա­յի իրա­վի­ճա­կի բար­դու­թիւն­ներն, օրի­նակ,  նե­րա­ռում էին Պել­ճի­քան, Ֆրան­սան, Պու­րուն­տին, Ու­կան­տան, Քոն­կո­յի Ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան  Հան­րա­պե­տու­թիւնը, Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րը եւ Մ.Ա.Կ.-ը: «Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» բա­ռից խու­սա­փե­լու նպա­տա­կով Ա.Մ.Ն. աղա­ւա­ղում­նե­րը 1994-ին, եւ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ան­խու­սա­փե­լիու­թեան մա­սին զօ­րա­վար Տա­լե­րի նա­խազ­գու­շա­ցումն ըն­դու­նե­լու Մ.Ա.Կ.-ի մեր­ժու­մը, որն ար­ւում էր, որ­պէս­զի խու­սա­փէ­ին ներգ­րաւ­ուել այդ խնդիր­նե­րի մէջ, բա­ւա­կա­նին լաւ հիմ­նա­ւոր­ուած են փաս­տե­րով: Այս­պի­սի ակն­յայտ քա­ղա­քա­կան ոճ վրդով­մունք առա­ջաց­րեց շա­տե­րի մօտ, եւ  այն տա­ռա­պան­քը, որ առաջ եկաւ 800 հա­զար  զո­հե­րի դա­ժան սպա­նու­թիւն­նե­րից, ստի­պեց մեզ կի­սել այդ ծանր ցա­ւը մեզ նման մարդ­կա­յին էակ­նե­րի հետ: Ցե­ղաս­պա­նու­թեան սար­սա­փը, երբ մի խմբի տղա­մար­դիկ, կա­նայք, երե­խա­ներն ու ծե­րե­րը թի­րա­խի տակ էին վերց­ուել ոչն­չաց­ուե­լու նպա­տա­կով, մի­ջազ­գա­յին իրա­ւուն­քի բա­ցա­յայտ խախ­տում էր եւ ցու­ցադր­ւում էր բո­լո­րիս պատ­կե­րաս­փիւ­ռի կա­յան­նե­րէն՝ բո­լո­րիս տուն բե­րե­րով այդ անար­դա­րու­թիւնը: Որոշ մարդ­կանց հա­մար, թե­րեւս, աւե­լի հեշտ էր ուղ­ղա­կի դի­տորդ լի­նել այդ ցե­ղաս­պա­նու­թեա­նը, սա­կայն ոչ ոք այ­սօր չի կա­րող պնդել, որ այդ ող­բեր­գու­թիւնը միայն հու­թու­նե­րի եւ թու­թցի­նե­րի գործն է:

Նոյ­նը ճիշդ է նա­եւ Ող­ջա­կիզ­ման եւ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան պա­րա­գա­յում: Իրա­կա­նում Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը գիտ­նա­կան­նե­րի կող­մից ճա­նաչ­ուած է որ­պէս ժա­մա­նա­կա­կից ցե­ղաս­պա­նու­թեան տի­պար, որի դա­սերն ու­նե­ցել են հա­մաշ­խար­հա­յին կի­րա­ռու­թիւն: Դա­սե­րից մէ­կը, որ մաս­նա­ւո­րա­պէս կապ­ւում է Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հետ այն է, թէ ինչ­պէս է յան­ցա­գոր­ծու­թեան մեր­ժու­մը խրա­խու­սում ապա­գայ ցե­ղաս­պա­նու­թիւն իրա­գոր­ծող­նե­րին, ինչ­պէս օրի­նակ գի­տենք Ատոլֆ Հիթ­լե­րի եւ Ալ­պերթ Սպի­րի մա­սին: Որ­պէս­զի կա­րո­ղա­նանք կան­խար­գի­լել ցե­ղաս­պա­նու­թիւնն ապա­գա­յում, մենք պէտք է բարձ­րաց­նենք տե­ղե­կաց­ուա­ծու­թիւնը ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին որ­պէս աղէտ մարդ­կու­թեան հա­մար եւ ու­սու­ցա­նենք մեր հա­սա­րա­կու­թիւն­նե­րում դրա մա­սին: Մենք պէտք է պայ­քա­րենք ցե­ղաս­պա­նու­թեան ցան­կա­ցած դէպ­քի ար­ժէ­քը նսե­մաց­նե­լու կամ ան­տես­ման ցան­կա­ցած փոր­ձի դէմ: Այն պա­հից երբ զի­ջում ենք որե­ւէ ցե­ղաս­պա­նու­թեան հա­մա­մարդ­կա­յին նշա­նա­կու­թիւնը, ցե­ղաս­պա­նու­թեան կան­խար­գել­ման ողջ հա­մաշ­խար­հա­յին ջան­քե­րը յօդս են ցնդում:

Ցե­ղաս­պա­նու­թեան կան­խար­գե­լու­մը եւ խօս­քի եւ մտքի ազա­տու­թեան ապա­հո­վու­մը սահ­ման­ուած են Մար­դու իրա­ւունք­նե­րի հա­մընդ­հա­նուր հռչա­կագ­րում եւ Մ.Ա.Կ.-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան կան­խար­գել­ման եւ պատ­ժի մա­սին խորհր­դա­ժո­ղո­վում: Այս հիմ­քի վրայ է, որ Զօր­եան հիմ­նար­կը նուիր­ուել է Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին տե­ղե­կաց­ուա­ծու­թեան բարձ­րաց­մա­նը եւ դրա կան­խար­գել­ման անհ­րա­ժեշ­տու­թեանն ու հա­մա­մարդ­կա­յին իրա­ւունք­նե­րի խթան­մա­նը: Սրանք այն սկզբունք­ներն են, որոնք ար­տա­ցոլ­ուած են թուրք-հայ­կա­կա­կան հաշ­տեց­ման յանձ­նա­ժո­ղո­վի 2001 թուա­կա­նի մեր զե­կոյ­ցում, 2005-ին պատ­մա­բան­նե­րի յանձ­նա­ժո­ղով ստեղ­ծե­լու վար­չա­պետ Էր­տո­ղա­նի առա­ջար­կին ի պա­տաս­խան իրեն ուղղ­ուած մեր բաց նա­մա­կում, 2006-ին Ֆրան­սա­յում ցե­ղաս­պա­նու­թեան ժխտու­մը որ­պէս յան­ցա­գոր­ծու­թիւն ճա­նա­չե­լու օրէնսդ­րա­կան առա­ջար­կին ընդ­դէմ մեր յայ­տա­րա­րու­թեան մէջ, 2009-ի Մար­տին Օլպ­րայթ-Քո­հէն Ցե­ղաս­պա­նու­թեան կան­խար­գել­ման յա­տուկ յանձ­նա­ժո­ղո­վի հաշ­ուետ­ւու­թեան շուրջ (որն այլ հար­ցե­րի շար­քում հիմն­ուած էր կեղծ դրոյթ­նե­րի եւ անց­եալ պատ­մու­թեան ան­տես­ման վրայ) մեր հա­մա­կազ­մա­կեր­պած գի­տա­ժո­ղո­վում եւ անց­եալ ամիս Ար­ձանագ­րու­թիւն­նե­րի վե­րա­բեր­եալ նա­խա­գահ Սարգս­եա­նին ուղղ­ուած բաց նա­մա­կում:

Մեր դիր­քո­րո­շումն ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի հար­ցում այն է, որ հա­մոզ­ուած լի­նենք, որ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նութ­եան ան­վի­ճե­լիու­թիւնը ոչ ան­տես­ուած է, ոչ էլ կաս­կա­ծի տակ է դրուած: Այս նկա­տառ­մամբ ենք գրել նա­խա­գահ Սարգս­եա­նին. 

…բազ­մա­թիւ առա­ջա­դէմ պատ­մա­բան­ներ, քա­ղա­քա­գէտ­ներ, ըն­կե­րա­բան­ներ, իրա­ւա­գէտ­ներ, ինչ­պէս նա­եւ մի շարք հե­ղի­նա­կա­ւոր հիմ­նարկ­ներ բազ­մա­թիւ ան­գամ ու­սում­նա­սի­րել են Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը, հրա­տա­րա­կել մի շարք ակա­դե­մա­կան յօդ­ուած­ներ ու գրքեր եւ նոյ­նիսկ հան­դէս են եկել հան­րա­յին յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րով: Այս գիտ­նա­կան­ներն իրենց մաս­նա­գի­տա­կան կեան­քը նուի­րել են ակա­դե­մա­կան ազնու­թեան բարձ­րա­գոյն մա­կար­դա­կով գի­տա­կան հե­տա­զօտու­թիւն­ներ անց­կաց­նե­լուն: Իրենց հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րի ար­դիւն­քում այս գիտ­նա­կան­նե­րը Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը հա­մա­րում են ժա­մա­նա­կա­կից ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րի տի­պա­րը, որի կազ­մա­կերպ­ման եւ իրա­գործ­ման տի­պա­րը մի շարքգայ դէպ­քե­րի հետ: 

Այն, թէ ինչ են անում կամ ին­չի շուրջ են հա­մա­ձայ­նում հայ­կա­կան եւ թրքա­կան կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րը որ­պէս եր­կու ինք­նա­վար ազ­գեր, իրենց իրա­ւա­սու­թիւնն է: Սա­կայն մեր խնդիրն է բարձ­րաց­նել այս ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րում ներգ­րաւ­ուած բո­լոր կող­մե­րի (եր­կու ստո­րագ­րող երկր­նե­րի, ԵԱՀԿ երեք հսկող երկր­նե­րի՝ Ա.Մ.Ն.ի Ռու­սաս­տա­նի եւ Ֆրան­սա­յի, եւ Եւ­րո­միու­թեան ներ­կա­յա­ցուց­չի) տե­ղե­կաց­ուա­ծու­թիւնը, որ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը պատ­մա­կան փաստ է, հա­մա­մարդ­կա­յին կեն­սա­փոր­ձի մասն է եւ որե­ւէ փոխ­զիջ­ման են­թա­կայ չէ: 

Աւե­լին, այս ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը հերք­ման, այս ահա­ւոր յան­ցա­գոր­ծու­թիւնը պար­զու­նակ դարձ­նե­լու կամ որ­պէս Թուրք­իոյ եւ Հա­յաս­տա­նի մի­ջեւ առ­կայ մի հարց դի­տար­կե­լու ցան­կա­ցած փորձ խստօ­րէն քննա­դատ­ուե­լու է այս ոլոր­տի գիտ­նա­կան­նե­րի, իրա­ւա­բան­նե­րի եւ մար­դու իրա­ւունք­նե­րի գոր­ծիչ­նե­րի կող­մից: Վեր­ջերս փրոֆ. Ուիլի­ըմ Շա­պա­սի կող­մից գրուած ներ­քո­վիշ­եալ բաց նա­մա­կը այս որոշ­ման ցայ­տուն վկա­յու­թիւնն է. 

Յար­գե­լի վար­չա­պետ Էր­տո­ղան եւ նա­խա­գահ Սարգս­եան.       

Հա­յաս­տա­նի եւ Թուրք­իոյ մի­ջեւ առա­ջադր­ուած  ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը պա­հան­ջում են ստեղ­ծել «ան­կողմ­նա­կալ պատ­մա­կան յանձ­նա­ժո­ղով» որն ու­սում­նա­սի­րե­լու է այն, ինչ յայտ­նի է աշ­խար­հին որ­պէս 1915-ի Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն: 

Որ­պէս առա­ջա­տար գի­տա­կան կազ­մա­կեր­պու­թիւն, որը ներգ­րաւ­ուած է ցե­ղաս­պա­նու­թեան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րում՝ մենք ող­ջու­նում ենք շա­րու­նա­կա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւնը, որ կÿընդ­լայ­նի 1915-ի ջար­դե­րի մա­սին մեր ըմբռ­նու­մը: Սա­կայն մենք մե­ծա­պէս զգու­շա­նում ենք այն­պի­սի՝ իբր թէ ան­կողմ­նա­կալ հե­տա­զօ­տու­թիւն­նե­րից այն հար­ցե­րի շուրջ, որոնք ար­դէն յստա­կօ­րէն հաս­տատ­ուած պատ­մա­կան փաս­տեր են:

 

Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նութ­եան ճա­նա­չու­մը պէտք է հան­դի­սա­նայ ցան­կա­ցած «ան­կողմ­նա­կալ պատ­մա­կան յանձ­նա­ժո­ղո­վի» մեկ­նա­կէ­տը, այլ ոչ թէ դրա հնա­րա­ւոր եզ­րա­հան­գում­նե­րից մէ­կը: Աշ­խար­հը չի ըն­դու­նի որե­ւէ կաս­կած ո°չ նա­ցիս­տա­կան Ող­ջա­կիզ­ման, ո°չ Ռուան­տա­յում թութ­ցի­նե­րի ոչն­չաց­ման հար­ցե­րում, եւ ոչ էլ ան կա­րող է ըն­դու­նել հա­յե­րի ցե­ղաս­պա­նու­թեան դէպ­քում:

 

Ուիլի­ըմ Շա­պաս, Նա­խա­գահ,

Ցե­ղաս­պա­նու­թեան Ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի Մի­ջազ­գա­յին Ըն­կե­րակ­ցու­թիւն 

1915-ին մօտա­ւո­րա­պէս 1.5 միլի­ոն հա­յեր կո­տոր­ուե­ցին ՝ Օս­ման­եան Կայս­րու­թեան ներ­քին խնդիր­նե­րին մի­ջամ­տե­լու մեծ երկր­նե­րի քա­ղա­քա­կա­նու­թեան եւ Առա­ջին Հա­մաշ­խար­հա­յին Պա­տե­րազ­մի պատ­մա­կան ֆո­նի ներ­քոյ: Մինչ Մա­յիս 24, 1915-ին Դաշ­նա­կից Երկր­նե­րը (Ֆրանս­­ան, Մեծ Բրի­տան­ի­ան եւ Ռու­սաս­տա­նը) զգու­շաց­նում էին Օս­ման­եան առաջ­նորդ­նե­րին, որ իրենք պա­տաս­խա­նատ­ւու­թեան են են­թարկ­ուե­լու «մարդ­կու­թեան դէմ յան­ցա­գոր­ծութ­իւն­նե­րի» հա­մար, Ա.Մ.Ն. դես­պան Հեն­րի Մոր­կըն­թոն Յու­նիս 16, 1915-ին նկա­րագ­րում էր այն, ինչ տե­ղի էր ու­նե­նում որ­պԷս «ազ­գա­յին բնաջն­ջում»: Ռա­ֆա­յԷլ Լեմ­Քի­նը՝ այն իրա­ւա­գէ­տը, որ շրջա­նա­ռու­թեան մէջ մտցրեց «Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» եզ­րը 1944-ին, նկա­րագ­րե­լով իր անձ­նա­կան յի­շո­ղու­թիւնը, թէ ինչ­պէս այս ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րի մէջ, գրում էր.-

 Ես աւե­լի ու աւե­լի էի նոյ­նաց­նում ինձ այն զո­հե­րի տա­ռա­պանք­նե­րի հետ, որոնց թիւն աճում էր, եւ շա­րու­նա­կում էի պատ­մու­թեան իմ ու­սում­նա­սի­րու­թիւնը: Ես հաս­կա­ցայ, որ յի­շո­ղու­թեան գոր­ծա­ռոյ­թը ոչ միայն անց­եա­լի իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րի գրա­ռումն է, այլ նա­եւ մարդ­կա­յին խղճի խթա­նու­մը: Շու­տով հե­տե­ւե­ցին Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ժա­մա­նա­կա­կից օրի­նակ­նե­րը, ինչ­պի­սին էր հա­յե­րի բնաջն­ջու­մը:

Մենք նշում ենք, որ Ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի ստո­րագր­ման արա­րո­ղու­թեան դի­տորդ­նե­րը՝ Ռու­սաս­տա­նը, Ֆրանս­­ան, Եւ­րո­պա­կան Միու­թիւնը եւ Զուի­ցեր­ի­ան (բա­նակ­ցու­թիւն­նե­րի միջ­նորդ կող­մը), բո­լորն ար­դէն ճա­նա­չել են Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը իրենց հա­մա­պա­տաս­խան խորհր­դա­րան­նե­րի մի­ջո­ցով: Ա.Մ.Ն.-ը, որի պաշ­տօնա­կան դիւա­նա­գի­տա­կան արխիւը Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նութ­եան ամե­նա­հա­րուստ աղ­բիւր­նե­րից մէկն է, ինք­նին ստիպ­ուած է լի­նե­լու վեր­ջա­պէս դա­դա­րեց­նել զի­ջել ճշմար­տու­թիւնը քա­ղա­քա­կան նպա­տա­կա­յար­մա­րու­թեա­նը:  Նա­խա­գահ Ռո­նալդ Ռեյ­գա­նը 1981թ.-ին ան­ուա­նել է այն ցե­ղաս­պա­նութ­իւն: Նա­խա­գահ Ճորճ Պու­շը 2004-ին այն նկա­րագ­րել է որ­պէս «բռնի տե­ղա­հա­նում­նե­րի եւ սպա­նու­թիւն­նե­րի ար­դիւն­քում աւե­լի քան 1.5 միլի­ոն հա­յե­րի բնաջն­ջում Օս­ման­եան Կայս­րու­թեան վեր­ջին տա­րի­նե­րին»: Նա­խա­գահ Օպա­ման 2008-ի Յուն­ուա­րին նշել է. 

Ամե­րի­կա­հա­յե­րի հետ, որոնց մեծ մա­սը Ցե­ղաս­պա­նու­թեա­նը վե­րապ­րող­նե­րի սե­րունդ­ներ են, ես նոյն­պէս կի­սում եմ սկզբուն­քա­յին նուիր­ուա­ծու­թիւնը ցե­ղաս­պա­նու­թեան յի­շա­տակ­մա­նը եւ վերջ տրմա­նը: Դա սկսում է հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մու­թեան մէջ ցե­ղաս­պա­նութ­եան ող­բե­րա­կան օրի­նակ­նե­րի ճա­նաչ­մամբ: Որ­պէս Ա.Մ.Ն. սե­նա­տոր, ես կանգ­նած եմ ամե­րի­կա­հայ հա­մայն­քի կող­քին՝ Թուրք­իա­յից պա­հան­ջե­լու ճա­նա­չել Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը: Եր­կու տա­րի առաջ ես քննա­դա­տել եմ Ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թեա­նը՝ Հա­յաս­տա­նում Ա.Մ.Ն. դես­պան Ճոն Էվըն­զին աշ­խա­տան­քից ազա­տե­լու հա­մար, այն բա­նից յե­տոյ, երբ նա պատ­շաճ կեր­պով օգ­տա­գոր­ծել է «Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն» եզ­րը՝ բնու­թագ­րե­լու հա­մար հա­զա­րա­ւոր հա­յե­րի կո­տո­րա­ծը Թուրք­իոյ կող­մից, որ սկսուել է 1915-ից: Ես պետ­քար­տու­ղար Ռայ­սի հետ կի­սել եմ իմ խիստ հա­մոզ­ուա­ծութ­իւ­նը, որ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նութ­յու­նը քուէար­կութ­իւն, ան­ձնա­կան կար­ծիք, կամ տե­սա­կէտ չէ, այլ աւե­լին՝ լայ­նօ­րէն փաս­տարկ­ուած իրո­ղութ­իւն, որ հիմն­ուած է հսկա­յա­ծա­ւալ պատ­մա­կան վկա­յութ­իւն­նե­րի վրայ: Փաս­տերն ան­հեր­քե­լի են: Այն պաշ­տօ­նա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը, որ պա­հան­ջում է դիւա­նա­գէտ­նե­րին աղա­ւա­ղել պատ­մա­կան փաս­տե­րը, ան­պաշտ­պա­նու­նակ քա­ղա­քա­կա­նու­թիւն է: Որ­պէս ծե­րա­կու­տա­կան՝ ես մե­ծա­պէս աջակ­ցում եմ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան մա­սին բա­նաձեւի անց­կաց­մա­նը եւ որ­պէս նա­խա­գահ՝ ես կը ճա­նա­չեմ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը:

 

Չնա­յած վե­րոգր­եա­լին՝ մենք այն կար­ծի­քին ենք, որ չնա­յած թուր­քերն այ­սօր մե­ղա­ւոր չեն Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնն իրա­գոր­ծե­լու մէջ, նրանք պա­տաս­խա­նա­տու են, քա­նի որ ըն­դու­նում եւ թոյլ են տա­լիս Թուրք­իոյ պաշ­տօ­նա­կան պե­տա­կան ժխտու­մը: Ժխտու­մը հա­մար­ւում է ցե­ղաս­պա­նու­թեան վեր­ջին փու­լը, որը շա­րու­նա­կում է իր զո­հը դարձ­նել վե­րապ­րող­նե­րին եւ նրանց սե­րունդ­նե­րին՝ աւե­լի խո­րաց­նե­լով այն բաց վէր­քը, որ չի կա­րող բուժ­ուել: Այն անգ­նա­հա­տե­լի ցա­ւը, որ հայն է զգում, չի տար­բեր­ւում այն ցա­ւից, որ հրեան, լե­հը կամ գնչուն է զգում այն մարդ­կանց պատ­ճա­ռով, ինչ­պի­սիք են Իրա­նի նա­խա­գահ Ահ­մէտի­նե­ժա­տը, որը ժխտում է Երկ­րորդ հա­մաշ­խար­հա­յին պա­տե­րազ­մի Ող­ջա­կիզ­մա­նը, կամ ինչ­պէս թու­թցին է զգում, երբ Ռուան­տա­յի ցե­ղաս­պա­նու­թիւնն է ժխտւում:

Որ­պէս եզ­րա­կա­ցութ­իւն, անհ­րա­ժեշտ է նշել, որ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նութ­իւ­նը հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մու­թեան մի մասն է: Եթէ ցան­կա­նում ենք կան­խար­գի­լել ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­ներն ապա­գա­յում, ապա մենք պէտք է վե­րա­բեր­ուենք ցե­ղաս­պա­նու­թեան բո­լոր դէպ­քե­րին որ­պէս հա­մընդ­հա­նուր կեն­սա­փոր­ձի եւ բո­լո­րիս ան­հանգս­տու­թեան առար­կայ:

ՌՈՃԸՐ ՍՄԻԹ

Նա­խա­գահ, »Զօր­եան« Հիմ­նար­կի

Հոկ­տեմ­բեր 21, 2009

About Post Author

admin

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԹՈՒՐՔԻԱ – ԻՍՐԱՅԷԼ ԼԱՐՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆԸ ԿԸ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒԻ
Next post ՑԻՒՐԻԽԻ ՀԱՄԱՁԱՅՆԱԳՐՈՒԹԵՆԷՆ ԵՏՔ Հ.Յ.Դ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԳԵՐԱԳՈՅՆ ՄԱՐՄՆԻ ՊԱՏՐԱՍՏԱԾ ԾՐԱԳԻՐԸ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles