ՓԱՐԻԶԻ ՄԷՋ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎ` ԼԵԶՈՒՆԵՐՈՒ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԱԿԱՆ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻՆ ՄԷՋ

0 0
Read Time:21 Minute, 0 Second

 Հոկ­տեմ­բեր 26-ին, Փա­րի­զի Արե­ւել­եան լե­զու­նե­րու եւ քա­ղա­քակր­թու­թիւն­նե­րու ազ­գա­յին հիմ­նար­կին (INALCO) մեծ դահ­լի­ճին մէջ տե­ղի ու­նե­ցաւ հե­տաքրք­րա­կան գի­տա­ժո­ղով մը‘ նուիր­ուած հայ գրատ­պու­թեան ծննդեան 500ամ­եա­կին: Գի­տա­ժո­ղո­վը խո­րագր­ուած էր` Հայ գիր­քըմշա­կոյթ մը Սփիւռ­քի մէջ (Le livre armenien: Une culture en diaspora), քա­նի որ ինչ­պէս ծա­նօթ է` հայ գրատ­պու­թեան սկզբնա­ւո­րու­մը սեր­տօ­րէն կապ­ուած է Հա­յաս­տա­նէն դուրս գտնուող` եւ­րո­պա­հայ եւ այլ հա­մայնք­նե­րու մշա­կու­թա­յին գոր­ծիչ­նե­րու հետ եւ անոնց շնոր­հիւ է, որ հետզ­հե­տէ տա­րած­ուած է նա­եւ Արե­ւել­քի հա­յա­շատ կեդ­րոն­նե­րու, ին­չու ոչ` նա­եւ ոչ-հայ մշա­կոյթ­նե­րու մէջ: Գի­տա­ժո­ղո­վին նպա­տակն էր` ներ­կա­յաց­նել հայ գիր­քի եւ տպագ­րա­կան գոր­ծի ու­սում­նա­սի­րու­թեան ներ­կայ վի­ճա­կը, քննու­թեան առ­նե­լով Վե­նե­տի­կէն Մատ­րաս, Փա­րի­զէն Թիֆ­լիս եւ Պո­լիս ծա­ւա­լած գրատ­պա­կան լու­սա­ւո­րա­կան շար­ժու­մը:

Գիտաժողովը կազմակերպած էր Լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու համալսարանական մատենա-դարանի տնօրէն` Ֆրանսիս Ռիշար

Գի­տա­ժո­ղո­վը կազ­մա­կեր­պած էր Լե­զու­նե­րու եւ քա­ղա­քակր­թու­թիւն­նե­րու հա­մալ­սա­րա­նա­կան մա­տե­նա­դա­րա­նը (BULAC), որ կը գոր­ծէ նոյն շէն­քին մէջ: Մաս­նա­ւո­րա­բար` կազ­մա­կեր­պիչ­նե­րը եւ հա­մա­կար­գող­ներն էին` BULAC-ի ընդ­հա­նուր պա­տաս­խա­նա­տու եւ գի­տա­կան տնօ­րէն` Ֆրան­սիս Ռի­շար, հայ­կա­կան հա­ւա­քա­ծո­նե­րու պա­տաս­խա­նա­տու` Ատ­րի­նէ Քէ­շիշ­եան-Զի­նալ­եան, եւ Ֆրան­սա­յի Ազ­գա­յին Մա­տե­նա­դա­րա­նին հայ­կա­կան հա­ւա­քա­ծո­նե­րու պա­տաս­խա­նա­տու` Մի­քա­յէլ Նշան­եան:

Ձեռ­նար­կին հան­դի­սա­ւոր բա­ցու­մը կա­տա­րեց BULAC-ի գի­տա­կան տնօ­րէն` Ֆրան­սիս Ռի­շար, իսկ առա­ջին նիս­տին կը նա­խա­գա­հէր` Բարձ­րա­գոյն կրթու­թեան եւ հե­տա­զօ­տու­թեան նա­խա­րա­րու­թեան Գի­տա­կան եւ ճար­տա­րա­գի­տա­կան տե­ղե­կատո­ւու­թեան եւ վա­ւե­րագ­րա­կան ցան­ցի առա­քե­լու­թեան ղե­կա­վար Մի­շէլ Մար­եան: Առա­ջին այս նիս­տը խո­րագր­ուած էր` Հայ տպա­գիր գիր­քի պատ­մու­թեան սկզբնա­ւո­րու­մըմշա­կու­թեա­յին փո­խա­նա­կում­ներ Արե­ւել­քի եւ Արեւ­մուտ­քի մի­ջեւ: Զե­կու­ցող­նե­րը կը ներ­կա­յաց­նէ­ին հայ գրատ­պու­թեան առանձ­նա­յատ­կու­թիւն­նե­րը` բաղ­դա­տե­լով նա­եւ Քրիս­տոն­եայ Արե­ւել­քի ժո­ղո­վուրդ­նե­րու մշա­կոյթ­նե­րուն հետ:

Առա­ջին զե­կու­ցո­ղը` պատ­մա­բան Ռէ­մոն – Յա­րու­թիւն Գէ­որգ­եան (Փա­րի­զի Նու­պար­եան մա­տե­նա­դա­րա­նի տնօ­րէն), հե­տաքրք­րա­կան փաս­տե­րով ուր­ուագ­ծեց 16-17րդ դա­րե­րու Եւ­րո­պա­յի մէջ հո­գե­ւո­րա­կան-տպագ­րիչ­նե­րու եւ առեւտ­րա­կան­նե­րու ծա­ւա­լած գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը: Ան նշեց, որ թէ­եւ Արե­ւել­քի մէջ, մաս­նա­ւո­րա­բար` Պո­լիս եւ Սպա­հան (Նոր Ջու­ղա), հայ ընտ­րա­խա­ւը որոշ ապար­դիւն փոր­ձեր ըրաւ` հա­յե­րէն գրատ­պու­թիւն կազ­մա­կեր­պե­լու, սա­կայն տպագ­րա­կան սար­քե­րու ձեռք ձգման մի­ակ ճամ­բան, ըստ էու­թեան, Արեւմտ­եան Եւ­րո­պան էր: Այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին` գրե­թէ ան­կա­րե­լի էր Օս­ման­եան կայս­րու­թեան կամ Պար­սից տէ­րու­թեան մէջ տպագ­րա­կան ճար­տա­րա­գի­տու­թեանց զար­գա­ցու­մը եւ կազ­մա­կեր­պու­մը` ըն­կե­րա­յին-տնտե­սա­կան պայ­ման­նե­րու բե­րու­մով: Միայն 18րդ դա­րուն էր, որ հայ գրատ­պու­թիւնը տա­րած­ուե­ցաւ Պո­լիս, իսկ քա­նի մը տաս­նամ­եակ յե­տոյ` Հա­յաս­տա­նի մէջ: Այ­դու­հան­դերձ, Վե­նե­տի­կի մէջ հաս­տատ­ուած Մխի­թար­եան հայ­րե­րը կը շա­րու­նա­կէ­ին բարձր մա­կար­դա­կի վրայ պա­հել տպագ­րա­կան գոր­ծը: Եւ ասի­կա` շնոր­հիւ այն սերտ գոր­ծակ­ցու­թեան, որ ստեղծ­ուե­ցաւ մէկ կող­մէն` հո­գե­ւոր մի­ա­բա­նու­թեանց եւ միւս կող­մէն` առեւտ­րա­կան­նե­րուն մի­ջեւ, որոնց գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը կ՛եր­կա­րէր Ամս­թեր­տա­մէն մին­չեւ Ծայ­րա­գոյն Արե­ւելք: Եթէ Եւ­րո­պա­յի մէջ, սկսեալ Մխի­թար­եան մի­ա­բա­նու­թե­նէն, ամե­նէն աւե­լի գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը կը ծա­ւա­լէ­ին պոլ­սա­հա­յե­րը եւ առ­հա­սա­րակ արեւմ­տա­հա­յե­րը, Հնդկաս­տա­նի եւ Արե­ւել­քի այլ հա­յա­շատ կեդ­րոն­նե­րու մէջ մեծ էր Նոր Ջու­ղա­յի վա­ճա­ռա­կա­նու­թեան եւ հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թեան դե­րը: Հայ գրատ­պու­թեան ռահ­վի­րա­նե­րէն` Ոս­կան Երե­ւան­ցի եւ Թով­մաս Վա­նան­դե­ցի, նոյն­պէս Սպա­հա­նի (Նոր Ջու­ղա) հո­գե­ւո­րա­կան­ներ էին` Էջմ­ի­ած­նի մէջ կրթու­թիւն ստա­ցած:

Պատմաբան Ռէմոն – Յարութիւն Գէորգեան

Յա­ջորդ զե­կու­ցողն էր` Տիգ­րան Գու­յումճ­եան, որ Գա­լի­ֆորն­իոյ պե­տա­կան հա­մալ­սա­րա­նի (Ֆրեզ­նօ) հա­յա­գի­տու­թեան ամպի­ո­նի` հանգս­տի կոչ­ուած դա­սա­խօս է եւ ներ­կա­յիս կը բնա­կի Փա­րիզ: Ան, Գրի­գոր Մարզ­ուա­նեցիի օրի­նա­կով, ներ­կա­յա­ցուց հայ վաղ գրատ­պու­թեան մէջ փո­րագ­րու­թեան (gravure) գոր­ծա­ծու­մը եւ վե­րա­գոր­ծու­մը: Ծա­նօթ է, որ հին ժա­մա­նակ­նե­րէ սկսեալ` ձե­ռա­գիր մա­գա­ղա­թեայ մատ­եան­նե­րը եւ պա­պի­րուս­նե­րը նկա­րա­զարդ եղած են, եւ 15րդ դա­րուն Եո­հան­նէս Կիւ­թէն­պէր­կի գիւ­տէն յե­տոյ ալ` տպա­գիր գիր­քե­րու մէջ ազատ տե­ղեր կը թո­ղէ­ին` ձեռ­քով նկա­րա­զար­դում­ներ ընե­լու հա­մար: Միայն 1480-ական թուա­կան­նե­րուն, երբ փայ­տի վրայ փո­րա­գիր ճար­տա­րա­գի­տու­թիւնը փո­խա­րին­ուե­ցաւ մե­տաղ­եայ կա­ղա­պար­նե­րով, կա­րե­լի եղաւ տպա­գիր նկա­րա­զար­դում­ներ ընել: Այս մե­թոտն է ար­դէն, որ գոր­ծա­ծած է Յա­կոբ Մե­ղա­պար­տը` հայ առա­ջին տպագ­րի­չը Վե­նե­տի­կի մէջ (1512-13): 18րդ դա­րա­վեր­ջին եւ 19րդ դա­րասկզ­բին` Պոլ­սոյ մէջ գիր­քեր կը տպագ­րէ Գրի­գոր դպի­րը Մարզ­ուա­նէն, որոնք լոյս կը տես­նեն կա­թո­լիկ հա­մայն­քին հա­մար` Ս. Էջմ­ի­ա­ծին եւ Ս. Սար­գիս վեր­տա­ռու­թեամբ: Այս ժա­մա­նա­կա­հատ­ուա­ծին` ան հրա­տա­րա­կած է առն­ուազն 14 անուն գիրք, որոնց մեծ մա­սը նկա­րա­զարդ­ուած է իր իսկ փո­րագ­րու­թիւն­նե­րով: Գրի­գոր Մարզ­ուա­նե­ցին իւ­րա­յա­տուկ դէմք մըն է հայ տպագ­րա­կան գոր­ծին մէջ` տար­բեր ճար­տա­րա­գի­տու­թիւն­ներ հա­մա­տե­ղե­լու, աւան­դա­կա­նը եւ նո­րա­րա­րա­կա­նը զու­գադ­րե­լու իր հմտու­թեամբ: Զե­կու­ցո­ղը նշեց, որ Մարզ­ուա­նեցիի գոր­ծու­նէ­ու­թեան վրայ կեդ­րո­նա­նա­լու իր որո­շու­մը քա­ջա­լեր­ուած է յատ­կա­պէս Մի­քա­յէլ Նշան­եա­նի կող­մէ: Հե­տաքրք­րա­կան է, որ հա­կա­ռակ այն հան­գա­ման­քին, որ Մարզ­ուա­նե­ցի եր­բեք չէ ճամ­բոր­դած Եւ­րո­պա, ան մե­ծա­պէս ազդ­ուած էր գեր­մա­նա­կան եւ ֆլա­մա­նա­կան ոճե­րէն, ինչ­պէս` Ամս­թեր­տա­մի եւ Նոր Ջու­ղա­յի հայ ար­ուես­տա­գէտ­նե­րը: Գու­յումճ­եան կ՛են­թադ­րէ, որ այդ ազ­դե­ցու­թիւնը կու գայ իր­մէ մէկ սե­րունդ առաջ տպուած գիր­քե­րու մի­ջո­ցով: Գրի­գոր Մարզ­ուա­նեցիի կո­թո­ղա­յին գլուխ­գոր­ծո­ցը` Յայս­մա­ւուրքն է, որուն վրայ ան աշ­խա­տած է աւե­լի քան մէկ տաս­նամ­եակ. տպուած 1706ին` ան կը պա­րու­նա­կէ 6 մեծ եւ 26 փոքր փո­րագ­րա­տի­պեր, ինչ­պէս նա­եւ բազ­մա­թիւ լու­սանց­քա­յին նկա­րա­զար­դում­ներ: Մարզ­ուա­նեցի­ին աշա­կեր­տը` Աստ­ուա­ծա­տուր Կոնս­տանդ­նու­պոլ­սե­ցին, 1708ին կը տպէ նոր Յայս­մա­ւուրք մը, որուն մէջ օգ­տա­գոր­ծած է իր ու­սուց­չին շատ մը փո­րագ­րա­տի­պե­րը: Քա­նի որ այս առա­ջին հա­ւա­քա­ծո­նե­րը հազ­ուա­գիւտ են, BULAC-ի հա­ւա­քա­ծո­յին մէջ պահ­պան­ուած` 1730ի եւ 1733ի հրա­տա­րա­կու­թիւն­ներն են, որ աղ­բիւր կը ծա­ռա­յեն նկա­րա­զար­դում­նե­րուն բաղ­դա­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թեան հա­մար: Մարզ­ուա­նեցիի Յայս­մա­ւուր­քը, ամե­նայն հա­ւա­նակ­անու­թեամբ, հայ ամե­նէն մեծ տպա­գիր գիրքն է:

Ֆրան­սա­ցի հե­տա­զօ­տող Եանն Սոր­տէի (Փա­րի­զի Մա­զա­րին մա­տե­նա­դա­րա­նի տնօ­րէն) զե­կու­ցու­մը ընդ­հա­նուր ակ­նարկ մըն էր` Մա­զա­րին մա­տե­նա­դա­րա­նի հա­յե­րէն գիր­քե­րու վե­րա­բեր­եալ: Ան նշեց, որ մին­չեւ վեր­ջին ժա­մա­նակ­ներս` Մա­զա­րի­նի հին հա­յե­րէն գիր­քե­րուն ֆոն­տը ան­յայտ էր` բազ­մա­թիւ անս­պա­սե­լի պատ­ճառ­նե­րով: Բո­լո­րո­վին վեր­ջերս վե­րագտն­ուե­լով` այդ հա­յե­րէն գիր­քե­րը ցան­կագր­ուե­ցան եւ կը ներ­կա­յաց­ուին ցու­ցա­հան­դէ­սին, որուն բա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցաւ նոյն օրը երե­կոյ­եան: Հա­ւա­քա­ծոն կ՛ընդգր­կէ գլխա­ւո­րա­բար Եւ­րո­պա­յի տար­բեր քա­ղաք­նե­րու մէջ (Վե­նե­տիկ, Ամս­թեր­տամ, Մար­սիլ­իա, Փա­րիզ, Լոն­տոն) հրա­տա­րակ­ուած գիր­քեր, 16րդ դա­րու սկիզ­բէն մին­չեւ 18րդ դար: Հազ­ուա­դէ­պօ­րէն կը գտնենք նա­եւ արե­ւել­եան գիր­քեր` տպուած Պոլ­սոյ մէջ: Զար­մա­նալի­օ­րէն, բո­լո­րո­վին կը բա­ցա­կա­յին Մխի­թար­եան­նե­րու կող­մէ հրա­տա­րակ­ուած գիր­քե­րը. պատ­ճա­ռը այն է, որ ֆոն­տը կազ­մա­ւոր­ուած է նախ­քան Մխի­թար­եան գիր­քե­րու Ֆրան­սա հաս­նի­լը եւ վերջն ալ չէ ամ­բող­ջաց­ուած անոնց­մով: Հա­կա­ռակ իր հա­մեստ ծա­ւա­լին, այս հա­ւա­քա­ծոն կ՛ընդգր­կէ նշա­նա­կա­լից օրի­նակ­ներ, որոնց­մէ որոշ­նե­րը եր­բեք չեն նկա­րագր­ուած: Այս գիր­քե­րը կը վկա­յեն այն մա­սին նա­եւ, որ հին վար­չա­խում­բին ար­քու­նի մեծ մա­տե­նա­դա­րան­նե­րուն, ինչ­պէս նա­եւ վա­նա­կան ու գի­տա­կան գրա­դա­րան­նե­րուն մէջ հայ տպա­գիր գիրքն ալ ներ­կայ էր: Նշուած գիր­քե­րու մէջ են` կար­դի­նալ Մա­զա­րի­նի իր մա­տե­նա­դա­րա­նին հա­մար ձեռք ձգած (ան­շուշտ Կապրի­էլ Նո­տէի կող­մէ)` հայ տպա­գիր նմոյշ­նե­րը, 1630ական թուա­կան­նե­րուն` Ռի­շըլի­է­օ­յի կող­մէ գան­ձատր­ուած փա­րի­զա­հայ հրա­տա­րա­կու­թեանց օրի­նակ­ներ` մա­կագր­ուած, Ռէ­նի եպիս­կո­պոս` Լէ­ո­նոր Տ՛Էս­տամփ տը Վա­լան­սէի (1589-1651) գրա­դա­րա­նէն Ժան-Պա­թիսթ Գոլ­պէ­րի (1619-1683) գրա­դա­րան ան­ցած գիր­քեր, Ար­դա­րա­դա­տու­թեան նա­խա­րար Մաթի­էօ Մո­լէ­ին (1584-1656) պատ­կա­նող հա­տոր­ներ, կամ` նշա­նա­ւոր գիտ­նա­կան­նե­րու` ինչ­պէս Հայր Ժագ Լը­լո­նին (1665-1721): Եանն Սոր­տէ խօ­սե­ցաւ նա­եւ տա­ղան­դա­ւոր արե­ւե­լա­գէտ եւ գրա­հա­ւաք Լուի Փի­քէի (1637-1699) մա­սին, որուն կը պատ­կա­նէ­ին` Ամս­թեր­տա­մի Ս. Էջմ­ի­ա­ծին եւ Ս. Սար­գիս Զօ­րա­վար աշ­խա­տա­նո­ցի մէջ հրա­տա­րակ­ուած եր­կու բա­ցա­ռիկ գիր­քեր:

Գիտաժողովը կազմակերպած էր Լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու համալսարանական մատենա-դարանի տնօրէն` Ֆրանսիս Ռիշար Պատմաբան Ռէմոն – Յարութիւն Գէորգեան

Մի­քա­յէլ Նշան­եան (Փա­րի­զի ազ­գա­յին գրա­դա­րան) խօ­սե­ցաւ հայ գրատ­պու­թեան մէջ ազ­գա­յին պատ­մու­թեան ու­նե­ցած տ­ղին շուրջ, որ կեդ­րո­նա­կան դիրք ու­նէր 5րդ դա­րուն իսկ` հայ այ­բու­բե­նի գիւ­տէն սկիզբ առ­նող ձե­ռա­գիր մատ­եան­նե­րու մէջ: Հայ գրա­կան հա­մաս­տե­ղու­թեան մէջ կա­րե­ւոր դե­րա­կա­տա­րու­թիւն ու­նին պատ­մա­գիր­նե­րը: Այդ ժա­մա­նակ­նե­րէն սկսեալ մին­չեւ այժմ` պատ­մու­թիւնը աւան­դա­բար ինք­նու­թե­նա­կան` ազ­գա­յին նշա­նա­կու­թիւն ու­նի հայ իրա­կա­նու­թեան մէջ: Պատ­մա­կան եր­կե­րը աւե­լի էին, քան եկե­ղեց­ւոյ ծագ­ման կամ հայ ժո­ղո­վուր­դի պատ­մա­կան յի­շո­ղու­թիւնը: Անոնք, Մ. Նշան­եա­նի կար­ծի­քով, հայ իրա­կա­նու­թեան մէջ կը մարմ­նա­ւո­րէ­ին եւ կը պատ­ճէ­նէ­ին Հրեա­նե­րու պատ­մու­թիւնը` իբ­րեւ Հին Կտա­կա­րա­նի ընտր­եալ ժո­ղո­վուրդ մը: Ընտր­եալ ազ­գի մտայ­նու­թիւնը, ըստ Մ. Նշան­եա­նի, տե­սա­նե­լի է Հայկ նա­հա­պե­տի աւան­դազ­րոյ­ցէն սկսած մին­չեւ Հա­յոց ար­քա­յի Քրիս­տո­նէ­ա­կան Դար­ձը:

Այս­պէ­սով, զե­կուց­ման նպա­տակն էր` ցոյց տալ, որ 17էն 18րդ դա­րե­րու հայ տպա­գիր ար­տադ­րան­քին մէջ որ­դեգր­ուած եւ շա­րու­նակ­ուած է նոյն պատ­մա­գի­տա­կան աւան­դու­թիւնը: Հա­կա­ռակ, սա­կայն, նախ­կին մեծ կա­րե­ւո­րու­թեան եւ նշա­նա­կու­թեան, 17էն 18րդ դա­րե­րուն` պատ­մու­թիւնը բա­ւա­կան հա­մեստ տեղ կը գրա­ւէ: Հե­ղի­նա­կը այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին պատ­մա­կան բնոյ­թի հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը դա­սա­կար­գած է 3 խում­բե­րու մէջ.

Ա) 4էն 5րդ դա­րե­րու` դա­սա­կան պատ­մագ­րու­թեան նմոյշ­նե­րը, որոնք ամե­նէն պատ­կա­ռե­լի քա­նա­կը կը կազ­մեն (Ագա­թան­գե­ղոս, Զե­նոբ Գլակ, Փաւս­տոս Բիւ­զան­դա­ցի, Եղի­շէ, Ղա­զար Փար­պե­ցի, Մես­րոպ Երէց): Հե­տաքրք­րա­կան է այս առու­մով, որ Մով­սէս Խո­րե­նացիի “Պատ­մու­թիւն Հա­յոց“ի տպա­գիր տար­բե­րա­կը յայտն­ուե­ցաւ միայն 1695ին (Ամս­թեր­տամ), այ­սինքն` հա­յե­րէն գրատ­պու­թեան` գրե­թէ մէկ եւ կէս դա­րու գո­յու­թե­նէն ի վեր (1512էն): Պատ­ճա­ռը այն է, որ մինչ այդ` նա­խա­պատ­ուու­թիւնը կը տրուէր կրօ­նա­կան բնոյ­թի եր­կե­րուն:

Բ) խում­բը կը կազ­մեն դա­րաշր­ջա­նին ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մա­գիր­նե­րու եր­կե­րը, որոնք սա­կայն կը տար­բե­րին ըստ իրենց որա­կին. Առա­քել Դաւ­րի­ժե­ցի (17րդ դ.), Մի­նաս Համ­դե­ցի (որ Մով­սէս Խո­րե­նացիի վե­րա­շա­րադ­րու­մը կա­տա­րած է), Մով­սէս Բաղ­րամ­եան (“Նոր տետ­րակ, որ կո­չի յոր­դո­րակ“, 1772), Մի­քա­յէլ Չամչ­եան (18րդ դ.):

Գ) այս խում­բին հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րը պատ­մա­կան բո­վան­դա­կու­թիւն ու­նե­ցող գիր­քերն են, որոնց պատ­մա­կան նշա­նա­կու­թիւնը սա­կայն առաջ­նա­յին չէ, ինչ­պէս օրի­նակ` զա­նա­զան պատ­մա­կան բա­ռա­րան­ներ, սուր­բե­րու վար­քա­բա­նու­թիւն­ներ եւ վկա­յա­բա­նու­թիւն­ներ, Երու­սա­ղէ­մի պատ­մու­թիւն, եւ այլն: Այս խում­բին կը յա­րին նա­եւ եւ­րո­պա­կան պատ­մա­կան եր­կե­րու թարգ­մա­նու­թիւն­նե­րը:

Մի­քա­յէլ Նշան­եան զատ-զատ կանգ առաւ այս խում­բե­րէն եւ հրա­տա­րա­կու­թիւն­նե­րէն իւ­րա­քան­չիւ­րին վրայ‘ բե­րե­լով հա­մա­ռօտ ընդ­հա­նուր տե­ղե­կու­թիւն­ներ: Անդ­րա­դառ­նա­լով խնդրոյ առար­կայ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին պատ­մա­կան եր­կե­րու հա­մե­մա­տա­բար հա­մեստ տե­ղին‘ ան նշեց հե­տեւ­եալ պատ­ճառ­նե­րը. պե­տա­կա­նու­թեան բա­ցա­կա­յու­թիւն, պատ­մա­կան Հա­յաս­տա­նի մէջ տի­րող տնտե­սա­կան եւ մշա­կու­թա­յին աղէ­տա­լի վի­ճակ, Հա­յոց եւ կա­թո­լիկ եկե­ղե­ցի­նե­րուն մի­ջեւ ծա­ւա­լած գա­ղա­փա­րա-բա­նա­կան բա­նա­վէ­ճե­րուն գրա­ւած նշա­նա­կա­լից մշա­կու­թա­յին դիր­քը: Իր զե­կուց­ման վեր­ջա­ւո­րու­թեան‘ Մ. Նշան­եան կեդ­րո­նա­ցաւ հե­տեւ­եալ կէ­տե­րուն վրայ. տու­եալ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին‘ հայ­կա­կան վեր­նա­խա­ւե­րուն ու­նե­ցած պատ­մա­կան գի­տակ­ցու­թեան հար­ցը, հայ պատ­մագ­րու­թեան վրայ եւ­րո­պա­կան գա­ղա­փար­նե­րու, յատ­կա­պէս‘ “լու­սա­ւո­րիչ“նե­րու ազ­դե­ցու­թեան հար­ցը եւ վեր­ջա­պէս‘ պատ­մագ­րու­թեան մէջ յա­ռաջ­դի­մա­կան ազ­գա­յին գա­ղա­փա­րին ի յայտ գա­լու եւ պատ­մու­թիւնը իբ­րեւ ազ­գա­յին ինք­նա­գի­տակ­ցու­թեան գոր­ծիք օգ­տա­գոր­ծե­լու հար­ցը:

Նիս­տին վեր­ջին զե­կու­ցողն էր Մե­լի­նէ Փեհ­լի­վան­եան (Պէր­լի­նի պե­տա­կան մա­տե­նա­դա­րա­նի գրա­պա­հիչ, Արե­ւել­եան բա­ժին), որ ներ­կա­յա­ցուց հայ գրատ­պա­կան գոր­ծը‘ Արե­ւել­քի գրա­տը­պու­թեան տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին հա­մա­պատ­կե­րին մէջ‘ 1512էն 1800: Ան ման­րա­մաս­նօ­րէն, ժա­մա­նա­կագ­րա­կան կար­գով, կանգ առաւ Արե­ւել­քի մէջ Հրեա­նե­րու, քրիս­տոն­եայ Արաբ­նե­րու, Օս­ման­ցի­նե­րու, իս­լամ Արաբ­նե­րու, Իրան­ցի­նե­րու տպագ­րա­կան գոր­ծի զար­գաց­ման վրայ: Ներ­կա­յաց­նե­լով տու­եալ բնա­գա­ւա­ռին առըն­չուող‘ տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին եւ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նա­յին ընդ­հա­նուր պատ­կե­րը, Փեհ­լի­վան­եան իր զե­կուց­ման մէջ փորձ ըրաւ ուր­ուագ­ծե­լու հայ գրատ­պու­թեան առանձ­նա­յատ­կու­թիւն­նե­րը: Ան քննու­թեան առաւ նա­եւ այն հիմ­նա­կան գոր­ծօն­նե­րը, որոնք ազ­դած են այդ առանձ-նա­յատ­կու­թեանց ձե­ւա­ւոր­ման վրայ, ինչ­պէս Արեւ­մուտ­քին հետ մնա­յուն շփում­նե­րու մէջ գտնուող հո­գե­ւո­րա­կա­նու­թիւնը, հայ վա­ճա­ռա­կա­նու­թեան դա­սա­կար­գը եւ տեղ­ւոյն վրայ ներ­կայ հա­մայնք­նե­րը:

Ընդ­հա­նուր ճա­շէն յե­տոյ‘ սկսաւ օր­ուան երկ­րորդ եւ վեր­ջին նիս­տը‘ խո­րագր­ուած‘ “Հա­յե­րէն գիր­քը Սփիւռ­քի մէջ. երե­ւա­կա­յա­կան հայ­րե­նիք մը“: Այս նիս­տը, զոր կը վա­րէր‘ Ֆրան­սիս Ռի­շար. ան սկսաւ “Մխի­թար­եան գիր­քը“ զե­կու­ցու­մով, զոր ներ­կա­յա­ցուց գրա­կա­նա­գէտ Մարկ. Նշան­եան‘ Գո­լումպ­իա (Նիւ Եորք) հա­մալ­սա­րա­նէն հանգստ­եան կոչ­ուած դա­սա­խօս: Ան ման­րա­մաս­նօ­րէն, գիրք առ գիրք ներ­կա­յա­ցուց Մխի­թար­եան մի­ա­բա­նու­թեան հրա­տա­րակ­չա­կան առա­քե­լու­թիւնը‘ ըստ հրա­տա­րա­կու­թեան տա­րեթիւե­րու: Ասոնց մէջ են‘ թէ՛ Մխի­թա­րի կող­մէ ծայ­րէ ծայր սրբագր­ուած գիր­քեր եւ թէ՛ իր ինք­նա­գիր գոր­ծե­րը: Բա­նա­խօ­սը յա­տուկ անդ­րա­դար­ձաւ նա­եւ տպագ­րա­կան գոր­ծի տար­բեր նրբու­թեանց: Իր զե­կուց­ման զգա­լի մա­սը Մարկ. Նշան­եան նուի­րեց Մի­քա­յէլ Չամչ­եան ան­ձին եւ պատ­մագ­րին‘ ներ­կա­յաց­նե­լով անոր կեան­քին եւ գոր­ծու­նէ­ու­թեան բնո­րոշ գի­ծե­րը:

Այ­նու­հե­տեւ Սթրաս­պուր­կի հա­մալ­սա­րա­նէն թրքա­գէտ Եո­հանն Սթրաուս զե­կու­ցեց Օս­ման­եան կայս­րու­թեան մէջ տպագ­րա­կան գոր­ծի առաջ­նեկ Առա­քել Թոզլ­եա­նի մա­սին: Վեր­ջինս‘ խնդրոյ առար­կայ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նին Պոլ­սոյ գրա­կան կեան­քին մէջ նշա­նա­կա­լից դէմք մըն էր: Ծնուն­դով Կե­սար­իա­յէն‘ Առա­քել Թոզլ­եա­նը Թուր­քե­րու մէջ ծա­նօթ էր իբ­րեւ “Գրա­վա­ճառ Առա­քել“ (Քի­թափ­չի Առա­քել): Մա­հա­ցած է 1912ին‘ Պոլ­սոյ մէջ: Առա­ջին ակ­նար­կով, Թոզլ­եա­նի գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը նոյն շար­քին մէջ է բազ­մա­թիւ այլ հայ գրա­վա­ճառ­նե­րու եւ տպագ­րիչ­նե­րու հետ, որոնք կը գոր­ծէ­ին Բարձր Դու­ռի փո­ղո­ցին (Babiali Caddesi) վրայ: Սա­կայն իբ­րեւ գրահ­րա­տա­րա­կիչ‘ Առա­քել Թոզլ­եան ռահ­վի­րա­յի դեր կա­տա­րած է‘ Օս­ման­եան կայս­րու­թեան եւ անոր մայ­րա­քա­ղա­քին‘ Պոլ­սոյ մէջ տպագ­րա­կան գոր­ծի արդ­ի­ա­կա­նաց­ման աս­պա­րէ­զին մէջ: Թուրք գրա­գէտ­նե­րու հետ հա­մա­գոր­ծակ­ցա­բար իր հրա­տա­րա­կած դպրո­ցա­կան դա­սա­գիր­քե­րը բա­ցա­ռիկ յա­ջո­ղու­թիւն ու­նե­ցած են: Թոզլ­եա­նին գոր­ծու­նէ­ու­թիւնը բարձր գնա­հա­տա­կան­նե­րու ար­ժա­նա­ցած է նա­եւ արեւմտ­եան արե­ւե­լա­գէտ­նե­րու կող­մէ:

Յա­ջորդ զե­կու­ցո­ղը‘ Ֆրանս­ուազ Ուրս, որ BULAC-ի գրա­պա­հո­ցի գի­տա­կան պա­տաս­խա­նա­տուն է, ներ­կա­յա­ցուց Լե­զու­նե­րու եւ քա­ղա­քակր­թու­թիւն­նե­րու հա­մալ­սա­րա­նա­կան մա­տե­նա­դա­րա­նի‘ հայ­կա­կան հին ֆոն­տե­րը: Գրող եւ INALCO-ի դա­սա­խօս Գրի­գոր Պըլտ­եան ելոյթ ու­նե­ցաւ “Բա­նաս­տեղծ­նե­րը եւ գիր­քը“ թե­մա­յով: Գի­տա­ժո­ղո­վը եզ­րա­փա­կեց հե­տա­զօ­տու­թեանց տնօ­րէն Գլէր Մու­րատ­եան (Գի­տա­կան հե­տա­զօ­տու­թեանց ազ­գա­յին կեդ­րոն եւ Հա­յա­գի­տա­կան ըն­կե­րակ­ցու­թեան նա­խա­գահ): Ան տուաւ Ֆրան­սա­յի հայ մա­մու­լի պատ­մա­կա­նը:

Իր կազ­մա­կերպ­ուա­ծու­թեան բարձր մա­կար­դա­կով եւ ար­ծարծ­ուած թե­մա­նե­րու բազ­մա­զա­նու­թեամբ‘ գի­տա­ժո­ղո­վը բա­ւա­կան աշ­խոյժ հե­տաքրք­րու­թիւն յա­ռա­ջա­ցուց հայ (եւ ոչ միայն) գրա­սէր հա­սա­րա­կու­թեան մէջ:

ՏՈՐՔ ԴԱԼԱԼԵԱՆ

“Նոր Յառաջ“

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ՈՒ­ՐՈՒԿ­ՈՒԱ­ՅԻ ԽՈՐՀՐ­ԴԱ­ՐԱ­ՆԻ ՆԱ­ԽԱ­ԳԱ­ՀԸ ԱՅ­ՑԵ­ԼԵՑ ԱՐ­ՑԱԽ
Next post ՏԻԹ­ՐՈՅ­ԹԻ ՀԱՅ ԿԵԴ­ՐՈ­ՆԻ ՀՈ­ՂԻ ՕՐՀ­ՆՈՒ­ԹԻՒՆ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles