ԱՊԱ­ԳԱ­ՂՈՒ­ԹԱ­ՑՈՒՄ, ՀԱ­ԿԱ­ԿԱՅ­ՍԵ­ՐԱ­ՊԱՇ­ՏՈՒ­ԹԻՒՆ, ԱՐԱ­ԲԱ­ԿԱՆ ԳԱ­ՐՈՒՆ ԵՒ ԱՆՍ­ՏՈՅԳ ՎԱ­ՂՈՐ­ԴԱՅՆ­ՆԵՐ

0 0
Read Time:10 Minute, 10 Second

 

Յ.ՊԱԼԵԱՆ 

Կար­գա­խօս­նե­րու ներշն­չած յոյ­սե­րէն եւ աղ­մու­կէն ետք կու գայ զար­մաց­նող եւ դառ­նաց­նող իրա­կա­նու­թիւն­նե­րու պա­հը:

Եր­բեմն կը յի­շե՞նք Ֆրան­սա­կան Մեծ Յե­ղա­փո­խու­թեան օրե­րուն, իր գլխա­տու­մէն ան­մի­ջա­պէս առաջ, կա­ռափ­նա­տի (կի­յո­թին) առ­ջեւ Տի­կին Ռո­լա­նի ար­տա­սա­նած հռչա­կա­ւոր խօս­քը. “Ո՜վ ազա­տու­թիւն, ի՜նչ ոճիր­ներ կը գործ­ուին քու անու­նովդ“:

Եթէ յի­շենք, եւ մեզ­մէ առաջ ալ մար­դիկ յի­շած ըլ­լա­յին, հա­ւա­սա­րակշռ­ուած եւ հա­կակշռ­ուած նա­խա­ձեռ­նու­թիւն­ներ կ՛ու­նե­նա­յին եւ կ՛ու­նե­նա­յինք, ըն­կե­րա­յին կեան­քի բո­լոր մա­կար­դակ­նե­րուն, միու­թե­նա­կան, կու­սակ­ցա­կան, քա­ղա­քա­կան, պե­տա­կան:

Ժա­մա­նա­կա­կից­նե­րուս հա­մար մե­ծա­պէս հե­տաքրք­րա­կան դար­ձած են տնտե­սա­կան բարձր աճ ու­նե­ցող նա­խա­պէս թե­րաճ հա­մար­ուած եր­կիր­նե­րը: Անոնք հա­կա­կայ­սե­րա­պաշ­տա­կան կար­գա­խօս­նե­րով դուրս եկան գա­ղու­թա­րա­րա­կան դրու­թե­նէն: Իրենց առա­ջին օրե­րուն ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւն հաս­տա­տե­լու առա­ջադ­րան­քով ներ­կա­յա­ցան: Բայց գե­ղե­ցիկ խօս­քե­րը այդ­քան մնա­ցին:

Ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան իրա­կան­ացու­մը կը չափ­ուի պարզ ձե­ւով. երբ հեր­թա­կան կեր­պով եւ օրէն­քի սահ­մա­նած եղա­նա­կով իշ­խա­նա­փո­խու­թիւն եւ իշ­խա­նա­ւո­րի փո­փո­խու­թիւն տե­ղի կ՛ու­նե­նայ, ան­խար­դախ քու­է­ա­տու­փե­րէ դուրս եկած ժո­ղովր­դա­կան կամ­քով:

Ապա­գա­ղու­թաց­ման յա­ջոր­դող ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին, սահ­մա­նադ­րու­թիւն­նե­րու զա­ւեշ­տա­կան շա­հա­գոր­ծու­մով, իշ­խա­նա­ւոր­նե­րը յա­ւեր­ժա­ցան, իրենք զի­րենք ան­փո­խա­րի­նե­լի կար­ծե­լով (ֆրան­սա­ցի­նե­րը կ՛ըսեն որ գե­րեզ­ման­նոց­նե­րը լե­ցուն են ան­փո­խա­րի­նե­լի մար­դոց­մով), մին­չեւ որ ըմ­բոս­տու­թեան ալիք մը, բա­նա­կին կող­մէ կա­տար­ուած յե­ղաշր­ջում մը, կամ քա­ղա­քա­կան սպա­նու­թիւն մը, նոր իշ­խա­նա­ւո­րի մը ծնունդ տուին, որ իր կար­գին յա­ւեր­ժա­նա­լու փոր­ձու­թեան յանձն­ուե­ցաւ, յա­ռա­ջաց­նե­լով ճահ­ճա­ցում:

Ապա­գա­ղու­թաց­ման ար­դիւն­քով յա­ռա­ջա­ցած “նոր ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւն­նե­րը“, արագ աճով, այ­սօր հետզ­հե­տէ աւե­լի կը հա­կակշ­ռեն հա­մաշ­խար­հա­յին տնտե­սու­թեան կա­րե­ւոր մէկ մա­սը: Անոնք ծնունդ տուին կայ­սե­րա­պաշ­տա­կան նոր ոճի մը, շա­հա­գործ­ման եւ հարս­տաց­ման, իրենց եր­կիր­նե­րուն մէջ:  Այդ եր­կիր­նե­րուն մէջ դրա­մագ­լուխ կու­տակ­ուե­ցաւ, առանց բարձ­րաց­նե­լու բնակ­չու­թեան կեն­սա­մա­կար­դա­կը, ստեղծ­ուե­ցաւ դրա­մա­տէ­րե­րու նոր խաւ մը, որ ձեռք բեր­ուած շա­հը դուրս կը բե­րէ երկ­րէն, ներդ­րում­ներ կա­տա­րե­լով աշ­խար­հի տար­բեր շրջան­նե­րուն մէջ: Կը գնեն նոյ­նինքն դրա­մա­տի­րա­կան եր­կիր­նե­րու գոր­ծա­րան­նե­րը, գի­նե­գոր­ծա­կան այ­գի­նե­րը, մեծ հիւ­րա­նոց­նե­րը, մար­զա­կան մեծ ակումբ­նե­րը: Ասոնք Չի­նաս­տա­նի, Հնդկաս­տա­նի, Ռուս­իոյ, Պրա­զիլ­իոյ եւ դեռ աւե­լի փոքր եր­կիր­նե­րու “գոր­ծա­րար­ներ“ն են: Ասոնց վրայ կը գու­մար­ուին նաւ­թա­յին հարս­տու­թիւն­նե­րու տէր եր­կիր­նե­րը, թա­գա­ւոր­նե­րը, սուլ­թան­նե­րը, իշ­խան­նե­րը, որոնք տէր են կու­տակ­ուած մեծ դրա­մագ­լու­խի:

Օրա­թեր­թի ըն­թեր­ցո­ղը, կամ հե­ռա­տե­սի­լի լու­րե­րուն հե­տե­ւո­ղը, առանց ճի­գի կը նկա­տէ, որ այս հարս­տա­ցում­նե­րը սե­փա­կան երկ­րի ժո­ղո­վուր­դին չեն նպաս­տեր, անոր կեն­սա­մա­կար­դա­կի բարձ­րաց­ման, առող­ջա­պա­հու­թեան, կրթու­թեան: Հնդկաս­տան, Չի­նաս­տան, արա­բա­կան եր­կիր­ներ, Ափ­րի­կէ, այս նոր մե­ծա­հա­րուստ­նե­րը ճո­խու­թիւն կը ցու­ցադ­րեն իրենց ապա­րանք­նե­րով, գանձ ար­ժող ինք­նա­շարժ­նե­րով, պեր­ճան­քի առար­կա­նե­րով, ար­ուես­տի թան­կար­ժէք ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւն­նե­րու գնու­մով:

Եթէ անց­եա­լին գա­ղու­թա­րար­նե­րը կը կո­ղոպ­տէ­ին եր­կիր­նե­րու հարս­տու­թիւն­նե­րը, հի­մա ան­հատ­ներ նոյն գոր­ծը կը շա­րու­նա­կեն իրենց “ազա­տագր­ուած“ եր­կիր­նե­րուն մէջ, ամե­նու­րեք: Անոնք մաս կը կազ­մեն դրա­մի իշ­խա­նու­թեան “ապա­հայ­րե­նիք“ շրջա­նա­կի մը, ստեղ­ծե­լով դրա­մա­տի­րա­կան հա­մա­մո­լո­րա­կա­յին նո­րա­ձեւ աշ­խարհ մը, ուր մի­ակ ար­ժէ­քը ան­տե­սա­նե­լի եւ կու­տա­կուող դրամն է:

