ՔԵՍԱՊԻ ՀԵՏՔԵՐՈՎ

0 0
Read Time:29 Minute, 29 Second

ke1  Քեսապի շրջանը կը գտնուի Անտիոքէն 60 քլմ. (37 մղոն) հարաւ՝ միջերկրականի եզերքը: Քեսապ եւ շրջակայ տասներկու գիւղերը թառած են 1800 մ. բարձրութիւն ունեցող կասիոս լերան արեւմտեան, հարաւ-արեւելեան եւ հարաւային սարալանջերուն վրայ: Լեռը Յունա-Հռոմէական շրջանին կոչուած է Կասիոս (Cassius) անունով, իսկ խաչակիրներու ժամանակ Պարլերոյ (Mont Perlier), արաբները զայն կը կոչեն Ճեպել Ագրա (Ճաղատ լեռ): Լերան հարաւ-արեւելեան լանջին, 1250 մ. բարձրութեան մը վրայ կը գտնուի Պալլում կամ Պարլում կոչուող ուխտատեղին: Կառոյցը կը յիշեցնէ Յունա-Հռոմէական տաճարի մը աւերակները եւ Յունա-Հռոմէական պատմիչներու կողմէ կը յիշատակուի իբրեւ Զեւս աստուծոյ սուրբ լեռ: Տաճարային այս աւերակները կը վերագրուին Զեւս տաճարին: Անոր վրայ հաւանաբար կառուցուած ըլլայ Անտիոքի Լատին դքսութեան ատեն հռչակ վայելած Պարլերի լերան վանքը:   Քեսապի սահմաններն են հիւսիսէն եւ արեւելքէն՝ Թուրքիա, հարաւէն՝ Լըղըջէօր կոչուած վայրէն մինչեւ միջերկրական ծով թուրքմենական գիւղեր են, Արեւմտեան կողմէն՝ Միջերկրական ծովն է, սակայն տեղանքը չափազանց լեռնային ըլլալով, ծովու միակ մատչելի ափը Գարատուրանի ծովաբերանն է: 1939-էն առաջ, շրջանը կ’ընդգրկէր նաեւ Կասիոս լեռը (ճեպել Ագրան): Ծովափը կ’երկարէր մինչեւ Անթը Մաղարինէն կոչուող պարսպաձեւ լեռները, որոնք կը փակեն այդ կողմէն Սուէտիոյ ծոցը իջնող ճամբաները: Հիւսիսէն շրջանի սահմանները կ’իջնէին դէպի Ամանոսեան լեռները յարող Կասիոսի զարիթափ լանջերը: Թուրքիոյ կցուած այս ընդարձակ տարածութիւնները կը կազմէին շրջանի աւելի քան մէկ երրորդը: Այս տարածքներուն մէջ կը գտնուէին բնակչութեան կալուածներուն մեծ մասը՝ արօտավայրերը, արտերն ու պարտէզները: Այսպիսով Քեսապ շրջանէն Սուրիոյ մաս կը կազմեն միայն հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան բաժինները, ուր տեղաբաշխուած են շրջանի հայաբնակ գիւղերը:   Կասիոսի հարաւ-արեւելեան գոգաւորութեան մէջ կը գտնուի Քեսապ աւանը: Քեսապէն ետք յաջորդաբար կը գտնուին՝ Սեւ Աղբիւր, Ներքի Գիւղ (Էսկիւրան), Խայըթ, Չինար, Չագալճըգ, Քէրքիւնէ, Էքիզօլուք գիւղերը իրարմէ մէկէն չորս քլմ. հեռաւորութեանբ:

Kassab20thՎերջին չորս գիւղերուն առջեւ, արեւելքէն կը տարածուի Տուզաղաճի հովիտը իր համանուն գիւղով: Քեսապի արեւմտեան մասին մէջ կը գտնուին Գարատուրան եւ Պաշօրտ գիւղերը: Առաջինը կ’երկարի խորունկ ձորի մը մէջ, որ կը հասնի մինչեւ ծովածոց, ձորին հարաւային կողմը կը բարձրանայ Սիլտըրան լեռը, հիւսիսի լեռները կը կազմեն Թուրքիոյ սահմանը: Պաշօրտը սահմանին մօտ ըլլալով եւ ներգաղթի պատճառով այժմ անմարդաբնակ է եւ ամբողջութեամբ լքուած: Սիլտըրանի հարաւային լանջին կը գտնուին վերի եւ վարի Պաղճաղազ եւ Չաթալլէք գիւղերը:   Քեսապ շրջանը իր այս սահմաններով հեռուէն կը նմանի լեռնակղզիի, որ տիրական դիրք ունի բոլոր շրջակայ տարածքներուն վրայ: Այստեղ միջին բարձրութիւններէն կ’երեւի հիւսիսէն՝ Որոնդէսի գետաբերանը, Մուսա լեռն ու Ամանոսեան լեռնաշղթան, արեւելքէն՝ Հալէպի դաշտերը, իսկ հարաւէն՝ Լաթաքիան: Պայծառ օրերուն կը տեսնուի նաեւ Կիպրոս կղզին: Շուրջ վեց հազարամեակներ առաջ, Սուրիական ծովափին վրայ եւ Որոնդէսի (Ասի) հովիտին մէջ սկսած մարդկային հին քաղաքակրթութեան աշխարհագրական տարածքին մէջ, գտնուած է Քեսապ շրջանը:   Փիւնիկեան նշանաւոր քաղաք պետութիւններէն՝ Ուկարիթը, կը գտնուէր Քեսապէն ոչ շատ հեռու Միջերկրականի ծովափին: Քեսապը եւ մանաւանդ Տուզաղաճի հարթավայրը, Ուկարիթի առեւտրական ցամաքային ճամբու վրայ կ’իյնար եւ զայն կը կապէր Փոքր Ասիոյ, Կիլիկիոյ եւ հիւսիսային միջագետքին:   Սելեւկեան-Հելենիստական պետութեան շրջանին, Քեսապի շրջանը կը գտնուէր այդ ժամանակներուն կառուցուած Անտիոք, Սելեւկիա եւ Լաւոդիկէ (Լաթաքիա) քաղաքներուն կազմած եռանկիւնին կեդրոնը: Լաւոդիկէ – Սելեւկիա ծովային ճամբան կ’անցնէր Գարատուրանի բացերէն, իսկ Լաւոդիկէ – Անտիոք ցամաքային ճամբան՝ Տուզաղաճի հովիտէն:   Կասիոս լեռը կը նկատուէր այն ժամանակներուն Զեւս աստուծոյ սրբավայրը: Յետագային Մեծն Տիգրանի իշխանութեան եւ Հռոմէական կայսրութեան ժամանակ, Լաւոդիկէի, Սելեւկիոյ եւ Անտիոքի զարգացումը կ’ազդէ նաեւ Քեսապ շրջանի բարգաւաճման եւ կը կրէ այդ դարերու քաղաքակրթական բոլոր հետեւանքները:   Քեսապ շրջանի նախնական պատմութեան մասին գրաւոր աղբիւրներ չկան: Առաջին անգամ շրջանը յիշատակուած է Խաչակիրներու պատմութեան մէջ, երբ Անտիոքի Դուքս Պեմունտ Ա. Քասպիսի աւարը (հողատարածքը) կը շնորհէ Պետրոս ճգնաւորի ընտանիքին, Քասպիս կամ Քասապելլա (Cassembella, Cassabella) անունով, որ նոյնացած է Քեսապ անունին հետ: Հայկական տարրի մը գոյութիւնը շատ մը ուսումնասիրողներ կը տանին մինչեւ Մեծն Տիգրանի օրերը կամ նոյնիսկ անկէ առաջ: Շատեր Քեսապը կը դիտեն իբրեւ Կիլիկեան Հայաստանի սահմանակից եւ այդ ժամանակաշրջանի կազմուած հայկական գաւառակ: Սակայն ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, մասնաւորաբար բարբառային առանձնայատկութիւնները նկատի առած, Քեսապ-Սուէտիա շրջանի հայերը Անտիոքի շրջանին մէջ գոյացած հայ գաղթականութեան մը մնացորդացն են:

Ke 1960sՄեմլուքեան արշաւանքներուն եւ Օսմանեան իշխանութեան առաջին շրջանին (13-14-րդ դար) Անտիոքի շրջանի Հայ, Յոյն եւ Ասորի գիւղերը կը պարպուին ջարդերու եւ բռնութիւններու իբրեւ հետեւանք: Հայերը զերծ մնալու համար հալածանքներէ եւ կոտորածներէ, ձգելով Անտիոքի տափաստանները, կ’ապաստանին լեռնոտ շրջաններ՝ ինչպիսին, Քեսապը եւ Մուսա լեռը: Քեսապի եւ շրջակայ գիւղերուն կազմաւորումը եւ զարգացումը տեղի կ’ունենայ 16-րդ դարէն մինչեւ 19-րդ դարու սկիզբը: Ըստ ժողովրդական աւանդութեան, հայերը առաջին անգամ եկած եւ հաստատուած են Էսկիւրան (Էսկէ Էօրան՝ հին գիւղ) կամ Նըրքը Գիէղ կոչուող շրջանը: Թէ անոնք ուրկէ՞ եկած են, տարբեր գերդաստաններ տարբեր տեղեր կը յիշատակեն, ինչպէս Արամօ, Արֆալի, Հաճըն, Զէյթուն, Քիւրտ Տաղ եւ Անտիոք: Գիւղացիք, որ առաջին անգամ կը հաստատուին Ներքի Գիւղի մէջ, որոշ ժամանակ մը ետք կը բարձրանան աւելի վեր, որ այժմու Քեսապն է: Շուտով, Քեսապը կը դառնայ հին ու նոր եկած գաղթականներուն բնակավայրը: Ներքի Գիւղի կազմութիւնը հաւանաբար եղած ըլլայ 16-րդ դարու սկիզբը: Յետագային քեսապցիներ մօտակայ շրջաններու կալուածներուն տիրելով, կը հիմնեն շրջակայ գիւղերը, որոնց կազմաւորումը տեղի կ’ունենայ 19-րդ դարու սկիզբը: Քեսապի շրջանը մինչեւ 19-րդ դարու կէսերուն վարչականօրէն ենթակայ էր Անտիոքի կառավարիչին, որ ուղղակի կը նշանակուէր Սուլթանին կողմէ: Անտիոք կը մտնէր Հալէպի կուսակալութեան մէջ, իբրեւ առանձին վիճակ գատաա եւ կ’ունենար իր առանձին կուսակալը՝ գայմագամը:   Քեսապի հայ բնակավայրերը ենթակայ եղած են երկու տարբեր կուսակալութիւններու սահմաններուն: Հարաւի գիւղերը.- վերի Պաղճաղազ, վարի Պաղճաղազ եւ Չաթալլէք ենթակայ էին Դամասկոսի կուսակալութեան մաս կազմող Լաթաքիոյ վերակացութեան մութասարիֆութեան: Մնացեալ գիւղերը մտած են Օրտուի կամ Ճեպել Ագրայի շրջանին մէջ, որ կ’ենթարկուէր Հալէպի կուսակալութեան: 1922-ին, Ֆրանսական իշխանութիւնները կը փոխեն շրջանի վարչական իրավիճակը: Շրջանի փոքրամասնութիւններուն միջեւ եղած լարուածութիւնը մեղմելու մտադրութեամբ, Քեսապի շրջանը կ’անջատուի Օրտուէն եւ կը դառնայ առանձին շրջան, որուն կեդրոնը կ’ըլլայ Քեսապ աւանը: Կառավարիչ կը նշանակուի հայ մը, որուն ենթակայութեան տակ կը դրուի ոստիկանական ջոկատ մը:   19-րդ դարու երկրորդ կիսուն, շրջանին մէջ ի յայտ կու գան առեւտուրով եւ վաճառականութեամբ զբաղող պարոններ (աղաներ), որոնք պարտքի դիմաց կամ դրամով ձեռք կը բերեն կախեալ գիւղացիներու լաւագոյն հողերը եւ զանոնք քառորդով կամ օրականով կ’աշխատցնեն իրենց իսկ կալուածներուն մէջ:

Ke cՄինչեւ 1840-ական թուականները, Քեսապ կը համարուէր գիւղերուն կեդրոնը, իսկ շրջանի գիւղերը կը համարուէին Քեսապի թաղերը կամ արուարձանները: Ժամանակի ընթացքին գիւղերը կը բաժնուին կեդրոնէն եւ կ’ունենան իրենց առանձին գիւղապետերը, ինչպէս նաեւ եկեղեցիները, դպրոցները եւ միութիւնները:     1850-ական թուականներուն, շրջան մուտք կը գործեն օտար Միսիոնարներ եւ հետզհետէ մինչեւ դարավերջ կը կազմուին Կաթողիկէ, Աւետարանական եւ Լատին համայնքները: Համայնքներու ի յայտ գալը իր անդրադարձը կ’ունենայ շրջանի հասարակական կեանքին մէջ: Կը ստեղծուին համայնքային հարցեր, ժողովուրդը կը բաժնուի տարբեր համայնքներու, որ իր բացասական անդրադարձը կ’ունենայ շրջանի կազմակերպուածութեան վրայ: Սակայն, օտար միսիոնարներու շրջան այցը կ’ունենայ նաեւ դրական ազդեցութիւն: Անոնց նիւթական մեծ ներդրումով զարկ կը տրուի կրթական մարզին: Մինչեւ 19-րդ դարու կիսուն, ծխական մէկ դպրոցէ զատ շրջանին մէջ ուրիշ դպրոց չկար: Աւետարանական համայնքը բուռն թափով կը զարգացնէ կրթական – դպրոցական գործը: 1880-ին, աւետարանական դպրոցները արդէն բարձրագոյն նախակրթարաններ էին, իսկ 1908-ին, անոնք կը վերածուին բարձրագոյն վարժարանի: Հայ քաղաքական կուսակցութիւնները շրջան մուտք կը գործեն 1890-ական թուականներուն:

1910-ին կը ստեղծուի Քեսապի Ուսումնասիրաց Ընկերութիւնը, որուն նպատակն էր կրթական մարզը դուրս բերել յարանուանութեանց ազդեցութենէն եւ զայն դնել ազգային հիմքի վրայ: Նոյն թուականին 6000 բնակչութիւն ունեցող շրջանը ունէր 20-է աւելի վարժարաններ: Այս մեծ թիւը կը բացատրուի յարանուանութեանց գոյութեամբ: Քեսապի բնակչութեան մասին առաջին տեղեկութիւնները կու գան 19-րդ դարու կէսէն: 1848-ին, Բողոքական Միսիոնարներու հաղորդած թիւին համաձայն, Քեսապ աւանը կը հաշուէր 300 տուն բնակչութիւն:     Քեսապի բնակչութեան մասին ամէնէն ստոյգ տեղեկութիւնը կու գայ 1911-ին տեղի ունեցած մարդահամարէն, որ կատարած է Լաթաքիոյ Երուսաղէմապատկան հոգեւոր տան տեսուչ եւ առաջնորդ՝ Մովսէս Վրդ. Ոսկերիչեան: Մարդահամարին նկատի առնուած են բոլոր գիւղերը առանց յարանուանական խտրութեան: Ըստ այդ մարդահամարին, Քեսապ իր շրջակայ գիւղերով կը հաշուէր 6115 անձ:   19-րդ դարու վերջերուն, տեղի կ’ունենայ երիտասարդութեան գաղթ մը դէպի շրջակայ հայկական գաւառներ եւ օտար երկիրներ: Գաղթին պատճառը տնտեսական դժուարութիւնն էր: Գաղթերը շարունակուած են նաեւ յետագային, որ ազդած է շրջանի բնակչութեան աճին վրայ: 1915-ին, շուրջ 8000 Քեսապցի տարագրեալներէն, արդէն 5000ը զոհուած են : 1919-ին, Քեսապի բնակչութեան թիւը կը հաշուէր 2200 անձ: 1920-ին, ուսուցիչ Սիմոն Այանեան կը ձեռնարկէ նոր մարդահամար մը, սակայն դժբախտաբար հոն տեղ չեն գտած կամ կորսուած են Գարատուրանի եւ Պաշօրտի տուեալները: Ըստ այդ մարդահամարին, Քեսապ եւ շրջակայ գիւղերը կը հաշուէին շուրջ 2363 անձ, որոնցմէ 779 արտասահման կ’ապրէին: 1921-ին՝ 2500 անձ: 1923-ին՝ 3500 անձ: 1947-ի Յուլիս 25-ին, Քեսապի 5100 բնակչութենէն Հայաստան կը ներգաղթեն մօտաւորապէս 2400 անձ: 1955-ին՝ 1632 անձ: 1993-ին՝ 1277 անձ:

Ke 2009Մեծ թիւով Քեսապցիներ կ’ապրին նաեւ օտար երկիրներու մէջ եւ ունին իրենց միութիւնները, ինչպէս՝ Պէյրութ, Ա.Մ.Ն., Գանատա, Ա.Մ.Է. եւ այլ երկիրներ: Մինչեւ ներգաղթ (1947), Քեսապ շրջանը զուտ հայաբնակ էր: 1947-էն ետք Քեսապի ժողովրդական պատկերը սկսաւ փոխուիլ: Գաղթող Քեսապցիներու տեղ եկան հաստատուելու օտարազգիներ: Անոնք այսօր մեծ ներկայութիւն են Քեսապի մէջ հայերու կողքին: 1909-ի աղէտը (Թալանտէն), առաջին սեւ ու ցաւալի պատուհասն էր Քեսապ շրջանին համար: Ապրիլ 10-23, հինգ հազար հաշուող թուրք խուժան մը արեւելքէն կը ներխուժէ Քեսապ: Թուրքերը Սեւ Աղբիւր, Էսկիւրան, Չինարճըգ եւ Խայըթ գիւղերը կողոպտելէ ու հրկիզելէ ետք, երեք կողմէ կը պաշարեն Քեսապ աւանը: Աղէտեալ գիւղերուն բնակիչները խուճապահար կը հասնին Քեսապ, 300 տեղացի զինեալներ բուռն կերպով կը դիմադրեն, սակայն թուրքերը կը յաջողին գիւղին մէկ ծայրը այրել: Հայերը կ’ապաստանին Գարատուրանի լեռներն ու ծովեզերքը: Քեսապը հրկիզելէ ու թալանելէ ետք, խուժանը կ’ուղղուի դէպի Գարատուրան, այնտեղ եւս կ’այրէ ու կը կողոպտէ վերի թաղի տուները: Հայերը Գարատուրանի ծովափէն կ’ուղղուին դէպի Պետրուսիա թրքական գիւղը, անկէ դէպի Պասիթ, ուր շուտով կը հասնի ֆրանսական Նիժեր փոխադրանաւը եւ ժողովուրդը Լաթաքիա կը փոխադրէ:   Լաթաքիոյ մէջ, Մովսէս Վարդապետ Ոսկերիչեանի գլխաւորութեամբ կը կազմուի աղետեալներուն օժանդակ մարմին մը, որ տարագիրներու անմիջական կարիքներն ու բնակութեան տեղեր կը հոգայ, հայոց հոգետան եւ արաբ եկեղեցիներու մէջ կամ առանձին ընտանիքներու մօտ:   Քեսապահայութիւնը աղէտին կու տայ 161 զոհ, բայց մեծ կ’ըլլան նիւթական կորուստները:   Կացութիւնը խաղաղելէն ետք, չտուժած գիւղերու բնակիչները կը վերադառնան իրենց տուները: Գաղթականները շուրջ մէկ տարի Լաթաքիա մնալէ ետք Քեսապ կը վերադառնան ու կը վերաշինեն իրենց տուները:   Աղէտին հետեւանքով, հայ եւ բարեսիրական հաստատութիւններ Քեսապի բնակիչներուն օգնութեան կը փութան:

Աղէտէն ետք Քեսապ կ’այցելէ Սսոյ Հայրապետ՝ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Սահակ Կաթողիկոս Խապայեան:   Քեսապի մէջ շուտով կը բացուին այրիանոց, որբանոց եւ մանչերու արհեստանոց: Տնտեսութիւնը վերականգնելու ճիգեր կը թափուին եւ մանաւանդ շինարարական բուռն թափ մը կը սկսի: Այդ օրերուն, Քեսապի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ կը սկսին վերակառուցուիլ եկեղեցա-դպրոցական եւ մշակութային վիթխարի բազմաթիւ շէնքեր, որոնք մինչեւ օրս կանգուն են եւ շատեր կը շարունակեն ծառայել շրջանի հայութեան: Քեսապի բնակչութեան մասին առաջին տեղեկութիւնները կու գան 19-րդ դարու կէսէն: 1848-ին, Բողոքական Միսիոնարներու հաղորդած թիւին համաձայն, Քեսապ աւանը կը հաշուէր 300 տուն բնակչութիւն:     Քեսապի բնակչութեան մասին ամէնէն ստոյգ տեղեկութիւնը կու գայ 1911-ին տեղի ունեցած մարդահամարէն, որ կատարած է Լաթաքիոյ Երուսաղէմապատկան հոգեւոր տան տեսուչ եւ առաջնորդ՝ Մովսէս Վրդ. Ոսկերիչեան: Մարդահամարին նկատի առնուած են բոլոր գիւղերը առանց յարանուանական խտրութեան: Ըստ այդ մարդահամարին, Քեսապ իր շրջակայ գիւղերով կը հաշուէր 6115 անձ:   19-րդ դարու վերջերուն, տեղի կ’ունենայ երիտասարդութեան գաղթ մը դէպի շրջակայ հայկական գաւառներ եւ օտար երկիրներ: Գաղթին պատճառը տնտեսական դժուարութիւնն էր: Գաղթերը շարունակուած են նաեւ յետագային, որ ազդած է շրջանի բնակչութեան աճին վրայ:

Ke c21915-ին, շուրջ 8000 Քեսապցի տարագրեալներէն, արդէն 5000ը զոհուած են : 1919-ին, Քեսապի բնակչութեան թիւը կը հաշուէր 2200 անձ: 1920-ին, ուսուցիչ Սիմոն Այանեան կը ձեռնարկէ նոր մարդահամար մը, սակայն դժբախտաբար հոն տեղ չեն գտած կամ կորսուած են Գարատուրանի եւ Պաշօրտի տուեալները: Ըստ այդ մարդահամարին, Քեսապ եւ շրջակայ գիւղերը կը հաշուէին շուրջ 2363 անձ, որոնցմէ 779 արտասահման կ’ապրէին: 1921-ին՝ 2500 անձ: 1923-ին՝ 3500 անձ: 1947-ի Յուլիս 25-ին, Քեսապի 5100 բնակչութենէն Հայաստան կը ներգաղթեն մօտաւորապէս 2400 անձ: 1955-ին՝ 1632 անձ: 1993-ին՝ 1277 անձ:   Մեծ թիւով Քեսապցիներ կ’ապրին նաեւ օտար երկիրներու մէջ եւ ունին իրենց միութիւնները, ինչպէս՝ Պէյրութ, Ա.Մ.Ն., Գանատա, Արաբական Էմիրութիւններ եւ այլ երկիրներ: Մինչեւ ներգաղթ (1947), Քեսապ շրջանը զուտ հայաբնակ էր: 1947-էն ետք Քեսապի ժողովրդական պատկերը սկսաւ փոխուիլ: Գաղթող Քեսապցիներու տեղ եկան հաստատուելու օտարազգիներ: Անոնք այսօր մեծ ներկայութիւն են Քեսապի մէջ հայերու կողքին: 1915-ի համազգային աղէտը (մաաճըրլըք)ը դարձեալ կու գայ բանալու քեսապցիներու սրտերէն ներս 1909ի աղէտի սպին: Յուլիս 26-ին, տարագրութեան հրամանը Քեսապ կը հասնի հինգ օրէն ճամբայ ելլելու պայմանով: Նախ ժողովուրդը հրամանին չհնազանդելու եւ Գարատուրանի Տիւնակ լեռը քաշուելու տրամադրութիւն կը յայտնէ: Դիմադրութեան կողմնակից կ’ըլլայ յատկապէս Գարատուրան գիւղի հոգեւոր հովիւ՝ Արժ. Տէր Պետրոս Քհն. Փափուճեան-Աբրահամեանը: Սակայն դիմադրութիւն կազմակերպելու գործը չի յաջողիր: Շրջանին հայոց տարագրութիւնը կը սկսի Գարատուրան գիւղէն: Քեսապցիք կը տարագրուին երկու ուղղութեամբ.- դէպի Տէր Զօր եւ դէպի հարաւ՝ մինչեւ Յորդանան: Հազարներ կը զոհուին տարագրութեան ճամբաներուն վրայ, ոմանք Ճըսր Շըղուր, Համա, Հոմս, Դամասկոս, Յորդանան ճամբուն վրայ, իսկ մեծամասնութիւնը՝ Տէր Զօրի անապատներուն մէջ: Զինադադարէն ետք, վերապրողները կամաց – կամաց կը վերադառնան իրենց տուները: Առաջին անգամ Քեսապ կը հասնին բնիկ քեսապցի Ամերիկահայ լեգէոնական քանի մը կամաւորներ, որոնք ֆրանսական իշխանութիւններու Կիլիկիա մուտքէն ետք, 1918ի վերջաւորութեան, կը փախչին եւ կու գան իրենց հայրենի շրջանը: Այսպիսով կը շարունակեն Քեսապ վերադառնալ մնացեալ քեսապցի լեգէոնականները, մինչեւ Օգոստոս 1920: Մինչ այդ, արդէն հայրենի գիւղ վերադարձած կ’ըլլան վերապրողներու մեծամասնութիւնը:

ke church Լեգէոնականներու Քեսապ վերադարձը, բարերար դեր կ’ունենայ տարագրութենէն վերադարձող հայրենակիցներու ճակատագրին վրայ ու կը փրկէ զանոնք նորանոր արհաւիրքներէ, որովհետեւ այդ շրջանին մինչեւ 1922ի սկիզբները, անիշխանութիւն կը տիրէր ամբողջ Անտիոքի շրջանին մէջ: Լեգէոնականներուն ու վերապրողներուն առաջին գործը կ’ըլլայ, բոլոր յարանուանութիւնները ներկայացնող ու վեց անդամներէ բաղկացած Ազգային Միութիւն մը հիմնել: Ապա կը կազմակերպուին զինուորական, ոստիկանական, դատական, տնտեսական եւ կրթական յանձնախումբեր: Ամէնէն դժուար եւ անմիջական գործը, տիրող անիշխանութեան մէջ, շրջանին ապահովութիւնն էր: Շուրջ 40 կամաւորներէ կազմուած խումբ մը, գիշեր-ցերեկ կը շրջի գիւղէ գիւղ եւ դիրքէ դիրք: Ասոնցմէ ամէնէն երեւելիները կ’ըլլան Ովսիա Սաղտճեան (Գարատայի)ն եւ Միսաք Կիրակոսեան (Միսաքոյ)ը: Ամենէն վտանգաւոր գօտիներն էին արեւելքն ու հարաւը, ուրկէ ամէն վայրկեան յարձակումներ կ’ակնկալուէր: Քեմալական սպաներու հրոսակախումբեր, երբեմն խուժան մըն ալ հաւաքած, քանի մը անգամ կը փորձեն մտնել շրջանէն ներս, սակայն միշտ ալ կամաւորներու զօրաւոր դիմադրութեան կը հանդիպին: Ազգային Միութեան ոստիկանական ջոկատները ու արտերու պահակները, նոյնպէս առաջքը կ’առնեն ներքին կեանքը խռովող ամէն տեսակ յանցագործութեանց: ke dzovap  Ազգային միութիւնը կը նպաստէ վերականգնումի եւ վերաշինութեան աշխատանքներուն: 1924-ին, յարանուանութիւնները կը սկսին անկախ գործունէութեան: Ազգային միութիւնը ինքնաբերաբար անգործութեան կը մատնուի:   1921-ին Քեսապ շրջանին մէջ, ծայր կ’առնեն նաեւ ներքին անախորժ դէպքեր, որոնք դժբախտաբար կը յանգին եղբայրասպան կռիւներու: Սակայն 1922-ին, ֆրանսական իշխանութիւններու մուտքով խաղաղութիւն կը տիրէ: Վրայ հասնող Համաշխարհային Բ. պատերազմին հետեւանքով ստեղծուած տնտեսական դժուարութիւնները, աւելի կը ծանրացնեն գիւղացիներուն տնտեսական կացութիւնը: Պէյրութ կը լեցուի քեսապցի սպասուհիներով եւ սպասաւորներով ու Քեսապէն արտագաղթողներուն թիւը կը շատնայ:   1947-ին, շրջանի 5100 բնակիչներէն Հայրենիք կը ներգաղթեն 2407 անձ, այսինքն՝ բնակչութեան շուրջ կէսը:   1950-1960 թուականներուն, տնտեսական մեծ ու արմատական փոփոխութիւններ կը յառաջանան շրջանին մէջ:   1952-ին, ամերիկաբնակ քեսապցիներու օժանդակութեամբ՝ Քեսապ աւանը կ’ունենայ իր ելեկտրակայանը, իսկ 1970-1980 թուականներուն, գրեթէ բոլոր գիւղերը կ’օժտուին պետական ելեկտրականութեամբ:   1950-1960 թուականներուն, Քեսապ հետըզհետէ հռչակ ձեռք կը բերէ իբրեւ ամարանոց: Այնպէս որ, այժմ շրջանին գրեթէ բոլոր գիւղերն ալ յայտնի ամարանոցներ են: Սուրիոյ զանազան շրջաններէն մեծ թիւով ընտանիքներ հոն կալուածներ ու տուներ ունին, ուր կ’անցնեն ամրան եղանակը, իսկ ոմանք ունին պտղատու ընդարձակ եւ եկամտաբեր կալուածներ: Սուրիահայ հոգեւոր, մարզական եւ բարեսիրական բազմաթիւ միութիւններ ու հաստատութիւններ հոն ունին ամառնային կեդրոններ ու կալուածներ:

Շրջանի գիւղերն են.-  

Պաշորտ

Գարատաշէն շուրջ 5 ք.մ. դէպի արեւմուտք, կը գտնուի Պաշորտ գիւղը , որ սկզբնապէս եղած է հովիւներուն Ալաչոխը: 19րդ դարու կիսուն այստեղ մշտական կայք կը հաստատէ Քեսապի Մահշիկեան գերդաստանէն՝ Մովսէսի որդի Գրիգորը, որ կը դառնայ Պաշորտի Մովսէսեան գերդաստանի նախահայրը: Տարագրութենէն առաջ, նոյն թաղին մէջ կայք կը հաստատեն նաեւ Գարատուրանի Չերչիկեանները: 1920ական թուականներուն Մովսէսեան եւ Չերչիկեան ընտանիքներուն հետ կայք կը հաստատեն նաեւ Գարատուրանէն Գազազեան ընտանիք մը: 1909ի կոտորածին, Քեսապէն խումբ մը փախստականներ կ՛ապաստանին Պաշորտ. ապա Պաշորտցիներուն հետ կը լքեն քիւղը ու կ՛իջնեն ծովեզերք, Պաշորտն ալ ալան թալանի կ՛ենթարկուի: 1915ին, Պաշորտի բնակիչները տարագրութեան կ՛ելլեն Գալատուրանէն ու կը քշուին Համա, անկէ դէպի հարաւ մինչեւ Յորդանան: Տարագրութենէն վերապրողները Գարատուրանցիներուն հետ Փոր Սաիտէն կը վերադառնան : 1920ի մարդահամարին մէջ Պաշորտ չկայ. Մինչդեռ 1911 մարդահամարին, գիւղը կը հաշուէր 85 անձ, 1915՝ 40 անձ:

Ke _NabaainԳիւղացիներուն հիմնական զբաղումը կը շարունակէ մնալ խաշնարածութիւնը: 1939ին, նոր սահմանագծումով սահմանը կ՛անցնի Պաշորտի տուներուն մօտէն: Գիւղացիք կը կորսնցնեն իրենց արտերուն մէկ մասը եւ Մուսըլէքի աղբիւրէն կը զրկուին: Այծերու հօտը պահելը անկարելի կը դառնայ: 1947ին, գիւղացիները մեծ խանդավառութեամբ կ՛ընդունին հայրենադարձութեան աւետիսը: Գիւղը իր ամբողջ բնակչութեամբ հայրենիք կը ներգաղթէ. ընդամէնը՝ 46 հոգի: Գիւղի ամբողջ տարածութիւնը կը ծախուի քեսապցի Յովսէփեաններուն: Պաշորտի բնակչութիւնը կապուած էր Ս.Աստուածածին եկեղեցւոյ, իսկ դպրոցական փոքրիկները կը յաճախէին Գարատուրանի Մեսրոպեան, Նուպարեան եւ Քեսապի Սահակեան Վարժարանները: 1935ին, Գարատուրանի Հ.Բ.Ը.Մ. մասնաճիւղը, բնակչութեան երթեւեկի դժուարութիւնը նկատի ունենալով, կը հիմնէ միջին նախակրթարան մը իբրեւ Մեսրոպեան նպաստընկալ վարժարանի մասնաճիւղ: Դպրոցը կը գործէ մինչեւ հայրենադարձութիւն: Այժմ թփուտներուն մէջ կ՛երեւին լքուած գիւղակին կիսակործան պատերը. իսկ արեւելեան հարթութիւններուն վրայ, նախկին արտերու փոխարէն, գետի պէս յորդած են խնձորի եւ այլ պտուղներու ծառեր:

Չագալճըգ

Չինարի Գաթապեան թաղէն քիչ անդին, կ՛երեւի Չագալճըգ գիւղակը: Այս գիւղն ալ նշանաւոր է իր աղբիւրով ու անոր առջեւ գտնուող վիթխարի Սօսիով: Գիւղին հիմնական բնակիչները Թրթռեաններն են: Գերդաստանը կը մեծնայ, եւ իւրաքանչիւր ընտանիքի բաժին ինկած հողը չի կրնար բաւարարեր իրենց կարիքները:ke nature

Որոշ ընտանիքներ կը լքեն գիւղը եւ միւս գիւղերուն մէջ կը հաստատուին: Ոմանք կ՛աշխատին Տուզաղաճ եւ մշտական բնակութիւն կը հաստատեն հիմնելով Տուզաղաճի Թրթռեան թաղը: Չագալճըգէն դէպի արեւմուտք եղած է ուրիշ թաղ մը եւս. Մաթըսլէք՝ Մաթոսեաններու անունով: 1909 Ապրիլ 23ի առտուն, երբ Չագալճըգի եւ Մաթըսլեքի բնակիչները տեղեակ կ՛ըլլան թէ թուրք խուժանը մտած է Չինարճըգ, իրենց պղնձեղէններն ու գործիքները արտերուն մէջ պահելով, Պաղճաղազի ճամբով կը հասնին Պասիթ: Թուրք խուժանը կը մտնէ գիւղ, կը կողոպտէ ինչ որ գտնէ ու կրակի կու տայ տուները: 1915ին, գիւղացիք Քէօրքիւնէի բնակիչներուն հետ կը տարագրուին երկու խումբով: 1920ի մարդահամարին մէջ, Չագալճըգ կը յիշատակուի իբրեւ առանձին գիւղ: 1947ին, գիւղէն հայրենիք կը ներգաղթեն 29 անձ: Չագալճըգ վերջին տասնամեակին, վերածուեցաւ գեղեցիկ ամառանոցի մը: Շուրջ երկու տասնեակ առանձնատուներ հաշուող թաղամաս մը բարձրացաւ գիւղի թիկունքին:

Չինար (Չինարճըգ)

Նախկին Չինարճըգ կամ Չինար գիւղը տարածուած էր Գուրոմ լերան հարաւ արեւելեան ստորոտին: Չինարճըգ տարագրութենէն առաջ ունէր երկու գլխաւոր թաղեր. աղբիւրին թաղը ու Գաթապինց թաղը: Աղբիւրին թաղը կազմուած էր գլխաւորաբար Թոփալեաններու, Ճուրեաններու, Արապեաններու եւ Օհանեաններու տուներէն: Աղբիւրի թաղէն շուրջ կէս քիլոմեթր անդին, կը գտնուէր Գաթապեաններու թաղը: Այս երկու թաղերուն առջեւ զառիթափերը իրարու մօտենալով կը կազմեն խորունկ ձոր մը: Տարագրութենէն վերադառնալէն ետք, ձորի աջին կը ձեւաւորուի նոր թաղ մը՝ «Անթը Չընորը» ուր բնակութիւն կը հաստատեն գլխաւորաբար Չիլինկիրեան եւ Քորթմոսեան գերդաստանի ընտանիքները: Գիւղը նշանաւոր է իր յորդաբուխ աղբիւրով: Աղբիւրին առջեւ, մինչեւ հայրենադարձութեան տարին, կը գործեր Քեսապի շրջանին հնագոյն ջրաղացը: Չինարճըգ սկզբնապէս եղած է բնիկ Քեսապցի ընտանիքներու կալուածը: 1965ին, գիւղը ունեցած է 40 տուն բնակչութիւն. սակայն եկեղեցի չէ ունեցած: 1909ին թուրք խուժանը կ՛ասպատակէ նաեւ Չինարճըգ գիւղը:ke samra

1911ին, գիւղը կը հաշուեր 176 անձ, իսկ 1915ին 210 անձ: Տարագրութեան տարիներուն կը զոհուի բնակչութեան շուրջ երկու երրորդը: 1920-ին գիւղ վերադարձած են 77 անձ: Գիւղացիք մեծ խանդավառութեամբ կ՛ընդունին հայրենադարձութեան աւետիսը: Հայրենիք կը ներգաղթեն բնակչութեան մեծամասնութիւնը: Գիւղը վերջին երկու տասնամեակներուն սկսաւ կորսնցնել իր զուտ հայկական դիմագիծը: Ներկայիս Չինարճըգ ամառանոցային կոկիկ գիւղ մըն է: Դպրոցներ Գիւղին մէջ գործած են երկու դպրոցներ: Ա- Ազգային վարժարան. հիմնուած է 1910-ին. գործած է մինչեւ 1915 և 1923-1943 Թուականներուն միջեւ: ունեցած է Տարրական նախակրթարան իր մանկապարտէզով եւ եղած է մասնաճիւղ Քեսապի Սահակեան վարժարանին: Երրորդ դասարանէն ետք աշակերտները յաճախած են Քեսապի դպրոցները՝ հետիոտն: 1935-ին կը դառնայ Հ.Բ.Ը.Մ-ի Ազգային նպաստընկալ վարժարան: Բ- Լատինաց վարժարան (1904-1915,1921-1946): Տեղւոյն կաթողիկէ ընտանիքներուն համար 1860-ական թուականներուն, գիւղին մէջ քանի մը տարի գործած է փոքրիկ դպրոց մը:

Տուզաղաճ

Տուզաղաճի արեւմտեան և հիւսիսային կողմերը Քեսապի շրջանի բարձրունքներն են, իսկ արեւելեան կողմը՝ շրջանին բնական սահմանը հանդիսացող լեռները: 19րդ դարու առաջին կիսուն, գրեթէ ամբողջապէս անտառապատ եղած է Տուզաղաճը: Լաթաքիա-Անտիոք ճամբան անցած է խիտ անտառներու մէջէն: Յիշեալ դարու 40ական թուականներուն, օտար կապալարուներ պետութենէն կը գնեն Տուզաղաճի անտառներու շահագործումի իրաւունքը: Այս գործին համար բանուորները կու գան Քեսապէն և շրջակայ գիւղերէն: Անտարահատումին պատճառով, քանի մը տարուան ընթացքին ամբողջ հարթավայրը կը լերկանայ: Մօտակայ գիւղացիներ արտեր կը բանան, ցանք կ՛ընեն, պարտէզներ կը տնկեն: Ասոնցմէ ոմանք մնայուն բնակութեան համար տուներ կը կառուցեն: Այստեղ հաստատուծ ընտանիքները ընդհանրապէս Սեւաղբիւրէն, Քէօրքիւնէէն, Չագալճըգէն, Չինարճըգէն, և Քեսապէն են: Գիւղը առանձին եկեղեցի և մուխթարութիւն չէ ունեցած:

1909 Ապրիլ 23ին, թուրք խուժանը Օրտուի կողմէ կը յարձակի Տուզաղաճի վրայ եւ կը թալանէ գիւղը: Գիւղացիք կը փախչին դէպի Էքիզօլուք ու կը միանան միւս գիւղերու փախստականներուն: Անոնք մէկ շաբաթ ետք կը վերադառնան իրենց տուները: 1915ին, գիւղի բնակչութիւնը կը տեղահանուի երկու խումբով՝ Քէօրքիւնէյի բնակչութեան հետ: 1919-1920 թուականներուն գիւղ կը վերադառնայ բնակչութեան մէկ մասը: 1939ի սահմանագծումով, Տուզաղաճի արեւելեան մասը կէսէն աւելի Թուրքիա կը մնայ: 1947ին, հայրենիք կը ներգաղթէ գիւղի բնակչութեան մեծամասնութիւնը: 1950-960 թուկաններուն տնտեսական տագնապէն փախուստ տալով, երիտասարդները կ՛երթան Լիբանան և այլուր. գիւղը գրեթէ կը պարպուի : Լիբանանի քաղաքացիական կռիւներուն, ոմանք վերջնականապէս կը վերադառնան իրենց կալուածներուն: Նախկին գիւղատեղը գրեթէ ամբողջապէս լքուած է. Տեղացիք իրենց նոր տուները կառուցած են ճամբուն մօտիկ իրենց կալուածներուն մէջ: Դպրոցները Տուզաղաճի մէջ գործած են քանի մը դպրոցներ. Ա- Հայ Աւետարանական վարժարան. կը հիմնուի 18րդ դարու կէսերուն իբրեւ քեսապի դպրոցին մասնաճիւղ, գործած է մինչեւ 1910ը: Բ- Ազգային վարժարան (1910-1915,1924-1942). Գործած է իբրեւ գարատուրանի Ազգային Մեսրոպեան վարժարանի մասնաճիւղ: 1934ին դպրոցը կ’անցնի Ուսումնասիրաց ընկերութեան հովանաւորութեան տակ: Գ-Հ.Բ.Ը.Մ-ի Ազգ. Նպաստընկալ վարժարան (1934-1937):

Էքիզօլուք (երկու աղբիւր)

Էքիզօլուքը իր բարձր դիրքի պատճառով իր դիմաց կը փրէ ամբողջ արեւելեան հորիզոնը որ իր մէջ կ’ընդգրկէ Քեսապի Տուզաղաճ ու Քէօրքունէ գիւղերը: Միւս երեք կողմերէն գիւղը ամբոջովին փակ է: Թիկունքին Աճամի լեռնանցքէն բարձրացող ճամբան կը տանի Պաղճաղազ ու Պասիթ: Նախկին Էքիզօլուքը եղած է խիտ տուներով փոքրիկ գիւղ մը, ընդամէնը մէկ թաղ, որ զառիթափի մը տարածքին փռուած ըլլալուն համար, բնականաբար ունեցած է վերի և վարի թաղեր: Գիւղը կազմուած է 19րդ դարու սկիզբը:ke-Ikizolukh_mountains

Բնակչութեան հիմնական մասը ներկայացնող Թութիկեան, Աշըգեան, Սէկէեան, Սահակեան, Թասլաքեան և Թալմազեան գերդաստանները, կ՛ըսուի թէ կը սերին Մարտիկեան մայր գերդաստանէն: Գիւղացիներու հիմնական զբաղումները եղած են հողագործութիւնն ու անասնապահութիւնը: Գետնախնձորի մշակութիւնը առաջին անգամ կը սկսի Էքիզօլուքի մէջ: 1909ի աղէտին, Չագալճըգի և Քէօրքիւնէի փախստականներու միանալով՝ գիւղացիք կը լքեն գիւղը, կ՛իջնեն վարի Պաղճաղազի Լատինաց վանքը, ուրկէ կ՛առաջնորդուին Պասիթի նաւահանգիստը: Թուրք խուժանը կ՛աւարէ գիւղը, կը քշէ կենդանիները ու տուները կրակի կու տայ: Էքիզօլուքը Օսմանեան կայսրութեան ժամանակ, Հալէպի նահանգի վիլայէթի վերջին գիւղն էր: Անկէ քիչ անդին կը սկսէր Լաթաքիոյ Վերակացութիւնը Մութասարիֆութիւնը: Ան կ՛ըլլայ թալանի ենթարկուող վերջին գիւղը: Լաթաքիայէն վերադարձին, գիւղացիք արագ թափով կը նորոգեն տուները ու կը վերականգնեն իրենց տնտեսութիւնը: 1911ին կը սկսի եկեղեցւոյ շինութիւնը որ առանց ծածքի կը մնայ տարագրութեան պատճառով: 1915ի Օգոստոսին, Էքիզոլուքի բնակչութիւնը կը տեղահանուի և տարագրութեան ճամբաներուն վրայ գիւղը կը կորսնցնէ իր նախկին բնակչութեան աւելի քան երկու երրորդը: 1919-1922-ի անիշխանական տարիներուն, Ճոյ Թութիկեանի կամաւորական խումբը կը հսկէր ոչ միայն գիւղին՝ այլ ամբողջ Մեղրաձորին ու շրջանի հարաւային գիւղերուն վրայ ու կարեւոր կապ մը կը հանդիսանար անոնց եւ Քեսապի կեդրոնին միջեւ: 1947ի հայրենադարձութիւնը Էքիզօլուքցիները չի խանդավառեր, միայն 20 անձ Հայաստան կը գաղթեն: Գիւղին բարձր դիրքը, ամրան եղանակին գրեթէ միշտ զով, յաճախ մշուշոտ եղանակն ու բաւարար ջուրը, տնտեսական պայմաններու հիմնական փոփոխութեան բնական պայմանները կը դառնան: Էքիզօլուքի վերջին կէս դարու կեանքին մէջ, գիւղացիներու ներդրումի կողքին պէտք չէ մոռնալ հալէպահայ կարգ մը ընտանիքներու հոգատարութիւնը այս գիւղին նկատմամբ: Աճամի լեռանցքին կից, կը գործէ Սուրիոյ Հ.Բ.Ը.Մ-ի ընդարձակ բանակավայրը: Էքիզօլուքը առաջին գիւղն է շրջանին մէջ, որ կ՛ունենայ զայն Քեսապին կապող ասֆալթապատ ճամբայ, ելեկտրականութիւն և ջուրի ցանց: Եկեղեցին 1855ին Էքիզօլուքի ողջ բնակչութիւնը Բողոքականութեան կը յարի: Բողոքականութիւնը, գիւղին մէջ հոգեւոր և կրթական շարժում կը ստեղծէ: Իբրեւ ժողովարան և դպրոց կը գործածուի գիւղին տուներէն մէկը: Եկեղեցւոյ շէնքը կը կառուցուի 1882ին՝ վարի թաղին առջեւ ու մինչեւ տարագրութիւն կը գործածուի նաեւ իբրեւ դպրոց: Վեր. Յովհ. Էսքիճեան (1908-1913), գիւղին մէջ կը կառուցէ երկյարկանի ու կղմիտրածածք երիցատուն մը, իսկ 1911ին կը ձեռնարկէ նոր եկեղեցւոյ մը շինութեան, որ վերհաս պատերազմի պատճառով անծածք կը մնայ : Եկեղեցւոյ շինարարութիւնը կ՛աւարտի 1956ին և կը կոչուի Էմմանուէլ: Դպրոց և միութիւններ Էքիզօլուքի Հայ Աւետ. վարժարանը հիմնուած է 1855ին, որ յետագային մեծցած ու դարձած է լրիւ նախակրթարան: Հոս որպէս ուսուցիչ, ծառայած են տեղացիներու կողքին՝ գլխաւորաբար Այնթապցի, Պեհեսնեցի և Քիլիսցի ուսուցիչ ուսուցչուհիներ: 1960ական թուականներէն սկսեալ նախակրթարանը կը կորսնցնէ իր բարձրագոյն կարգերը, ապա կը վերածուի մանկապարտէզի, որովհետեւ գիւղը Քեսապին կապող ճամբուն ասֆալթապատումով, երթեւեկը կը դիւրանայ և փոքրիկները ինքնաշարժով կը յաճախեն Քեսապի վարժարանները: Գիւղին մէջ գործած են նաեւ զուտ տեղական միութիւններ: 1940ական թուականներուն, գիւղի կանայք կը կազմեն Տիկնանց Ուսումնասիրաց միութիւն մը, որ ունեցած է գրադարան և ընթերցարան: 1966ին, նախկին երիցատունը կը վերածուի ակումբ-գրադարանի: Գիւղին մէջ 1976-1978 թուականներուն, գործած է Վերելք միութիւնը, որուն շուրջ խմբուած են գիւղին մօտաւորապէս 25-30 պարման-պարմանուհիները: Վերելքը ինքնադաստիարակչական խմբակ էր. նպատակն էր ծանօթանալ հայ գրականութեան, մշակոյթին և Հայոց պատմութեան:

Ներքի Գիւղ եւ Խայիթ

Ներքի գիւղը (վարի գիւղ) կամ Էսկիւրանը (Էսկի Օրան՝ հին գիւղ) ունի երկու թաղեր. մին լերան ստորոտը, միւսը քանի մը տասնեակ մեթր վար՝ աղբիւրին կից: Խայիթը նկատուած է Ներքի Գիւղին մէկ թաղը: Աւանդութիւններով հարուստ պզտիկ գիւղ մըն է Ներքի Գիւղը, որ կը նկատուի շրջանին առաջին հայ գիւղը: Գիւղացիներու դէպի Քեսապ տեղաշարժէն ետք գիւղը Գրեթէ ամբողջապէս կը լքուի: Գիւղը անապահով եղած է գլխաւորաբար թրքական Օրտու գիւղին մօտիկ ըլլալուն պատճառով: 1909ի աղետին, գիւղացիք Խայիթցիներուն հետ կը պարպեն գիւղը ու կը բարձրանան Քեսապ: Խուժանը ամէնէն առաջ Ներքի Գիւղ մտնելով կը կողոպտէ ինչ որ կը գտնէ ու կրակի կու տայ տուները: 1915ին, Ներքի Գիւղի եւ Խայիթի բնակչութիւնն ալ կը տարագրուի:ke view2

1920ին գիւղ վերադարձած են միայն 50 անձ. գիւղի բնակչութեան շուրջ երկու երրորդը զոհուած է: Կարգ մը ընտանիքներ երբեք չեն վերադարձած: Վերապրողներու վերադարձէն ետք, կամաւորներն ու Ազգային միութիւնը գիշեր ու ցերեկ հսկողութեան տակ կը պահեն Ներքի Գիւղը: Վերապրողները ընդհանրապէս Ներքի Գիւղէն կը մտնէին շրջան ու շատերու տեղաւորումի գործը այդտեղ կ՛որոշուէր: Նաեւ Օրտուէն գալիք որեւէ վտանգի դէմ ինքնապաշտպանութիւնը ասկէ կը սկսէր: 1928ի բացուած Քեսապ-Օրտու առաջին ինքնաշարժի հողէ ճամբան կ՛անցնէր Ներքի Գիւղէն: 1939էն ետք, Թուրքիա տանող այս ճամբան կը լքուի ու կը փակուի: 1947ին հայրենիք կը ներգաղթէ 78 անձ: 1955ի մարդահամարին, Ներքի Գիւղ եւ Խայիթ կը հաշուէր 68 անձ: Գիւղի հիմնական բնակչութեան մաս կը կազմեն Աթիքեան, Քիլաղպեան, Բէնդէզեան, Մելքոնեան, Դանիէլեան, Նազարեան, Սողոմոնեան, Չոլաքեան, Շէխուկեան եւ Այնթապլեան գերդաստանները…. Աղբիւրի հրապարակին կից կը գտնուի գիւղի «Կղիցիկ» սրբատեղին:

1939ի սահմանագծումին հետեւանքով, Քեսապի համաժողովրդական ուխտագնացութեան վայրը՝ Պարլում, կը մնայ Թուրքիոյ սահմաններէն ներս, որմէ ետք կը որոշուի համաժողովրդական ուխտագնացութիւնը կազմակերպել Ս.Աստուածածնայ վերափոխման երկուշաբթին եւ ուխտագնացութեան վայր՝ Ներքի Գիւղի «Կղիցիկ»ը: Սիվտիկի-ի ուխտավայրը Սիւտիկի կամ Սիպտիկի սրբավայրին անունը կը բացատրուի իբրեւ սեւ տիկին կամ սուրբ տիկին: Սրբատեղին բլուրի մը վրայ գմբեթաւոր փոքրիկ կառոյց մըն էր ճիշտ Թուրքիոյ սահմանին վրայ: Վերջերս թուրքերը հիմնայատակ քանդեցին զայն: Յոյն ուղղափառները՝ օրթոտոքսները իբրեւ ուխտավայր կառուցեցին նոր մատուռ մը սահմանէն քիչ հեռու, որուն կից կառուցեցին վանք մը: Դպրոցը 1910ին կը բացուի Ազգային վարժարան, որ կը գործէ իբրեւ Քեսապի «Սահակեան» վարժարանի մասնաճիւղը: Ունեցած է նախակրթարանի առաջին երկու կարգերը: 1921-1924 նոյն տեղը կը գործէ Ազգային Միութեան Միացեալ Վարժարանը: 1930ական թուականներուն իբրեւ Հ.Բ.Ը.Մ-ի նպաստընկալ վարժարան որ կը գործէ քանի մը տարի:

Գարատուրան ( Գալատուրան )

Գարատաշի ձորաբերանէն վար, շուրջ 900 մ. բարձրութենէն մինչեւ ծով կը տարածուի Գարատուրանի հովիտը: Գարատուրան խորունկ ձորին մէջ, ցրուած աւելի քան մէկուկէս տասնեակ մեծ ու փոքր թաղերը կը կազմեն Գարատուրան գիւղը: Գարատուրանի թաղերը կը ճանչցուին բնիկ գերդաստաններուն անուններով ինչպէս՝ Սուլլէք, Զահթարլէք, Մանճիկլէք, Եարալլէք, Սաղտճլէք … Գարատուրանի հիմնական բնակիչները իրենց ընտանեկան կալուածներուն վրայ կայք հաստատած քեսապցիներ էին, որոնց հիմնական զբաղումները եղած են երկրագործութիւն եւ անասնապահութիւն: Գարատուրան եղած է շրջանին ամէնէն բազմամարդ գիւղը:Ke karadouran)

Սակայն 1890-ական թուականներու սկսած արտագաղթէն եւ 1909ի աղէտէն ետք կատարուած մարդահամարներու թիւը կը տրուի 1286 անձ, իսկ 1915ին՝ 1290 անձ: 1918-1920 թուականներուն, տարագրութեան ճամբաներէն գիւղ կը վերադառնան գիւղի նախկին բնակչութեան միայն 45 առ հարիւրը: 1939ի սահմանագծումով, Թուրքիոյ կը կցուին գարատուրանցի կարգ մը ընտանիքներու գրեթէ բոլոր արտերը, պարտէզներն ու արօտավայրերը: Գարատուրանցիք, հայրենադարձութեան աւետիսը կ՛ընդունին մեծ խանդավառութեամբ: 1947ին հայրենիք կը ներգաղթէ 804 անձ: Գարատուրանցիք նկատուած են շրջանին ամէնէն աւանդապահ ժողովուրդը: Եկեղեցիներ Մինչեւ 19րդ դարու կէսերը, գիւղին մէջ գործած են նուազագոյնը 3 մատուռներ, որոնք կը լքուին թաղեցիներու տեղաշարժին պատճառով: -Ս. Աստուածածին եկեղեցի. կառուցուած է 1889-1890, սակայն 1942 Յունուար 23ի պատահած գետնասահքը հիմնայատակ կը կործանէ ու անյայտ կ՛ընէ զայն: 1960ին կը հիմնարկուի ներկայիս գտնուող Ս.Աստուածածին եկեղեցին: -Ս. Ստեփանոս եկեղեցի. կառուցուած է 1908ին Ծովու թաղին մէջ, վերջերս վերանորոգուեցաւ Ֆրանսահայ «Երկիր եւ Մշակոյթ» միութեան կողմէ: -Աւետարանական եկեղեցի. կառուցուած է 1908ին եւ վերանորոգուած՝ 1986ին: Դպրոցներ -Ս.Աստուածածին Եկեղեցւոյ Վարժարան (1890-1905). -Ազգային Մեսրոպեան Վարժարան (1905-1915 , 1924-1932). -Հ.Բ.Ը.Մ-ի Ազգային Մեսրոպեան Նպաստընկալ Վարժարան(1932-1962). -Հ.Բ.Ը.Միութեան Նպաստընկալ Վահան Պետրոսեան Վարժարան(1962-1964). -Ս.Ստեփանոս Եկեղեցւոյ Վարժարան. – Ազգ. Նուպարեան Վարժարան (1909-1915,1923-1934) . -Հ.Բ.Ը.Մ. Ազգ. Նուպարեան Նպաստընկալ Վարժարան (1934-1948). -Ազգ. Միութեան Միացեալ Վարժարան (1923-1924). -Հ.Բ.Ը.Մ.ի Նպաստընկալ Մանկապարտէզ (1934-1947). – Ազգ. Միացեալ Վարժարան (1934-1973). -Հայ Աւետ. Վարժարան (1873-1915). -Հայ Աւետ. Նահատակաց Վարժարան (1924-1981). -Լատինաց Վարժարան (1905-1915,1921-1946). -Հայ Կաթողիկէ Ժողովրդապետութեան Վարժարան (1946-1948). Գարատաշ (Սեւ Քար) Գարատուրանի ձորաբերանին՝ ծովէն 900 մ. բարձրութեան վրայ կը գտնուի Գարատաշ գիւղը: Ժամանակին անմարդաբնակ շրջան մը եղած է, ուր գտնուող ընդարձակ արտերը կը պատկանէին քեսապցի եւ քէօրքիւնացի ընտանիքներու, իսկ հարաւային մասը՝ Գալեմտէրեան գերդաստանին:

Ժողովուրդի յիշողութեան մէջ գէթ մինչեւ 1942, այստեղ մշտական բնակավայրի մը մասին հետք չկայ: Սակայն մշտական բնակութեան վայր կը դառնայ Գարատուրանի մեծ գետնասահքէն ետք: Լնդեան, Գազազեան եւ Ղազարեան քանի մը ընտանիքներ իրենց տուները շինեցին այս հողերուն վրայ: Վերջին երկու տասնամեակներուն, Գարատուրանէն ու Քեսապէն ուրիշ ընտանիքներ եւս հոս նոր կայք հաստատեցին ու պարտէզներ մշակեցին: Այստեղ վերջին տարիներուն հալէպահայ ընտանիքներ ամառանոցային սեփական առանձնատուներ կառուցած են ու կը շարունակեն կառուցել:

Քէօրքիւնէ

Չագալճըգէն քիչ բարձր փոքրիկ հարթավայրի մը վրայ, կը գտնուի Քէօրքիւնէ գիւղը, որ բոլոր կողմերէն համեմատաբար ընդարձակ հորիզոն ունի: Շուրջ երկու քիլօմեթր անդին, Էքիզօլուքը կ՛երեւի: Գիւղին շուրջ՝ հոս ու հոն հանդիպող հնութեանց փշրանքները, կը հաստատեն թէ հին բնակավայր մը եղած է քէօրքիւնէն: Հոս գտնուած են հնագոյն ու միջին դարերու պատկանող մետաղադրամներ, կաւէ ամաններու բեկորներ, խճաքարով պատած յատակի մասեր, հին ձիթահանգ ու լողեր: Հողային աշխատանքներու ժամանակ, ըստ երեւոյթին հին կառոյցներ հիմնայատակ կործանած են: Գիւղին արեւմտեան կողմը, բլուրին վրայ նկատուած են ամրակառոյց պատերու հիմքեր, որոնք ամրոցի մը մնացորդները կրնան ըլլալ: Արձանագրութիւներ չկան. սովորական գետնաքարով պատեր են՝ կրաշախաղով ամրացուած: Այստեղ գտնուած հին մետաղադրամներու կարգին, տեսնուած են նաեւ Կիլիկեան հայկական դրամներ: Գիւղին հարաւ-արեւելեան բարձունքին վրայ, մինչեւ 19րդ դարուն սկիզբը, կանգուն եղած է Ս. Ստեփանոս մատուռը, որուն աւերակներուն շուրջ գիւղացիք տակաւին կը թաղեն իրենց ննջեցեալները: Տարագրութենէն առաջ, գիւղին բնակչութիւնը կազմուած էր Չէլէպեան, Խտրեան, Քէլեան(Գերեան), Աբէլեան եւ Գագուսեան գերդաստաններէն: Ասոնց մէջ Չէլէպեանները կը նկատուին գիւղին առաջին բնակիչները: Խտրեան գերդաստանէն կը սերին՝ նոյն տեղը ապրած Գերպապեան և Քէլեան(Գերեան) գերդաստանները: Աբէլեաններուն նախնին՝ Աբէլ, Քեսապէն գալով, քէօրքիւնէ կը հաստատուի, որմէ կը սերի Աբէլեան-Պետրեան գերդաստանը: 1909ի Ապրիլ 23ին, թուրք խուժանը կը մտնէ նաեւ Քէօրքիւնէ. կը կողոպտէ հարուստ տուները, կենդանիները կը քշէ ու գիւղը կրակի կու տայ : 1915ին տարագրութեան ճամբաներուն վրայ, կը զոհուի ու կը կորսուի Քէօրքիւնէի նախկին բնակչութեան աւելի քան մէկ երրորդը: 1947ին, հայրենիք կը ներգաղթեն 63 անձեր, գերազանցապէս Չելէպեան գերդաստանէն. գիւղ կը մնան 114 անձեր: Այս միջոցին գիւղը կը սկսի խառն բնակչութիւն մը ունենալ, որոնք ջերմ յարաբերութիւններ կը մշակեն հայ գիւղացիներուն հետ: Ամրան, Քէօրքիւնէի բնակիչներու թիւը կ’աւելնայ: Սուրիոյ տարբեր քաղաքներու և Լիբանանի մէջ ապրող շարք մը քէօրքիւնէցիներ, գիւղին մէջ տուն ու կալուած կը պահեն տակաւին: քանի մը հալէպահայ ընտանիքներ եւս այստեղ իրենց առանձնատուները ունին: Եկեղեցիներ Գիւղին մէջ կը գործէ մէկ եկեղեցի որ կը պատկանի Աւետարանական համայնքին: Դպրոցներ Ա- Հայ Աւետարանական Վարժարան (1898-1915,1930-1981) Դպրոցական առաջին շէնքը կառուցուած է 1903ին, եկեղեցւոյ կից: Դպրոցը եղած է նախակրթարան մանկապարտէզով: 1922ին՝ Տարագրութենէն վերադարձէն ետք, կը վերաբացուի նախկին շէնքը իբրեւ Ազգային Միութեան Միացեալ Վարժարան, որ կը շարունակէ նոր անունով գործել մինչեւ 1930, երբ կրկին կ՛անցնի հայ Աւետարանական եկեղեցւոյ հսկողութեան տակ: Բ- Միացեալ վարժարան (1934-1939). կը գործէ իբրեւ մասնաճիւղ Քեսապի միացեալ վարժարանին: Գիւղին մէջ կը հիմնուի Ս.Օ.Խ-ի մասնաճիւղը որ կը մատակարարէ դպրոցը:

Սեւ Աղբիւր

Սեւ Աղբիւրը (Գայաճըգ) սկզբնապէս եղած է քեսապցիներու կալուածը: Այստեղ, գիւղացիներ միայն հունձքի ու ցանքի եղանակներուն կայք կը հաստատեն, իսկ ձմրան կը վերադառնան Քեսապ: Կալուածներուն վրայ աշխատող վարձկանները մարապաները սեփական տուն ու կալուածներ ձեռք կը ձգեն ու հետզհետէ կը կազմեն Սեւ Աղբիւրի բնակչութեան հիմնական մասը: Նախորդ դարասկիզբին, արդէն կազմուած էին գիւղին գլխաւոր թաղերը: Այստեղ առաջին մնայուն բնակութիւն հաստատողը եղած է Պոյմուշագեան գերդաստանի նախնին:

Ke TraditionalHouseՆոյն գերդաստանէն կը սերին Փանոսեանները: Նաեւ հիմնական բնակչութեան մաս կազմած են Փասլիկեան, Ղարիպեան, Սգամպիլեան, Մելքոնեան, Գասպարեան, Բրդուտեան, Գալագէոսեան, Սելլումեան, Չաթալեան … ընտանիքները: Սեւ Աղբիւրի բնակիչները մշակած են ծխախոտ, պահած են շերամ, այծերու հօտեր, արջառ, տնկած են թթենի, թզենի, ձիթենի, որթատունկ … 1909ի կիլիկեան ջարդին արեւելքէն եկող այլազգներու խուժանը կ՛ասպատակէ Սեւ Աղբիւրը: Ալան ու թալանէ ետք կ՛այրէ տուները: 1915ին, գիւղացիք կը տարագրուին Տէր-զօրի եւ Դամասկոսի ուղղութեամբ, կը զոհուի բնակչութեան աւելի քան երեք չորորդը: 1911ի մարդահամարով, գիւղը ունեցած է 445 անձ, մինչ 1920ին ուներ 94 անձ: 1939ին, պետական նոր սահմանը կ՛անցնի թաղի մօտէն: Ոմանց կալուածները ամբողջութեամբ Թուրքիոյ սահմաններէն ներս կը մնան: Երբ հայրենադարձութիւն կը յայտարարուի, գիւղացիները ջախջախիչ մեծամասնութեամբ հայրենիք մեկնելու կը պատրաստուին: Հայրենադարձութենէն ետք կարգ մը կալուածներու վրայ կը հաստատուին Ալեւի վարձկաններ մարապաներ, սեփականութիւն ձեռք կը ձգեն ու կը դառնան գիւղի բնակչութեան մնայուն մէկ տարրը: Գիւղ մնացած հայ ընտանիքներուն հիմնական զբաղումը կը դառնայ խնձորի մշակութիւնը: 1990ին Հալէպի Ասորի Օրթոտոքս համայնքը հաստատեց վանք մը գիւղին մէջ: Դպրոցներ -Աւետարանական Վարժարան. որ 1856-ին հիմնուած եւ ընդհատաբար գործած է: 1905ին ընդարձակուած է բաժինով մը, որ ծառայած է իբրեւ դպրոց եւ ժողովարան: -Ազգային Վարժարան. կը հիմնուի 1910ին եւ մինչեւ տարագրութիւն անխափան գործած է: Կը վերաբացուի 1925ին. 1937ին կը դառնայ Հ.Բ.Ը.Մ-ի Նպաստընկալ Ազգային Վարժարան, որ փակուած է 1947ին՝ հայրենադարձութեան տարին:

Վարի Պաղճաղազ

Վարի պաղճաղազ գիւղը կը գտնուի Վերի Պաղճաղազի եւ Ֆագըհասանի միջեւ: Հայաբնակներուն նախնիները հաստատուած են այստեղ անցեալ դարու սկիզբը. մինչեւ դարավերջ, քանի մը ընտանիքներ բազմանալով, տասնեակ մը տուներով թաղեր կ’ունենան իրենց անուններով, ինչպէս Բդըլլէք, Չափըտլէք, Հանէշլէք, Էսքիճլէք, Չաթալլէք որ մեծագոյնն էր: Հայ բնակիչները թրքախօս էին, քիչեր միայն կը հասկնային ու կը խօսէին Քեսապի բարբառը: Անոնք իրենց թաղապետութեան մուխթարութեան տոմարներուն մէջ, արձանագրուած էին առանց “եան” մասնիկի, ինչպէս՝ Սարմազը, Արամալը, Քէլ Եաղուպ, Հանաշ և այլն: Վարի Պաղճաղազի հայոց քանի մը թաղերը, գիւղական առանձին համայնք մը չէին ներկայացներ ու կը նկատուէին Ֆագըհասանի թաղերը: Չաթալլէքի և Գապաչինարի հայերը պէտք կը զգան Լատին կրօնաւորներու հովանաւորութեան. ամէն առիթի անոնց միջնորդութիւնը և օգնութիւնը կը հայցէին: Լաթաքիոյ Ֆրանչիսկեան միաբանութեան Լատին հայրերը, կը համաձայնին հայոց թաղերուն մէջ վանք մը հաստատել ու իրենց պաշտպանութեան տակ առնել հայ բնակչութիւնը: Կը գնեն հսկայ տարածութիւն մը Գապաչինարի առջեւ:

Այդ տարածութիւնը կը մկրտուի «Մանասթըր» (վանք) անունով: Կը կառուցուի շէնքերու համալիր մը (եկեղեցի, վանք, դպրոց): Նոյն թուին կը ձեւաւորուի Վարի Պաղճաղազի Լատին թաղապետութեան մուխթարութիւնը: Հայերը, իբր Լատին համայնք, հոգեւոր ու վարչական անկախութիւն ձեռք կը բերեն: 1909ի աղէտին, Քեսապի հարաւ-արեւելեան գիւղերու փախստական ու հալածական հայերը, կը հաւաքուին Լատինաց վանքը, ապա վարդապետներու առաջնորդութեամբ կ՛անցնին Պասիթ, ուրկէ նաւերով կը փոխադրուին Լաթաքիա: Թուրք խուժանը Պաղճաղազ չի հասնիր: Քանի մը օր ետք գիւղացիները կը վերադառնան իրենց տուները: 1915ի Օգոստոսին, Վարի Պաղճաղազի հայերն ալ կը տարագրուին: Տարագրուած գիւղացիներէն ոմանք կը մնան Ճըսըր Շուղուր, ոմանք կը քշուին Հալէպի ու Համայի կողմերը:

ke syrie-kessab-village Բնակչութեան երեք չորորդը կը զոհուի տարագրութեան ճամբաներուն վրայ: 1922ին, երբ Ֆրանսական իշխանութիւնները Քեսապ կը մտնեն, շրջակայ թուրքերը կամաց-կամաց կը վերադառնան իրենց գիւղերը ու հաշտ կերպով կ՛ապրին հայերուն հետ: 1938 Սեպտեմբեր 2 – 1939 Յունիս 23ի Հաթայի պետութեան միջոցին Քեսապ շրջանի ազգակիցներուն հետ, պաղճաղազցիներու յարաբերութիւնները գրեթէ անկարելի դարձաւ: Թրքական իշխանութիւններէն փախուստ տուած կարգ մը երիտասարդներ սահմանը անցնելով, երբեմն կ՛ապաստանէին Պաղճաղազի մէջ: 1947ի հայրենադարձութեան աւետիսը մեծ խանդավառութեամբ կ՛ընդունուի գիւղացիներուն կողմէ: Հայրենիք կը ներգաղթէ բնակչութեան մեծամասնութիւնը: 1960ական թուականներուն արտագաղթը գրեթէ ամբողջապէս կը պարպէ Վարի Պաղճաղազը: Դպրոցներ Լատին Ֆրանչիսքեան առաքելութիւնը այստեղ իր դպրոցը կը հիմնէ 1904ին որուն մէջ Հայերէն չի դասաւանդուիր: Բոլոր դասանիւթերը կը տրուին ֆրանսերէն և թրքերէն լեզուներով: 1930ական թուականներուն, ամբողջապէս նախակրթարանի կը վերածուի. նոյն շրջանին կը սկսի հայերենի ուսուցումը: 1946ին, Լատին համայնքը կը լուծուի: Դպրոցը կը գործէ “Հայ Կաթողիկէ Ժողովրդապետական Վարժարան” անունով: 1948ին դպրոցը կը փակուի: 1955ին, գիւղացիներու դիմումին վրայ, Քեսապի Հայ Կաթողիկէ Ժողովրդապետութիւնը հոս կը բանայ տարրական նախակրթարան մը՝ մանկապարտէզով, որ միայն մէկ տարի կը գործէ: 1957-1960 դպրոցը կը գործէ Քեսապի ազգային ուսումնասիրաց միացեալ վարժարանին իբրեւ մասնաճիւղ:

Վերի Պաղճաղազ

Էքիզօլուքէն Պասիթ գացող ճամբուն վրայ կ՛երեւի Վերի Պաղճաղազ գիւղակը, որ թառած է Սելտրան լերան հարաւային քարափին տակ: Ունի բարձր ու տիրական դիրք, ուրկէ կ՝երեւի Պասիթի ամբողջ շրջանը: Գիւղը կազմուած է 19րդ դարու կիսուն: Հիմնական բնակիչները կազմած են Սարմազեան գերդաստանի ընտանիքները: Միւս բնակիչները հոս հաստատուած են անցեալ դարասկիզբին. Գարաեան, Չափարեան, Հալուաճեան և Գարապետիրեան ընտանիքները: 1909ին, գիւղացիք թէեւ կը միանան միւս գիւղերու փախստականներուն, բայց թուրք խուժանը հոն չի հասնիր: Գիւղացիք քանի մը օր ետք կը վերադառնան իրենց տուները:Ke winter

1911ին, գիւղը ունէր 22 տուն. 1915 Օգոստոսին, գիւղացիք կը տարագրուին Էքիզօլուքցիներուն հետ: 1920ին, վերապրողներուն թիւն է 14 ընտանիք: Տարագրութեան զոհուած է բնակչութեան աւելի քան երեք քառորդը: Հաթայի պետութեան շրջանին, Վերի Պաղճաղազը սահմանէն անդին գտնուող առաջին գիւղը ըլլալով, ամէն օր թուրք իշխանութիւններէն հետապնդուող փախստականներ կ՛ընդունէր: 1919-1922 թուականներուն Ազգային Միութեան պատասխանատու անձեր և նախկին կամաւորներ իրենց ընտանիքներով ապաստան գտան Վերի և Վարի Պաղճաղազ գիւղերուն մէջ: 1947ին, գիւղէն հայրենիք կը մեկնին 81 անձ: 1955ի հաշուումներով, գիւղը ունի 41 անձ:

Այժմ գիւղին մէջ կը բնակին 9 ընտանիք, որոնց մէկ մասը ձմրան կը փոխադրուի Քեսապ և Լիբանան. Դպրոցներ Գիւղին մէջ գործած են հետեւեալ դպրոցները. Ա-Հայ Աւետարանական Վարժարան (1856-1967). նկատուած է Էքիզօլուքի դպրոցի մասնաճիւղը, որ գործած է իբրեւ նախակրթարան: Շրջանաւարտները կը յաճախէին Քեսապի բարձրագոյն վարժարանը: Տարագրութենէն վերադարձէն ետք, դպրոցը կը վերաբացուի իբրեւ Ազգային միութեան միացեալ վարժարան: Այդպէս ալ կը մնայ մինչեւ 1932, Երբ պաշտօնապէս կրկին կը դառնայ Էքիզօլուքի Աւետարանական Վարժարանը: Բ-Լատինաց վարժարան (1930-1947). վերջին տարիներուն կոչուած է Հայ Կաթողիկէ Ժողովրդապետական Վարժարան:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Արցախի Մէջ.- Հ.Յ.Դ. Մարմիններու Խորհրդաժողով
Next post ՄԵԾԻ ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԱՐԱՄ Ա. ԿԱԹՈՂԻԿՈՍԸ ԿԸ ԶՕՐԱԿՑԻ ՔԵՍԱՊԻ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles