ՊՈՒՐՃ ՀԱՄՈՒՏԷՆ ՄԻՆՉԵՒ ՈՒԱՇԻՆԿԹԸՆ

 

 

«Անարդարութիւնը որեւէ տեղ, սպառնալիք է արդարութեան ամէն տեղ»: Մարթին Լութըր Քինկ Կրտսեր
«Անարդարութիւնը որեւէ տեղ, սպառնալիք է արդարութեան ամէն տեղ»: Մարթին Լութըր Քինկ Կրտսեր

Շուրջ յի­սուն տա­րի տե­ւեց, որ աւե­լի քան մէկ ու կէս միլի­ոն ան­մեղ զո­հե­րու ար­հա­ւիր­քէն ճո­ղոպ­րած տա­րա­գիր հայ ժո­ղո­վուր­դը հա­յա­պահ­պան­ման իր օճախ­նե­րը կա­ռու­ցէ օտար ու բազ­մա­հո­սանք Սփիւռ­քի տա­րած­քին: Այդ տա­րի­նե­րուն, Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան իրե­րա­յա­ջորդ ղե­կա­վա­րու­թիւն­նե­րը հետզ­հե­տէ հա­սան այն եզ­րա­կա­ցու­թեան, որ հա­յա­պահ­պան­ման պա­հան­ջա­տի­րու­թեան պայ­քա­րի եր­թի ճա­նա­պար­հին, պի­տի պարտ­ուէ­ին ձու­լու­մի ան­խու­սա­փե­լի վտան­գին դի­մաց: Այս իմաս­տով, 1965-ի Ապ­րիլ 24-ին հայ­կա­կան երեք կու­սակ­ցու­թիւն­նե­րը 1915-ի ջար­դե­րու հաս­կա­ցո­ղու­թիւնը եկե­ղե­ցա­կան արա­րո­ղու­թիւն­նե­րու նեղ ծի­րէն դուրս բե­րե­լու առա­ջադ­րան­քով Պէյ­րու­թի »Շա­մուն«ի մար­զա­դաշ­տին մէջ հա­զա­րա­ւոր հա­յե­րու մաս­նակ­ցու­թեամբ կազ­մա­կեր­պե­ցին ան­նա­խըն­թաց հա­ւաք մը: Եօ­թը տա­րի ետք, »Յու­շար­ձա­նէ յու­շար­ձան« կար­գա­խօ­սով՝ Հ.Յ.Դ. Զա­ւար­եան Ու­սա­նո­ղա­կան միու­թիւնը Պուրճ Հա­մուտ-Ան­թիլ­ի­աս-Պիք­ֆա­յա ճամ­բուն վրայ կազ­մա­կեր­պեց քայ­լար­շաւ մը, որ Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հան­դէպ մեր պա­հան­ջա­տի­րու­թիւնը դրաւ քա­ղա­քա­կա­նաց­ման գոր­ծըն­թա­ցին մէջ:

Եւ միայն, երեք տա­րի ետք, 1975-ին, Պուրճ Հա­մու­տի քա­ղա­քա­պե­տա­րա­նի մար­զա­դաշ­տին մէջ, աւե­լի քան հա­րիւր հա­զար հա­յոր­դի­ներ, իրենց բո­ղո­քը ար­տա­յայ­տե­ցին թրքա­կան կան­խամ­տած­ուած ոճի­րին դէմ: Եւ իբ­րեւ ան­մի­ջա­կան հե­տե­ւանք, Լի­բա­նան­եան բո­լոր օրա­թեր­թե­րը իրենց առա­ջին էջե­րով, մեծ վեր­նագ­րե­րով անդ­րա­դար­ձան Հայ­կա­կան Ցե­ղաս­պա­նու­թեան:

Զու­գա­հե­ռա­բար, Պուրճ Հա­մու­տէն հա­զա­րա­ւոր մղոն­ներ հե­ռու գտնուող հայ­կա­կան գաղ­թօ­ճա­խի մը մէջ, Ցե­ղաս­պա­նու­թեան յիս­նամ­եա­կին առի­թով, Ապ­րիլ 20-ին, Ու­րուկ­ուէ­յի Ծե­րա­կոյտն ու ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան տու­նը Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ի նպաստ որո­շում­ներ կա­յա­ցու­ցին: Որ­մէ ետք, շուրջ քա­ռորդ դա­րի տե­ւո­ղու­թեամբ տա­կաւ առ տա­կաւ աճող Հայ Դա­տի աշ­խա­տանք­նե­րը Ապ­րիլ­եան բո­ղոք­նե­րու ճամ­բով յա­ջո­ղե­ցան Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան իրո­ղու­թիւնը հասց­նել օտար խորհր­դա­րան­նե­րու եւ կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րու սե­ղան­նե­րուն: 1990-էն աս­դին, ար­դէն աւե­լի քան քսան պե­տու­թիւն­ներ այս կամ այն ձե­ւով պաշ­տօ­նա­պէս ճանչ­ցած են Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թիւնը:

Այս ձեռք­բե­րում­նե­րը քա­ղա­քա­կան մեծ իրա­գոր­ծում­ներ ըլ­լա­լով հան­դերձ, փաս­տօ­րէն բա­ւա­րար չեն մեր ար­դար դա­տը իր վախ­ճա­նա­կան նպա­տա­կին մօ­տեց­նե­լու, այն­քան ատեն, որ աշ­խար­հի մի­ակ գե­րու­ժի Ամե­րի­կա­յի Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու վար­չա­մե­քե­նան կը շա­րու­նա­կէ իր քա­ղա­քա­կան սի­րա­բա­նու­թիւն­նե­րը Թուրք­իոյ հետ քա­ղա­քատն­տե­սա­կան ու ռազ­մա­գի­տա­կան շա­հե­րը դնե­լով ամէն բա­նէ վեր, եւ դա­ւա­ճա­նե­լով իր իսկ սահ­մա­նադ­րա­կան սկզբունք-­նե­րուն ու քա­ղա­քա­կան հա­ւա­տոյ հան­գա­նա­կին, որոնք մա­գա­ղաթ­ուած են Ճորճ Ուա­շինկ­թը­նի, Թո­մըս Ճէ­ֆըր­սը­նի, Ապ­րա­համ Լին­քըլ­նի, Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսե­րի, եւ քա­ղա­քա­կան այլ տի­տան­նե­րու մտա­ծու­մով… պայ­քա­րով:
Ամե­րի­կա­յի 3-րդ նա­խա­գահ՝ Թո­մըս Ճէ­ֆըր­սընն էր, որ 1776-ին կը յայ­տա­րա­րէր, թէ »Բռնա­տի­րա­կան եւ անար­դար են այն կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րը, որոնք կը մի­ջամ­տեն ժո­ղո­վուրդ­նե­րու կա­րիք­նե­րու իրա­գործ­ման աշ­խա­տան­քին, որ կապ ու­նի անոնց կեան­քին, ազա­տու­թեան եւ եր­ջան­կու­թեան հետ«:

Ամե­րիկ­եան քա­ղա­քա­կան մտա­ծո­ղու­թիւնը մեծ ակ­նա­ծան­քով կը նա­յի այ­սօր իր քա­ղա­քա­կան կուռ­քե­րուն, որոնց­մէ առա­ջին երե­քին մէջ են Ապ­րա­համ Լին­քըլ­նը, Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսե­րը:

Նիւ Եոր­քի նախ­կին կա­ռա­վա­րիչ՝ Մարիօ Քուո­մօ իր »Why Lincoln Matters« գիր­քին մէջ կÿըսէ. »Լին­քըլն կը հա­ւա­տար թէ Ամե­րի­կան խնա­մա­կալն էր ամ­բողջ մարդ­կու­թեան եւ իր ու­նե­ցած հարս­տու­թեամբ՝ աշ­խար­հին պի­տի տար այն օրի­նա­կը, որ խարսխ­ուած էր ազա­տու­թեան ու հա­ւա­սա­րու­թեան գա­ղա­փար­նե­րուն վրայ«:

Լին­քըլ­նի մե­ծու­թիւնը լա­ւա­գոյն չա­փա­նի­շով ի յայտ կու գայ Կե­թիս­պըր­կի ճա­կա­տա­մար­տին զոհո­ւած իր զի­նուոր­նե­րուն առ­ջեւ ար­տա­սա­նած իր դամ­բա­նա­կա­նին մէջ, ուր ի մի­ջի այ­լոց կÿըսէ. »Այս պատ­ուար­ժան մե­ռած­նե­րէն մենք կÿառ­նենք յա­ւել­եալ նուիր­ուա­ծու­թիւն այն դա­տին հա­մար, որուն հա­մար անոնք տուին վեր­ջին ու ամ­բող­ջա­կան աս­տի­ճա­նը նուի­րուա­ծու­թեան. եւ մենք հոս բարձ­րօ­րէն կը գի­տակ­ցինք, որ անոնք յում­պէտ չմե­ռան, որ այս ազ­գը պի­տի ու­նե­նայ ազա­տու­թեան իր նոր ծնուն­դը եւ ժո­ղո­վուր­դի կա­ռա­վա­րու­թիւնը ժո­ղո­վուր­դէն եւ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար, պի­տի չկորս­ուի բնաւ«:

Լին­քըլ­նի մա­հէն ճիշդ հա­րիւր տա­րի ետք, անոր քա­ղա­քաց­ի­ա­կան հա­ւա­սա­րու­թեան կռիւը պի­տի շա­րու­նա­կէր Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսե­րը, որ 1965-ին խի­զա­խօ­րէն կը յայ­տա­րա­րէր թէ »Ամե­րիկ­եան կա­ռա­վա­րու­թիւնը սեւ-ամե­րի­կա­ցի­նե­րուն, ինչ­պէս նա­եւ այլ ստո­րա­դաս ամե­րի­կա­ցի­նե­րուն, պար­տա­ւոր է, նիւ­թա­կան հա­տու­ցում շնոր­հել, անոնց դէմ կա­տա­րած իր պատ­մա­կան սխալ­նե­րուն հա­մար«:

Իր »Beyond Vietnam« ճա­ռին մէջ, Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսեր ձաղ­կե­լով ամե­րիկ­եան ար­տա­քին քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնը կÿըսէ. »Վի­էթ­նա­մէն մին­չեւ Հա­րա­ւա­յին Ափ­րի­կէ ու մին­չեւ Լա­տին Ամե­րի­կա, Ա.Մ.Ն.-ը աշ­խար­հի յե­ղա­փո­խու­թեան սխալ կող­մը կը գտնուի« ու հարց կու­ տայ թէ »ին­չո՞ւ Ա.Մ.Ն.-ը կը ճնշէ եր­րորդ աշ­խար­հի ան­շա­պիկ ու բո­պիկ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու յե­ղա­փո­խու­թիւն­նե­րը, փո­խա­նակ պաշտ­պա­նե­լու զա­նոնք«:

Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսե­րի հա­մար ամե­նէն էա­կան մար­տահ­րա­ւէ­րը ըն­կե­րու­թեան վե­րա­կա­ռու­ցումն է: Եւ ան, հա­կա­ռակ սե­ւա­մորթ հա­մայն­քի այդ օրե­րու ծան­րակ­շիռ ու ան­հա­ւա­սար պայ­ման­նե­րուն, ինք­նա­տիպ ճա­ռե­րով եւ հա­րիւր հա­զա­րա­ւոր­նե­րու մաս­նակ­ցու­թեամբ ցոյ­ցեր կազ­մա­կեր­պե­լով յա­ջո­ղե­ցաւ ապա­հո­վել սահ­մա­նադ­րա­կան յաղ­թա­նակ­ներ՝ ընտ­րա­կան եւ ըն­կե­րա­յին իրա­ւունք­նե­րու զոյգ օրէնք­նե­րու հաս­տա­տու­մով:

1964-ին, Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսե­րը եղաւ ամե­նէն երի­տա­սարդ անձ­նա­ւո­րու­թիւնը, որ տի­րա­ցաւ Նո­պէլ­եան խա­ղա­ղու­թեան մրցա­նա­կին: 1965-ին, Ամե­րիկ­եան հրէ­ա­կան յանձ­նա­ժո­ղո­վը զայն պար­գե­ւատ­րեց մարդ­կա­յին իրա­ւանց հար­ցե­րու գծով իր տա­րած աշ­խա­տան­քին հա­մար: 2000 թուա­կա­նէն աս­դին, Յուն­ուա­րի 17-ը իբ­րեւ Մար­թին Լու­թըր Քինկ Կրտսե­րի յի­շա­տա­կի օր պաշ­տօ­նա­պէս կը տօն­ուի Ամե­րի­կա­յի յի­սուն նա­հանգ­նե­րուն մէջ:

Սա­կայն դժբախ­տա­բար, ամե­րիկ­եան ար­ժէք­ներն ու սահ­մա­նադ­րա­կան սկզբունք­նե­րը գոր­ծադ­րու­թեան չեն դրուիր, երբ հար­ցը կը վե­րա­բե­րի այլ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու ճա­կա­տագ­րին:

Փաս­տօ­րէն մին­չեւ այ­սօր, ամե­րիկ­եան իրե­րա­յա­ջորդ կա­ռա­վա­րու­թիւն­նե­րը, ներ­կա­յա­ցուց­չա­կան տու­ներն ու Ծե­րա­կոյ­տե­րը կը հա­կա­սեն իրենց քա­ղա­քա­կան կուռ­քե­րուն ուր­ուագ­ծած հա­մա­մարդ­կա­յին ար­ժէք­նե­րուն եւ ամօ­թա­լի կեղ­ծի­քով ու հե­տե­ւո­ղա­կան քա­ղա­քա­կա­նու­թեամբ հրդե­հի մէջ կը պա­հեն Մի­ջին Արե­ւել­քը, կÿան­տե­սեն Ռուան­տա­յի եւ Տար­ֆու­րի Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն­նե­րը եւ իրենց զուտ շա­հա­մո­լա­կան մեր­ձե­ցում­նե­րով, պար­զա­պէս կը յանդգ­նին խա­ղալ հա­յու­թեան սրբա­զան դա­տին հետ: Այս մերկ իրո­ղու­թիւնն է, որ մենք պար­տա­ւոր ենք ներ­կա­յաց­նել ամ­բողջ աշ­խար­հին եւ ի մաս­նա­ւո­րի՝ Ամե­րի­կա­յի ժո­ղո­վուր­դին ու պա­տեհ առի­թը Շա­բաթ, Ապ­րիլ 24, 2010 թուա­կանն է. իսկ վայ­րը՝  Ուա­շինկ­թը­նի Ազ­գա­յին զբօ­սա­վայ­րը, Լին­քըլ­նի յու­շար­ձա­նին դի­մաց:

Ուա­շինկ­թը­նի բո­ղո­քի ցոյ­ցին հա­մար էա­կան է ապա­հո­վել ժո­ղովր­դա­յին մաս­նակ­ցու­թեան առա­ւե­լա­գոյն թիւը, որ պէտք է առն­ուազն տաս­նա­պատ­կէ 35 տա­րի­ներ առաջ Պուրճ Հա­մու­տի ժո­ղովր­դա­յին բո­ղո­քին մաս­նակ­ցող­նե­րու թիւը:

Այդ թի­րա­խին հաս­նե­լու հա­մար, Ամե­րի­կա­յի Հայ Դա­տի Յանձ­նա­խում­բը, գոր­ծակ­ցա­բար Քա­նա­տա­յի եւ Հա­րա­ւա­յին Ամե­րի­կա­յի Հայ Դա­տի յանձ­նա­խում­բե­րուն, անհ­րա­ժեշտ է որ յա­ռա­ջի­կայ 8-9 ամիս­նե­րուն ըն­թաց­քին իրա­գոր­ծեն հե­տեւ­եա­լը:

Ա.- Հիմ­նել »Ուա­շինկթ­ընի ցոյ­ցի հիմ­նադ­րամ« յա­րա­բե­րա­կան եւ փո­խադ­րա­կան լայ­նա­ծա­ւալ աշ­խա­տանք­նե­րուն հա­մար:

Բ.- Յա­տուկ յա­րա­բե­րու­թիւն­ներ մշա­կել սեւ, լա­տին եւ այլ փոք­րա­մաս­նու­թիւն­նե­րու հետ, անոնց աջակ­ցու­թիւնը ապա­հո­վե­լու հա­մար:

Գ.- Սփիւռ­քի եւ Հա­յաս­տա­նի մէջ սե­մի­նար­ներ կազ­մա­կեր­պել քայ­լար­շա­ւը ամ­րագ­րող նոր գա­ղա­փար­նե­րու որոն­ման հա­մար:

Դ.- Ներ­քին ճա­կա­տի վրայ տա­նիլ բազ­մա­կող­մա­նի քա­րոզ­չա­կան գոր­ծու­նէ­ու­թիւն առա­ջադ­րե­լով, որ յա­ռա­ջի­կայ տա­րի ամէ°ն հայ ըն­տա­նիք, իր տա­րե­կան ար­ձա­կուր­դին փո­խա­րէն ան­պայ­մա­նօ­րէն մաս­նակ­ցի Ուա­շինկթ­ընի ցոյ­ցին:
Սա­կայն մինչ այդ, պատ­մա­կան պա­տաս­խա­նա­տուու­թիւն է, որ Հա­յաս­տա­նի հա­յու­թիւնն ու Սփիւռ­քա­հա­յու­թիւնը շա­րու­նա­կեն շատ մօ­տէն հե­տե­ւիլ հա­յու­թեան »ճա­նա­պար­հա­յին քա­տէ­ս«ին, որ ան­գամ մը եւս կրնայ վտան­գել Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան քա­ղա­քա­կան յա­ռաջ­խա­ղաց­քը: Նա­խա­գահ Ս. Սարգս­եան եր­կու տար­ուան մէջ գոր­ծած է դիւա­նա­գի­տա­կան եր­կու հիմ­նա­կան սխալ­ներ, առա­ջի­նը՝ Մոսկ­ուա­յի մէջ, 2008-ի Յու­նի­սի այն յայ­տա­րա­րու­թեամբ, որ եթէ Թուրք­իա վե­րա­բա­նայ Հա­յաս­տա­նի հետ սահ­մա­նը, հայ­կա­կան կող­մը դէմ պի­տի չըլ­լայ, որ ցե­ղաս­պա­նու­թեան հար­ցը քննուի հայ-թրքա­կան պատ­մա­բան­նե­րու յանձ­նա­ժո­ղո­վին:

Նա­խա­գահ Սարգս­եան դիւա­նա­գի­տա­կան իր երկ­րորդ սխա­լը գոր­ծեց 2009-ի Ապ­րիլ 22-ին, երբ Ան­գա­րա­յի մէջ ստո­րագր­ուե­ցաւ »ճա­նա­պար­հա­յին քա­տէ­ս«ին: Այս գաղտ­նի հա­մա­ձայ­նու­թեան լու­րը դրսե­ւոր­ուե­ցաւ Ապ­րիլ 23-ին, երբ յա­ջորդ օրը հայ ժո­ղո­վուր­դը պի­տի ոգե­կո­չէր թրքա­կան յան­ցա­գոր­ծու­թեան 20-րդ դա­րու առա­ջին Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 94-րդ ամ­եա­կը: Նա­խա­գահ Սարգս­եա­նի այս տհաս դիւա­նա­գի­տա­կան արար­քը յա­ւել­եալ պատ­ճառ տուաւ նա­խա­գահ Օպա­մա­յին, որ իր Ապ­րիլ 24-ի յայ­տա­րա­րու­թեան մէջ խու­սա­փի »Ցե­ղաս­պա­նու­թիւն« բա­ռի գոր­ծա­ծու­թե­նէն եւ բա­ւա­կա­նա­նայ »Մեծ Եղեռն« որակու­մով:

Այս օրե­րուն, շատ մը հայ քա­ղա­քա­կան անձ­նա­ւո­րու­թիւն­ներ եւ կազ­մա­կեր­պու­թիւն­ներ կÿու­զեն հա­ւա­տալ, թէ նա­խա­գահ Սարգս­եան շատ բան սոր­ված է իր եր­կու սխալ­նե­րէն եւ ար­դէն ան շատ լաւ կը գի­տակ­ցի, թէ այլ սխալ մը Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան հաշ­ւոյն Ծի­ծեռ­նա­կա­բեր­դի եւ Սփիւռ­քի տա­րած­քին բարձ­րաց­ուած Մեծ Եղեռ­նի յու­շա­կո­թող­նե­րը զինք մի­ան­գա­մընդ­միշտ կը վե­րա­ծեն քա­ղա­քա­կան դի­ա­կի:

Այլ խօս­քով, նա­խա­գահ Սարգս­եան իբ­րեւ հա­մայն հայ ժո­ղո­վուր­դի քա­ղա­քա­կան գե­րա­գոյն ներ­կա­յա­ցու­ցի­չը գե­րա­գոյն արթ­նամ­տու­թիւն եւ իր ժո­ղո­վուր­դի պատ­մու­թեան հան­դէպ գե­րա­զանց հա­ւա­տար­մու­թիւն պի­տի ցու­ցա­բե­րէ, որ­պէս­զի ոչ միայն չընդ­հատ­ուի սփիռ­քա­հա­յու­թեան ան­տե­ղի­տա­լի պա­հան­ջա­տի­րու­թիւնը Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան նկատ­մամբ, այլ նա­եւ ամէն ձե­ւով ու բո­լոր մի­ջոց­նե­րով զօ­րա­վիգ պի­տի կանգ­նի այդ պա­հան­ջա­տի­րու­թեան ամէն քայ­լա­փո­խին, որ­պէս­զի Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան 95-ամ­եա­կին առի­թով հայ ժո­ղո­վուր­դը կա­րե­նայ ամե­րիկ­եան քա­ղա­քա­կան կամ­քը պար­տադ­րել, Հա­յոց Ցե­ղաս­պա­նու­թեան ար­դար լու­ծում մը տա­լու պատ­մա­կան հրա­մա­յա­կա­նին:

 ՅԱ­ՐՈՒԹ ԳԱ­ԼԱՅՃ­ԵԱՆ

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*