Միւս կող­մէ կը զար­գա­նայ թշուա­ռու­թիւնը, ամե­նու­րեք, գոր­ծա­զուրկ­նե­րու, սո­վա­հար­նե­րու եւ աներ­դիք­նե­րու բազ­մու­թեամբ, թե­րաճ եր­կիր­նե­րու, նա­եւ նախ­կին գա­ղու­թա­րար եւ զար­գա­ցած եր­կիր­նե­րու մէջ: Այժմ, հա­կա­կայ­սե­րա­պաշ­տա­կան կար­գա­խօս­նե­րով իրենք զի­րենք հաս­տա­տած եր­կիր­նե­րուն մէջ, ան­հա­ւա­սա­րու­թիւն­նե­րը աւե­լի մեծ են քան նոյ­նինքն որ­պէս կայ­սե­րա­պաշտ ներ­կա­յաց­ուած Մի­աց­եալ Նա­հանգ­նե­րու եւ ընդ­հան­րա­պէս Արեւ­մուտ­քի մէջ:
Դրա­մագ­լու­խի այս կու­տա­կու­մին զու­գա­հեռ կ՛ըն­թա­նան ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան հաս­տատ­ման մի­տող շար­ժում­ներ: Անոնք իրա­կա­նա­ցան, օրի­նակ, Ար­ժան­թին եւ Պրա­զիլ, առանց խան­գա­րե­լու դրա­մագ­լու­խի կու­տա­կու­մը: Ժո­ղո­վուրդ­նե­րը չեն օգտ­ուիր դրա­մի կու­տակ­ման բա­րիք­նե­րէն:

Արա­բա­կան աշ­խար­հի գա­րու­նը նոր է: Բայց պատ­մու­թիւնը եւ կրօ­նա­քա­ղա­քա­կան քա­ղա­քակր­թու­թիւնը, կրնա՞ն թոյլ տալ իս­կա­կան ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան հաս­տա­տու­մը եւ զար­գա­ցու­մը: Աւե­լի պարզ. պե­տու­թիւնը ըն­կե­րատն­տե­սա­կան կազ­մա­կեր­պու­թեամբ եւ հա­մա­կար­գու­մով կը զբա­ղի, կրօն­քը խղճի հարց է: Արա­բա­կան աշ­խար­հը պի­տի ըն­դու­նի՞ եր­կու մար­զե­րը իրար­մէ բաժ­նել: Առանց այդ բա­ժան­ման, ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը ինք­զինք պի­տի գտնէ զար­գաց­ման եւ հաս­տատ­ման դժուա­րու­թեան առ­ջեւ:

Ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը ի վե­րուստ բխած եւ ան­փո­փո­խե­լի ճշմար­տու­թիւն­նե­րու կրկէ­սը չէ, ինչ­պէս որ էին “աստ­ուա­ծա­յին իրա­ւուն­քով“ իշ­խող թա­գա­ւոր­նե­րը, որոնք կ՛ըսէ­ին` “ես եմ պե­տու­թիւնը“:

Ազատ մար­դիկ իրենք կ՛որո­շեն իրենց օրէնք­նե­րը, անոնք կ՛որո­շեն զի­րենք կա­ռա­վա­րող սահ­մա­նադ­րու­թիւնը, այդ օրէնք­նե­րը կը վե­րահս­կեն ար­դա­րու­թիւնը: Ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը կա­րե­լի է ըմբռ­նել Յի­սու­սի խօս­քին մէջ, երբ ան կ՛ըսէ` “տալ զկայ­սերն կայ­սեր եւ զԱս­տու­ծոյն Աս­տու­ծոյ“:

Սա­կայն իրո­ղու­թիւն է “արա­բա­կան գա­րուն“ը, որ սկսած է, չէ աւար­տած, ինչ­պէ՞ս կ՛աւար­տի, ե՞րբ կ՛աւար­տէ իր ըն­թաց­քը: Այժմ կը գտնուի իր տա­րե­րա­յին թա­փին մէջ, որ վա­ղը կրնայ հաս­նիլ կա­յուն հա­մար­ուած եր­կիր­ներ, ինչ­պէս Մա­րօք, Յոր­դա­նան, Սէ­ու­տա­կան Արաբ­իա: Ար­դա­րու­թեան հե­ռան­կա­րով սկսած շար­ժում­նե­րը, իշ­խա­նա­փո­խու­թեամբ, հոն ալ կրնան ծնունդ տալ նոր դրա­մա­տէ­րե­րու եւ դրա­մագ­լու­խի կու­տա­կում­նե­րու, ինչ­պէս եղաւ Ռուս­իոյ եւ խորհր­դա­յին նախ­կին հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րու պա­րա­գա­յին, երբ հա­ւա­սա­րու­թեան դրու­թե­նէն ետք յայտն­ուե­ցան միլ­իա­ռա­տէ­րեր, որոնք մաս կը կազ­մեն իրենց նման­նե­րու հա­մաս­տե­ղու­թեան եւ կը մաս­նակ­ցին մի­ջազ­գա­յին կեան­քի առաջ­նոր­դու­թեան:

Սուր­իոյ քա­ղա­քաց­ի­ա­կան կռիւը այս բարդ կա­ցու­թեան փոր­ձա­դաշտն է, ուր­կէ կրնայ ծնունդ առ­նել ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը կամ անոր հա­կա­ռա­կը, որ ան­ուա­նա­փո­խու­թեամբ շա­րու­նա­կու­թիւն կ՛ըլ­լայ:

Ապա­գա­ղու­թա­րա­րու­թիւնը եւ հա­կա­կայ­սե­րա­պաշ­տու­թիւնը ինք­նա­բե­րա­բար ծնունդ չտուին իս­կա­կան եւ լի­ար­ժէք ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան:
Եւ ի հար­կէ, այս իրա­րան­ցում­նե­րու ետին, կայ նաւ­թա­յին հարս­տու­թիւն­նե­րու հզօր ազ­դա­կը, զոր կ՛ու­զեն հա­կակշ­ռել շրջա­նա­յին եւ հա­մաշ­խար­հա­յին ու­ժեր, որոնց նպա­տա­կը ոչ ժո­ղո­վուրդ­նե­րու բա­րօ­րու­թիւնն է եւ ոչ ալ ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը:

Ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը երազ մըն է, նոյ­նիսկ հոն ուր կը կար­ծենք որ ան կայ:

Դժուար հա­մա­կարգ է ժո­ղովր­դա­վա­րու­թիւնը, որուն հա­մար ամէն օր պէտք է պայ­քա­րիլ, մանր շա­հախնդ­րու­թիւն­նե­րէ եւ փա­ռա­սի­րու­թիւն­նե­րէ ան­դին անց­նե­լով: Ան կը յա­ջո­ղի երբ մար­դը կը դառ­նայ գե­րա­գոյն ար­ժէք եւ մար­դիկ կը յաղ­թա­հա­րեն Հոպ­զի բա­նա­ձե­ւած “մար­դը մար­դուն գայլն է“ առա­ւել կամ նուազ հա­մե­մա­տու­թիւն­նե­րով տի­րող բա­ցա­յայտ կամ կի­սա­թա­քուն մտայ­նու­թիւնը:

Ան մտայ­նու­թիւնը չէ միայն միւ­սին, որուն դէմ կը պայ­քա­րինք:

Մի­ջազ­գա­յին բազ­մե­րես տագ­նա­պը նոր չէ, նոր թափ ստա­ցած է:

Հռո­մի սրբա­զան քա­հա­նա­յա­պետ Պի­ոս ԺԱ., խօ­սած էր “դրա­մի մի­ջազ­գա­յին կայ­սե­րա­պաշ­տու­թեան մա­սին“, որ ոչ սահ­ման կը ճանչ­նայ, ոչ ալ մոր­թի գոյն, ոչ յա­տուկ է մե­ծե­րուն եւ ոչ ալ փոք­րե­րուն:

Լաւ կ՛ըլ­լայ որ մար­դիկ եր­բեմն կար­դան ֆրան­սա­ցի գրող իմաս­տա­սէր Ժան­Փոլ Սարթ­րի թա­տե­րա­խա­ղե­րը, ինչ­պէս “Les mains sales“ը եւ “L՛engrenage“ը:

Բար­դու­թիւն­նե­րը եւ հա­կա­սու­թիւն­նե­րը տես­նող­ներ եւ ըսող­ներ եղած են, բայց լսող­նե­րը բա­ցա­կայ եղած են:

Բայց կը շա­րու­նա­կենք թուղթ մրո­տել, ձայ­նով եւ պատ­կե­րով աղմ­կել ու ըն­դար­մա­նալ:

Մին­չեւ ե՞րբ:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles