ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԱԶԴԵՑՈՒԹՒԻՆԸ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԵՐԳ-ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԵԱՆ ՎՐԱՅ

                                                                                                                                                                                                          ԱՒՕ ԳԱԹՐՃ­ԵԱՆ
Այլախոհ եւ յեղափոխական երգիչ՝ Հան­րի Թա­շա­ն
Այլախոհ եւ յեղափոխական երգիչ՝ Հան­րի Թա­շա­ն

 Երգ-երաժշ­տու­թիւնը ար­ուեստ­նե­րէն ամէ­նէն հա­ղոր­դա­կանն է ու ամէ­նէն մատ­չե­լին: Սա­կայն այս­տեղ կþառանձ­նաց­նենք ապ­րիլ­եան երգ-երաժշ­տու­թիւնը, որ կը հան­դի­սա­նայ կամ կþընդգր­կէ պատ­գա­մը՝ ժա­ռան­գու­թիւն փո­խան­ցե­լու վե­րապ­րող սե­րուն­դէն երի­տա­սարդ սե­րուն­դին: Ան իր մէջ կը հա­մա­պար­փա­կէ մշա­կոյ­թի ինք­նա­ճա­նա­չու­մը եւ ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րը: Այդ ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րով կը տես­նենք, որ եղե­լոյ­թը վկա­յող գաղտ­նիք­ներ կան:

1850-էն առաջ թէ­եւ հնչած են զա­նա­զան հա­յե­րէն եր­գեր՝ հայ ժո­ղո­վուր­դի կուրծ­քի հե­ծե­ծանք, բո­ղո­քի ու ըմ­բոս­տու­թեան ձայ­ներ՝ կեան­քի անար­դա­րու­թիւն­նե­րուն դէմ, բայց եր­կար տա­րի­ներ մեր պատ­եա­նին մէջ քաշ­ուե­լով՝ մեր ըն­տա­նի­քին մէջ եր­գե­ցինք ու լսե­ցինք 24 Ապ­րիլ 1915-ի Ցե­ղաս­պա­նու­թեան եր­գե­րը:

»Ապ­րիլ­եան երգ-երաժշ­տու­թիւն«նե­րը, ան­կաս­կած, յի­շո­ղու­թիւն­ներ են, բայց մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ քա­րոզ­չա­կան մեծ աշ­խա­տանք՝ մի­ջազ­գա­յին ըն­տա­նի­քին ծա­նօ­թաց­նե­լու Ապ­րիլ­եան ար­հա­ւիր­քը, որուն զոհ գնաց հայ ժո­ղո­վուր­դը՝ Երիտ­թուր­քե­րու փան­թուր­քիզ­մի եւ հա­մա­թու­րա­նա­կան երազ­նե­րուն:

Բո­լոր ար­ուեստ­նե­րուն հիմ­քը ան­կաս­կած զգաց­մուն­քը եւ միտքն են: Յի­շա­տակ­ուած եր­գե­րը, ան­կախ իրենց երաժշ­տու­թեան սե­ռե­րէն, մե­ղե­դի­նե­րու տար­բե­րակ­նե­րէն եւ օգ­տա­գոր­ծած լե­զու­նե­րէն, բո­լորն ալ յու­զա­կան են, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն ար­տա­յայտ­ուած են իրենց ապ­րում­նե­րը՝ իրենց դի­տան­կիւ­նէն:

Այս­տեղ կþու­զենք ու­սում­նա­սի­րել յատ­կա­պէս Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ազ­դե­ցու­թիւնը ժա­մա­նա­կա­կից երգ-երաժշ­տու­թեան վրայ:

Յի­շենք ֆրան­սա­հայ եր­գիչ Հան­րի Թա­շա­նը (Henri Tachan), որ ծնած է 1938-ին, Ալիէ շրջա­նի Մու­լան քա­ղա­քը (Ֆրան­սա): Հայ­րը հայ, մայ­րը ֆրան­սու­հի: Բուն անու­նով՝ Հան­րի Թաշճ­եան (Henri Tachdjian):

Թա­շան 13 տա­րե­կա­նին կþերա­զէր ըլ­լալ կամ Պեթ­հո­վէն կամ ֆրան­սա­ցի բա­նաս­տեղծ Ռամ­պո­յի նման: Ան հմայ­ուած էր Ժագ Պրե­լով:

Հան­րի իր բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­նե­րուն հի­ման վրայ եր­գեր գրած է: 1980-ին տուած է մե­նա­հա­մերգ՝ Փա­րի­զի »Օլիմփ­իա« հա­մեր­գաս­րա­հին մէջ եւ ճա­նաչ­ման ար­ժա­նա­ցած է Ֆրան­սա­յի տա­րած­քին:

Ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան սկզբնա­կան շրջա­նը զայն կþան­ուա­նէ­ին »աղմ­կոտ Թա­շան«՝ իր ընդվ­զող կեր­պա­րին հա­մար:

Հան­րի Թա­շա­նի եր­գա­ցան­կը կþընդգր­կէ զա­նա­զան տե­սա­կի նիւ­թեր: Ան եր­գած է մա­հը, սէ­րը, կեան­քը, պա­տե­րազ­մը եւ բռնու­թիւնը:

Թա­շան եղած է ընդվ­զող եր­գիչ, աւե­լի քան՝ պա­հան­ջա­տէր: Ան կը ներ­կա­յա­նայ իբ­րեւ ապա­քա­ղա­քա­կա­նա­ցած եր­գիչ:

Ֆրան­սա­յի մէջ հե­տա­գա­յին Թա­շա­նը ան­ուա­նած են »գրա­ւիչ ապս­տամ­բող«:

Հան­րի Թա­շա­նի հետ մեր ու­նե­ցած զրոյ­ցի ըն­թաց­քին երե­ւան կու գայ, որ Հան­րի, կառ­չած մնա­լով իր հայ­կա­կան ար­մատ­նե­րուն, գրած է երգ մը »Տիւ­փոն« (»Dupont«) վեր­նագ­րով, այս եր­գին երաժշ­տու­թիւնը նոյն­պէս կը պատ­կա­նի Թա­շա­նի եւ անոր գոր­ծըն­կեր Փի­եռ Փե­ռէի (Pierre Perret): Ազ­գին նուի­րած վե­րո­յիշ­եալ եր­գին մէջ կը մատ­նան­շէ իր հայ ըլ­լա­լը, ազ­գին տա­րագ­րու­թիւնը, իրենց բուն հայ­րե­նի­քէն՝ Հա­յաս­տա­նէն գաղ­թը:

»Տիւ­փոն«ը ֆրան­սա­կան զա­նա­զան պատ­մու­թիւն­նե­րու մէջ անո­րոշ գո­յու­թեամբ մար­դոց տրուած անուն է:

Թա­շա­նի այս եր­գը հրա­պա­րակ­ուած է անոր »Une pipe et pepe« անու­նով 1978-ին լոյս ըն­ծա­յած ձայ­նապ­նա­կին մէջ, որուն 13-րդ երգն է »Տիւ­փոն«ը:

* * *

Նոյն աշ­խար­հէն, կ’անց­նինք Մեծ Ար­հա­ւիր­քէն մա­զա­պուրծ փրկուած­նե­րու զա­ւակ, աշ­խար­հահռ­չակ ար­ուես­տա­գէտ, եր­գիչ, դե­րա­սան, հե­ղի­նակ, մեծ բա­րե­րար Շարլ Ազ­նա­ւուր(եան)ին (Charles Aznavour): Բուն անու­նով Շահ­նուր (Վա­ղի­նակ)՝ ան ծնած է 1924 Մա­յիս 22-ին, Փա­րիզ, ծնուն­դով վրա­ցա­հայ եր­գիչ՝ Մի­շա Ազ­նա­ւուր­եա­նէ եւ ատա­բա­զար­ցի (Թուրք­իա) դե­րա­սա­նու­հի Քնար Պաղ­տա­սար­եա­նէ (Փա­րի­զի մէջ իրեն յանձն­ուած անձ­նա­թուղ­թին վրայ գրուած է Փա­փազ­եան), որոնք փա­խուստ տուած էին թուրք ջար­դա­րար­նե­րէն եւ Փա­րիզ հա­սած՝ 1923-ին, իրենց հետ ու­նե­նա­լով միայն քա­նի մը զար­դե­ղէն­ներ, աղ­ջիկ մը՝ Այ­տան եւ մեծ հայր մը:

 Ազ­նա­ւու­րի մայ­րը, ու­նէր եր­կու եղ­բայր եւ մէկ քոյր, բո­լորն ալ՝ Մեծ Եղեռ­նի ըն­թաց­քին ան­հե­տա­ցած: Մայ­րը, ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն հա­զիւ ազա­տած, երդ­ուած էր, որ ջար­դե­րուն ըն­թաց­քին նա­հա­տակ­ուած իր եղ­բօր՝ Վա­ղի­նա­կին անու­նը տայ իր մանչ զա­ւա­կին: Սա­կայն դար­մա­նա­տան մէջ, ուր ծննդա­բե­րու­թիւն ու­նե­ցաւ, երբ հիւան­դա­պա­հու­հին իրեն հարց տուած է, թէ »Անունն ի՞նչ էք ու­զում դնել: Շահ­նո՞ւր: Ինչ­պէ՞ս, Շահ­նո՞ւր«: Դա չա­փից աւե­լի էր բուժք­րոջ հա­մար, որ ար­դէն չգի­տէր՝ գլու­խը ո’ր պա­տին տար: »Լա’ւ, Շարլ, կլի­նի՞: Գո­նէ սա աւե­լի հասկ­նա­լի է: Դէ եղաւ-եղաւ, թող Շարլ լի­նի«: 

Այս ձե­ւով է, որ Ազ­նա­ւուր ու­նե­ցաւ իր քա­ղա­քա­յին անու­նը:

Ծա­նօթ է մե­զի եւ հա­մայն աշ­խար­հին Ազ­նա­ւու­րի նշա­նա­ւոր եր­գե­րէն »Իլ սոն թոմ­պէ« (»Ils sont tombes«, Անոնք ին­կան):

Ազ¬նա¬ւուր՝ յիսունականներուն
Ազ¬նա¬ւուր՝ յիսունականներուն

 Շարլ Ազ­նա­ւուր, Փա­րի­զի »Օլիմփ­իա« աշ­խար­հահռ­չակ բե­մին վրայ Հինգ­շաբ­թի, Ապրիլ 24, 1980-ին, հա­մեր­գը կþընդ­հա­տէ յան­կարծ եւ խոր ապ­րու­մով կը յայ­տա­րա­րէ. »Այ­սօր 65-ամ­եակն է մեր նա­հա­տակ­նե­րուն, հայ ժո­ղո­վուր­դի մէ­կու­կէս միլի­ոն նա­հա­տակ­նե­րուն, որոնք զոհ­ուե­ցան Վոս­փո­րի ափե­րուն: Գի­տէք, որ ես ալ հայ եմ: Որ­պէս­զի չմոռ­նանք անոնց յի­շա­տա­կը, այս առի­թով, յայ­տա­գի­րէն դուրս պի­տի եր­գեմ »Ils sont tombes« գործս«: Ան­նա­խըն­թաց յու­զու­մի ալիք մը կը խռո­վէ ներ­կա­նե­րը, եւ հան­դի­սա­տե­սը եր­գի մի­ջո­ցով կը ծա­նօ­թա­նայ հայ ազ­գին կրած տա­ռա­պան­քին ու կո­տո­րա­ծին՝ ցե­ղա­պաշտ թուր­քին կող­մէ:

»Իլ սոն թոմ­պէ« եր­գը, որ մի­ջազ­գա­յին ըն­դու­նե­լու­թեան ար­ժա­նա­ցած է, խօս­քե­րուն հե­ղի­նակն է Շարլ Ազ­նա­ւուր, իսկ երաժշ­տու­թիւնը Ազ­նա­ւու­րի քե­ռայ­րը՝ Ժորժ (Տի­րան) Կառ­վա­րենց (1932-1993). անոնք այս ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւնը կը նկա­տեն հա­յու­թեան նուիր­ուած, իբ­րեւ պար­տա­ւո­րու­թիւն եւ սիր­տի գո­հու­նա­կու­թիւն ստա­նա­լու մի­ջոց: Ազ­նա­ւուր նա­խընտ­րու­թիւնը տուած է եր­գե­լու ընդ­հան­րա­պէս մարդ­կա­յի­նը՝ մար­դոց տա­ռա­պանք­նե­րը եւ սփո­փանք­նե­րը:

Ժորժ Կառ­վա­րենց, որ յօ­րի­նած է շար­ժան­կա­րի աւե­լի քան 200 ժա­պա­ւէն­նե­րու եւ հա­րիւ­րա­ւոր եր­գե­րու երաժշ­տու­թիւնը, հոս նա­եւ օգ­տա­գոր­ծած է հայ­կա­կան ժո­ղովր­դա­կան մե­ղե­դի­ներ: Կառ­վա­րեն­ցի նշա­նա­ւոր եւ կա­րե­ւոր խօս­քե­րէն է. »Այն ան­ձը, որ իր ազ­գին չի վե­րա­դառ­նար, ին­ծի հա­մար գո­յու­թիւն չու­նի, այդ ան­ձը կը նմա­նի իր ծնող­քը ու­րա­ցած երի­տա­սար­դի մը«:

Ազ­նա­ւուր Կի­րա­կի, 4 Մա­յիս 1980-ին, առի­թով մը, երբ կը հրա­ւիր­ուի »Մոն­թէ Քար­լօ« ձայ­նաս­փիւ­ռի կա­յան, տե­ղի ու­նե­նա­լիք հար­ցազ­րոյ­ցի մը »Ils sont tombes« եր­գին մա­սին կþըսէ. »Ils sont tombes« եր­գը պատ­մու­թիւնն է իմ ազ­գիս, հայ ազ­գին, որ մէ­կու­կէս միլի­ոն նա­հա­տակ տուաւ, են­թարկ­ուե­ցաւ Օս­ման­եան կայս­րու­թեան կող­մէ գոր­ծադր­ուած ցե­ղաս­պա­նու­թեան: Աւե­լի’ն. անի­կա երգն է նա­եւ իրա­ւազրկ­եալ բո­լոր ազ­գե­րուն«: Ու կþաւելց­նէ Ազ­նա­ւուր. »Վեր­ջին հա­շուով, ներ­կայ Թուրք­ի­ան, որ ինք­զինք կը դա­սէ յա­ռա­ջա­դէմ ազ­գե­րու կար­գին, պէտք է ըն­դու­նի իր նա­խորդ­նե­րուն՝ օս­ման­ցի­նե­րուն կա­տա­րած Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը եւ գի­տակ­ցու­թիւնը ու­նե­նայ հա­յե­րուն հետ երկ­խօ­սու­թեան նստե­լու«:

»Ils sont tombes« ֆրան­սե­րէն եր­գը, թարգ­ման­ուած է եր­կու լե­զու­նե­րու, անգ­լե­րէն (ու­նի եր­կու տար­բե­րակ) եւ հա­յե­րէն (ու­նի երեք տար­բե­րակ): Այս­տեղ տե­ղին է նշել, որ եր­գիչ Յա­րութ Փամ­պուքճ­եան եւս եր­գած է »նրանք ըն­կան« եր­գը սա­կայն եր­գին բա­ռե­րը ոչ մէկ կա­պակ­ցու­թիւն ու­նին Ազ­նա­ւու­րի եր­գին հետ, միայն եղա­նակն է որ նոյնն է:

»Ils sont tombes« եր­գին մա­սին Ազ­նա­ւուր կþըսէ. »Անոնց նուի­րած եմ (մէ­կու­կէս միլի­ոն նա­հա­տակ­նե­րուն,- Ա.Գ.) իմ »Անոնք ին­կան« երգս: Անոնց հայ­րե­րը վայ­րագ ջար­դե­րու են­թարկ­ուե­ցան, իրենց հայ­րե­նի հո­ղե­րէն տա­րագր­ուե­ցան, եւ մարդ­կու­թիւնը մե­ռաւ իրենց ժա­մա­նակ: ® Ես անձ­նա­պէս զո­հե­րէն մէկն եմ այդ ող­բեր­գու­թեան: Պա­րա­գա­ներս զոհ գա­ցած են Թուրք­իոյ մէջ պա­տա­հած ջար­դե­րուն«:

» Իմ կեց­ուածք­նե­րովս կամ եր­գե­րովս, մա­նա­ւանդ »Անոնք ին­կան« եր­գով, ես կþու­զեմ աշ­խար­հին ծա­նօ­թաց­նել հայ ժո­ղո­վուր­դը՝ իր մարդ­կա­յին բո­լոր գի­ծե­րով«:

Ազ­նա­ւու­րի երկր­պա­գու­նե­րը, երբ իբ­րեւ լո­զունգ կը կան­չեն »Անոնք ին­կան«, ան միշտ պա­տաս­խա­նած է (մա­նա­ւանդ եր­գի ծնուն­դի առա­ջին օրե­րուն). »Ոչ, ոտ­քի են, եւ սկիզբն է միայն«:

Ազ­նա­ւու­րի ան­ցու­ցած դժնդակ օրե­րը պատ­ճառ պի­տի ըլ­լա­յին, որ ան իր ար­ուես­տին տայ յու­զա­թա­թաւ երանգ, թա­տե­րա­կա­նը բարձ­րաց­նե­լով ող­բեր­գա­կա­նի աս­տի­ճա­նին, իսկ հոգիի ան­սահ­ման, ազատ պոռթ­կուն թա­փը սեղ­մել զուսպ ալե­կո­ծում­նե­րու մէջ, համ­բե­րու­թեամբ յու­սա­ցող յոյ­զե­րու մէջ:

Առի­թով մը բա­նաս­տեղծ Ժան Քոք­թօ ըսած է. »Ազ­նա­ւու­րէն առաջ յու­սա­հա­տու­թիւնը ժո­ղովր­դա­կա­նու­թիւն չէր վա­յե­լեր«:

Շարլ Ազ­նա­ւու­րի »Իլ սոն թոմ­պէ« եր­գը թարգ­ման­ուած է անգ­լե­րէ­նի եւ հա­յե­րէ­նի:

Նա­նոր Գա­պագ­եան թարգ­մա­նած է անգ­լե­րէ­նի »Տէյ ֆել« (»They fell«) վեր­նա­գի­րով: Իսկ հա­յե­րէ­նի թարգ­ման­ուած կան այլ տար­բե­րակ­ներ: Առա­ջի­նի թարգ­մա­նու­թեան հե­ղի­նա­կը ան­յայտ է մե­զի: Երկ­րոր­դի՝ թարգ­մա­նու­թիւնը կա­տա­րած է Լե­ւոն Վար­դան՝ »Ին­կան անոնք«: Եր­րոր­դը՝ Մխի­թար­եան մի­ա­բան­նե­րէն եւ Սեւ­րի Մու­րատ-Ռա­փա­յէլ գո­լէ­ճի տնօ­րէն Հայր Ռա­ֆա­յէլ Ան­տոն­եան՝ »Անոնք ին­կան«:

Հայ տա­րագր­եալ­նե­րու զա­ւակ Շարլ Ազ­նա­ւու­րի գրի­չին պատ­կա­նող եւ Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նուիր­ուած յա­ջորդ երգն է »Լա մա­մա« (»La Mamma«, »Մա­ման«) վեր­նա­գր­ուած ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւնը, զոր նուի­րած է Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն հազ­ուա­դէ­պօ­րէն վե­րապ­րող մայ­րե­րուն, յատ­կա­պէս իր մօր՝ Քնա­րին, որ տե­սած էր ծնող­նե­րուն, եղ­բայր­նե­րուն, քոյ­րե­րուն սպան­դը՝ մէ­կը միւ­սին ետե­ւէն, երբ խոյս կու տա­յին Տէր Զօ­րէն, ճո­ղոպ­րե­լով մահ­ուան ճի­րան­նե­րէն եւ փոր­ձե­լով ազա­տիլ անա­պա­տէն:

»Լա մա­մա« անու­նը կրող խտա­սա­լի­կին, լոյս տե­սած՝ 1963-ին, առա­ջին երգն է նոյն անու­նը կրող »Լա մա­մա« եր­գը:

»Լը փուան« թեր­թի լրագ­րող Ժան Նո­լի հետ իր հար­ցազ­րոյ­ցի ըն­թաց­քին Ազ­նա­ւուր հե­տեւ­եա­լը կը պատ­մէ մօ­րը մա­սին. »Մայրս չէր մտա­ծեր մա­հէն փա­խուստ տա­լու մա­սին, ան կը փախ­չէր իբ­րեւ մի­ակ փրկուա­ծը իր ըն­տա­նի­քին: Եւ ան­կաս­կած ան եւս պի­տի սպանն­ուէր, եթէ հրաշ­քով մը չհան­դի­պէր հօրս՝ Մի­շա­յին: Ան ու­նէր վրա­ցա­կան անձ­նա­գիր: Այդ անձ­նա­գի­րը ազա­տեց զա­նոնք: Ար­դա­րեւ, թուրք ան­հա­մար զի­նուոր­նե­րու հան­դի­պե­լով հան­դերձ, անոնց կեան­քը խնայ­ուե­ցաւ պար­զա­պէս իրենց քա­ղա­քա­ցիու­թեան պատ­ճա­ռով, որով­հե­տեւ Մի­շա կþըսէր՝ թէ ինք ամուս­նա­ցած էր այդ երի­տա­սարդ աղջ­կան հետ: Անոնք մի­ա­սին քա­լած են մին­չեւ Սեւ Ծով, ուր ֆրան­սա­կան եւ իտա­լա­կան նա­ւեր կա­յին ծո­վուն բա­ցե­րը: Ֆրան­սա­ցի նա­ւաս­տի­նե­րը հրա­հանգ ստա­ցած էին խա­րիսխ չնե­տել նա­ւա­հան­գիս­տին մէջ, այլ կրնա­յին իրենց նա­ւե­րուն մէջ ըն­դու­նիլ միայն անոնք, որոնք կրնա­յին լո­ղա­լով հաս­նիլ իրենց նա­ւե­րուն: Իտա­լա­կան նաւ մը, նշմա­րե­լով ցա­մա­քը գտնուող մար­դոց պա­ղա­տան­քը, խարս­խած է: Այս­պի­սով, հայրս եւ մայրս ազա­տած եւ գա­ցած են Թե­սա­ղո­նի­կէ (Յու­նաս­տան), ուր­կէ շա­րու­նա­կած են իրենց ոդի­սա­կա­նը մին­չեւ Փա­րիզ: Իր ողջ կեան­քի ըն­թաց­քին մայրս ող­բաց ու լա­ցաւ իր մե­ռել­նե­րը: Իր ամ­բողջ կեան­քին ըն­թաց­քին մայրս յի­շեց չար­չա­րանք­նե­րը. ես պի­տի չմոռ­նամ իր տա­ռա­պան­քը«: Ազ­նա­ւուր աւելց­նե­լով՝ կþըսէ. »Հարկ է, որ աշ­խարհ ճանչ­նայ մեր գո­յու­թիւնն ուտա­ռա­պան­քը: Միայն այն ատեն է, որ մեր կի­նե­րը պի­տի դադ­րին հա­ւա­տա­լէ, թէ ամէն ան­գամ որ երկ­րա­շարժ մը ցնցէ Թուրք­ի­ան, այդ մեր նա­հա­տակ­նե­րուն աճիւն­ներն են, որոնք կը խըլր­տին հո­ղին ներ­քեւ«:

Իսկ հօ­րը սխա­լին պատ­ճա­ռով, մօ­րը աղ­ջի­կու­թեան մա­կա­նու­նին՝ Պաղ­տա­սար­եա­նին Փա­փազ­եա­նի  փոխ­ուե­լուն առն­չու­թեամբ մօր զգա­ցում­նե­րով այն­քան տպա­ւոր­ուած է Ազ­նա­ւուր, որ իր յու­շե­րուն մէջ տեղ մը կը գրէ. »Քան­զի, ժա­մա­նա­կին կա­ցու­թեան, թուղ­թը հա­նե­լուց, հայրս մո­ռա­նում է մօրս ազ­գա­նու­նը՝ Պաղ­տա­սար­եան, եւ տա­լիս է միտքն եկած առա­ջին ազ­գա­նու­նը՝ Փա­փազ­եան: Ին­չը մօրս անընդ­հատ ասել էր տա­լիս. »Շնոր­հա­կալ եմ, դու յա­ջո­ղաց­րիր ծնող­նե­րիս թա­ղել երկ­րորդ ան­գամ«:

Այլ առի­թով մը Ազ­նա­ւուր նո­րէն պի­տի գրէր. »Մայրս ամ­բողջ կեան­քին ըն­թաց­քին մե­ղադ­րեց հայրս եւ ամէն ան­գամ ար­ցուն­քոտ աչ­քե­րով ըսաւ.

»Ծնող­ներս, եղ­բայր­ներս, քոյ­րերս կորսն­ցու­ցի հայ­կա­կան ջար­դի ժա­մա­նակ: Տասն­հինգ տա­րե­կան էի: Այդ օր­ուը­նէ աս­դին եր­բեք զի­րենք չեմ տե­սած, ոչ ալ լսած՝ իրենց մա­սին: Եւ դուն քու մո­ռաց­կո­տու­թեամբդ եւ անփ­թու­թեամբդ երկ­րորդ ան­գամ ան­յայ­տա­ցու­ցիր զի­րենք իմ կեան­քէս«:

Այս եւ այլ պատ­ճառ­նե­րով է, որ Շարլ Ազ­նա­ւուր պարտք զգաց յօ­րի­նել ու եր­գել »Լա մա­մա« եր­գը, այդ­քան զգա­յուն եւ ցա­ւա­լի բա­ռե­րով ու երաժշ­տու­թեամբ՝ ող­բեր­գաք­նա­րեր­գա­կան մե­ղեդի­ով: Իսկ մօ­րը մահ­ուան յա­ջորդ օրն իսկ, Ազ­նա­ւուր հա­մերգ ու­նէր: Իրեն շատ դժուար էր եր­գել »Լա մա­մա«ն, ուս­տի ան կþեր­գէ ար­ցունքն աչ­քե­րուն ու գունդ մը կո­կոր­դին, ինչ­պէս ինք՝ Ազ­նա­ւուր կը գրէ:

»Լա մա­մա« եր­գի խօս­քե­րու հե­ղի­նակն է Ռո­պէր Կալ (ծա­նօթ երգչ­ուհի Ֆրան­սի հայ­րը), իսկ երաժշ­տու­թեան յօ­րի­նու­մը՝ Շարլ Ազ­նա­ւու­րի:

Այս­տեղ կա­րե­լի չէ զանց առ­նել Ազ­նա­ւու­րի յու­շե­րուն մէջ գրի առն­ուած տա­րագր­եա­լի զա­ւակ, իր պա­րա­գա­նե­րը կորսն­ցու­ցած ըլ­լա­լու հե­տեւ­եալ յի­շո­ղու­թիւն­նե­րը. »Տէր Զօր. գե­րեզ­մա­նոց մէ­կու­կէս միլի­ոն հա­րա­զատ­նե­րիս, ազ­գական­նե­րիս, նախ­նի­նե­րիս՝ թա­լան­ուած, բռնա­բար­ուած, մորթ­ուած յա­նուն ցե­ղի, յա­նուն հա­ւա­տի, յա­նուն ին­չի՞ իրա­կա­նում, հարց­նում եմ ձեզ: Յա­նուն Էն­վէր­նե­րի ու Թա­լէ­աթ­նե­րի, ոճի­րի այդ փա­շա­նե­րի, ան­հա­ւատ ու անօ­րէն մար­դաս­պան­նե­րի, որ իրենց քիմ­քով էին մեկ­նա­բա­նում Ղու­րա­նը, որը սա­կայն չի ար­դա­րաց­նում այդ արիւ­նով արարք­նե­րը: Թա­լէ­ա­թը մի­ակ մեծ ոճ­րա­գործն է մնա­ցել, որի ար­ձա­նը դեռ ցցուած է Թուրք­իա­յի հրա­պա­րակ­նե­րից մէ­կում«:

»Բո’ւստ ան­ցաւ, սրի­կա­ներ, չկա­րո­ղա­ցա’ք ինձ խփել: Ես կա’մ ու մնում եմ յի­շո­ղու­թեամբ մարդ, ինչ­քան էլ դա դեռ ոմանց դուր չգայ: Այ­դու­հան­դերձ ես թուրք ժո­ղո­վուր­դի երդ­ու­եալ թշնա­մին չդար­ձայ, եւ այ­սօր իմ երազն է գնալ մօրս ծննդա­վայ­րը, բայց… բայց… բայց«:

Ազ­նա­ւու­րի հո­գին տե­ւա­կան խռո­վող բան մը կար դէ­պի իր ար­մատ­նե­րը թրթ­ռաց­նող, գրգռող եւ տան­ջող, այդ իսկ պատ­ճա­ռով իր յու­շե­րուն մէջ ան պի­տի գրէր. »Ին­չո՞ւ եմ դար­ձել այն, ինչ կամ: Իմ կող­մից ես հա­մոզ­մունք ու­նեմ, որ մի ձայն էր պէտք, որ յի­շեց­նէր, թէ հայ ժո­ղո­վուր­դը գո­յու­թիւն ու­նի դե­ռեւս, հա­կա­ռակ այն ամէ­նի, ինչ նա ապ­րել է եւ կրել, ցե­ղաս­պա­նու­թիւն, որոնք նաւ­թը գե­րա­դա­սե­ցին մի ժո­ղո­վուր­դի արիւ­նից, Ժը­նե­ւի եւ չյար­գո­ւած այլ պայ­մա­նագ­րեր, պե­տա­կան շա­հեր, աս­ուած­ներ, Խ.Ս.Հ.Մ.-ի (Խորհր­դա­յին Սոց­ի­ա­լիս­տա­կան Հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րու Միու­թիւն,- Ա.Գ.) թա­թը դնելն արիւ­նա­քամ Հա­յաս­տա­նի վրայ, երկ­րա­շար­ժը, Ղա­րա­բա­ղի հար­ցը, Թուրք­իա­յի կող­մից դրուած շրջա­փա­կու­մը: Ես խո­րա­պէս հա­մոզ­ուած եմ, որ այդ ձայ­նը ես եմ: Ին­չո՞ւ ես, ոչ թէ ու­րիշ մէ­կը: Այդ հար­ցին Աստ­ուած միայն կա­րող է պա­տաս­խա­նել«:

Շարլ Ազ­նա­ւուր մաս կը կազ­մէր Ֆրան­սա­յի նա­խա­գահ Ժագ Շի­րա­քի Հա­յաս­տան տուած պաշ­տօ­նա­կան այ­ցե­լու­թեան պատ­ուի­րա­կու­թեան, 30 Սեպ­տեմ­բե­րէն 1 Հոկ­տեմ­բեր 2006-ին, ուր Շա­բաթ, Սեպ­տեմ­բեր 30ին Ազ­նա­ւու­րի երե­ւան­եան հա­մեր­գով բա­ցու­մը կա­տար­ուե­ցաւ Ֆրան­սա­յի մէջ Հա­յաս­տա­նի տար­ուան:

Ազ­նա­ւուր Հա­յաս­տան այս այ­ցե­լու­թեան ըն­թաց­քին Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի հա­մա­լի­րին մէջ Հա­յաս­տա­նի Օփե­րա­յի եւ պա­լէի թատ­րո­նի նուա­գա­խում­բին եւ երգ­չա­խում­բին հետ ձայ­նագ­րած է եր­կու երգ՝ »Ils sont tombes« եւ »Ave Maria«: Աշ­խար­հահռ­չակ եր­գի­չին դուստ­րը՝ Քաթ­իա Ազ­նա­ւուր, նոյն­պէս մաս­նակ­ցած է այդ ձայ­նագ­րու­թիւն­նե­րուն:

Ազ­նա­ւու­րի »Լէ էմիկ­րան« (»Les emigrants«, Վտա­րան­դի­ներ) խո­րա­գի­րը կրող եր­գը նուիր­ուած է հայ տա­րագր­եալ­նե­րու, որ բա­ւա­կան յու­զիչ է: Եր­գը գրուած է Շարլ Ազ­նա­ւու­րի եւ Ժագ Փլան­թի (Jacques Plante) կող­մէ 1986-ին, իսկ երաժշ­տու­թիւնը յօ­րի­նած է Ազ­նա­ւուր:

Այս­տեղ Ազ­նա­ւուր եւս կը ներ­կա­յա­նայ բա­նաս­տեղ­ծի քեր­թո­ղա­կան աշ­խար­հով, »Լէ էմիկ­րան«ի մէջ ան կþար­տա­ցո­լաց­նէ իր հո­գե­կան հա­րա­զատ աշ­խար­հը, մե­զի կը բե­րէ կա­րօ’տ, ար­ցունք, տա­ռա­պանք եւ ազ­գի ազա­տու­թեան տենչ. մէկ խօս­քով՝ հա­յու վի­ճա­կը կը դրսե­ւո­րէ խոր ու առինք­նող թրթռա­ցում­նե­րով, հայ սիր­տի տրո­փով:

Ու­թը երգ պա­րու­նա­կող ձայ­նապ­նակ մըն է »Autobiographie«, Ինք­նա­կեն­սագ­րու­թիւն) խո­րա­գի­րը կրող Ազ­նա­ւու­րի մէկ այլ աշ­խա­տան­քը, որուն մէջ կը գտնուի վեր­նա­գի­րին հա­մա­նուն եր­գը: Այս ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւնը կը պատ­կա­նի Ազ­նա­ւու­րի եւ Ժորժ Կառ­վա­րեն­ցի:

Յիշ­եալ եր­գը չա­փա­զանց գե­ղեցիկ է եւ բո­վան­դա­կա­լից: Այդ եր­գը՝ հայ տա­րա­գիր որդ­ւոյն կեանքն է:

 

Այլախոհ եւ յեղափոխական երգիչ՝ Հան­րի Թա­շա­ն

 

Ազ­նա­ւուր՝  յիսունականներուն

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*