ՍԻ­ՐՈՂ ԴՐԱ­ՑԻ­ՆԵՐ… ՍՊԱՆ­ՆՈՂ ԴՐԱ­ՑԻ­ՆԵՐ…

0 0
Read Time:13 Minute, 49 Second
Բազ­միցս տիտ­ղոս­նե­րու տի­րա­ցած`   Թա­տէ­յուշ Սլօ­պօտճ­եա­նէք
Բազ­միցս տիտ­ղոս­նե­րու տի­րա­ցած` Թա­տէ­յուշ Սլօ­պօտճ­եա­նէք

ՍՈՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

Թարգ­մա­նեց` ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸՍՐԼԵԱՆ

 

Ստո­րեւ, թարգ­մա­նա­բար լոյս կ՛ըն­ծա­յենք Սու­զան Խար­տալ­եա­նի այս գրու­թիւնը, որ անգ­լե­րէ­նով լոյս տե­սած էԱս­պա­րէզ“ (Գալիֆորնիա) օրա­թեր­թի անգ­լե­րէն բա­ժի­նի Փետր­ուար 11, 2014-ի թիւին մէջ:

 

2001 թո­ւա­կա­նին, Լե­հաս­տա­նի մէջ, Թո­մասզ Կռոս գիրք մը հրա­տա­րա­կեց “Դրա­ցի­ներ անու­նով, որուն մէջ կը յայտ­նա­բե­րէր թէ 1941 թուա­կա­նին  1,500 հրեա­ներ սոս­կա­լի հան­րա­յին սպաննու­թեան  մը են­թարկ­ուած են  Լե­հաս­տա­նի մէջ,  իրենց դրա­ցի­նե­րուն կող­մէ:

our class  Լե­հաս­տա­նի հիւ­սիս արե­ւել­եան շրջա­նի  Ճէտմ­ուապ­նէ կոչ­ուած հա­մայն­քին մէջ  պա­տա­հած է այս կո­տո­րա­ծը: Ջար­դը ոչ թէ բո­լո­րո­վին նո­րու­թիւն մըն էր, բայց  երկ­րին պաշ­տօ­նա­կան պատ­մու­թիւնը տի­րա­կալ Նա­ցի Գեր­ման­իոյ վե­րագ­րեց այդ մար­դաս­պանու­թիւնը:

Այս յայտ­նու­թիւնը գայ­թակ­ղե­ցուց շա­տե­րուն և ցնցեց  լեհ ժո­ղո­վուր­դի ինք­նու­թիւնն ու նկա­րա­գի­րը: Ժո­ղո­վուրդ մը, որ ինք­զին­քը զոհ կը հա­մա­րէ Նա­ցի վար­չա­կար­գին:

Շու­տով սա­կայն յա­ռաջ եկան նման այլ ոճ­րա­գոր­ծու­թիւն­ներ.  հե­տաքրք­րա­կա­նը այն է` Կռոս կը նկա­տէ, որ այս բո­լո­րը նո՛յն յա­տա­կա­գիծն ու­նին: Այ­սինքն` Կար­միր Բա­նա­կը կը նա­հան­ջէ, Գեր­մա­նա­ցի­նե­րը եր­կի­րը կը մտնեն եւ հրեա­նե­րուն ջար­դը կը սկսի: Գրե­թէ միշտ լե­հերն են որ կը սկսին նա­խա­ձեռ­նու­թիւնը.և այդ պատր­ուա­կով, Լե­հե­րու եւ Սո­վետ­նե­րու գոր­ծակ­ցու­թեամբ ոճի­րը  կը գոր­ծադր­ուի: Կը թուի թէ  գեր­մա­նա­կան նշա­նա­կա­լից մի­ջա­ռու­թիւն չէ եղած:

Կար­ծես այս հար­ցը բա­ւա­րար չէր, երբ յան­կարծ  Լե­հաս­տանն ու ընդ­հա­նուր լեհ ըն­կե­րու­թիւ­նը են­թարկ­ուե­ցան երկ­րորդ ցնցու­մի մը: Կռո­սի յայտ­նու­թե­նէն փխած հար­ցը այս ան­գամ վէ­ճի բնոյթ ստա­ցաւ եւ ազ­գայ­նա­կան աջա­կողմ­եան շար­ժում­ներն ու Կա­թո­ղի­կէ Եկե­ղե­ցին փոր­ձե­ցին ու­րա­նալ ոճի­րը, կամ` փոր­ձե­ցին չնչին հար­ցի վե­րա­ծել գործ­ուած ոճի­րը:  Ըրին ատի­կա` քա­նի որ չէ­ին կրնար հար­ցը  բա­նար­կել հիմն ու­նե­նա­լով “հրէ­ա­կան հա­մայ­նա­վա­րու­թեան“ մա­սին եղած հին հա­կա­սե­մա­կան առար­կու­թիւնը: Եւ այս վէ­ճը եր­կի­րը վե­րա­ծեց եր­կու ան­հաշ­տե­լի խմբակ­ցու­թիւն­նե­րու:

Շու­տով սա­կայն գիր­քին նիւ­թը բե­մե­րէ ար­ծարծ­ուե­լու ար­ժա­նա­ցաւ: Թա­տէ­յուշ Սլօ­պօտճ­եա­նէք նոյն նիւ­թի մա­սին թա­տեր­գու­թիւն մը գրեց Մեր Դա­սա­կար­գի Պատ­մու­թիւ­նը 14 դա­սե­րովխո­րագ­րով: Թա­տե­րա­խա­ղը մեծ յա­ջո­ղու­թեամբ  ցարդ բե­մադր­ուած է Լոն­տո­նի, Ա.Մ.Ն.-ի, Հուն­գար­իոյ, Սպան­իոյ, Պրա­զի­լի, Չեխ Հան­րա­պե­տու­թեան, Գա­նա­տա­յի, Լիթ­ուան­իոյ, Ճա­փո­նի, Սքան­տի­նաւ­իոյև, ան­շուշտ, Լե­հաս­տա­նի մէջ:

Առա­ջին արա­րը կը սկսի տե­ղա­կան ճա­շա­րա­նի մը մէջ: Բե­մը ան­ճա­շակ կեր­պով զար­դար­ուած է ու  կա­հա­ւոր­ուած, կար­ծես ան­ճա­րակ փորձ մը ըլ­լար ետ պա­հան­ջե­լու շա­տոնց կորս­ուած շքե­ղու­թիւն մը, բե­մի մը վրայ ուր տխրու­թիւն եւ շփո­թու­թիւն կը տի­րէր: Շի­տակ վայր մը`  շրջա­նա­ւարտ աշա­կերտ­նե­րու տի­պար մէկ հա­ւաք­ման:

Դա­սա­րա­նը կը բաղ­կա­նայ տա­սը աշա­կերտ­նե­րէ: Հին­գը կա­թողիկէ են, իսկ միւս հին­գը` հրեայ լեհ: Բո­լորն ալ ծնած են 1918-ի եւ 1920-ի մի­ջեւ: Այ­սինքն` 100 տար­ուան բա­ժա­նու­մէ մը յե­տոյ, ան­կախ Լե­հաս­տա­նի վե­րածննդ­եան շրջա­նին: Վե­րո­յիշ­եալ ամէն մէկ աշա­կեր­տի ճա­կա­տա­գի­րը իրենց երկ­րի պատ­մու­թիւնը կը ցո­լաց­նէ: Կը սկսի ներ­քին պա­տե­րազ­մի շրջա­նէն: Հա­կա-սե­մա­կա­նու­թիւնը կը սկսի յայտն­ուիլ:  Իսկ հրեա­նե­րու հան­դէպ եղած հա­կակ­րու­թիւնը մա­կե­րէ­սէն ար­դէն քիչ մը վար կը գտնուի եւ եր­բեմն, օրը ցե­րե­կով կ՛ար­տա­յայտ­ուի: Յե­տոյ կը հաս­նի 1939-ի Սո­վե­տա­կան գրա­ւու­մը, որը շատ  մը հրեա­նե­րու հա­մար աւե­լի լաւ փո­խընտ­րու­թիւն մըն էր քան Նա­ցի­նե­րու վար­չա­կար­գը: Գա­ղա­փար մը որուն վստա­հա­բար հա­մա­ձայն չէր լեհ ժո­ղո­վուր­դը:

Մեր Դա­սա­կար­գը  բա­ցա­ռիկ թա­տե­րա­խաղ մըն է, որ վի­ճա­բա­նու­թիւն կը ստեղ­ծէ բա­րո­յա­կա­նու­թեան եւ խիղ­ճի հաս­կա­ցո­ղու­թիւն­նե­րու մի­ջեւ,  չա­րի, առա­քի­նու­թեան եւ յան­ցան­քի մի­ջեւ: Ցայ­տուն կը դարձ­նէ տար­բե­րու­թիւնը քա­ղա­քա­կան գա­ղա­փա­րա­խօ­սու­թիւն­նե­րու եւ կրօն­քի:  Հո՛ս է որ կը հան­դի­պինք շատ մը օրի­նակ­նե­րու որոնք կը ցու­ցա­բե­րեն  թէ մարդ արա­րա­ծը ինչ­պէս կրնայ յօ­ժա­րիլ  կոր­ծան­ման արար­քին  երբ մարդ­կա­յին բնու­թիւնը կը  փո­խա­րին­ուի վայ­րա­գու­թեամբ:

Ին­չո՞ւ  յի­շել  Թա­տէ­յուշ Սլօ­պօտճ­եա­նի­քը  այս պա­հուն:  Փախս­տա­կան­նե­րը, կոր­ծա­նու­մը եւ այն բո­լոր  վայ­րա­գու­թիւն­նե­րը որոնց ակա­նա­տես կ՛ըլ­լանք այ­սօր Սուր­իոյ մէջ, ինձ կը յի­շեց­նեն հե­ղի­նա­կին Դրա­ցի­ներ գոր­ծը: Մեր առօր­եայ լու­րե­րը կը յոր­դին Սուր­ի­ա­ցի մա­նուկն­երուն Մի­ջերկ­րա­կա­նին մէջ խեղդ­ուած ըլ­լա­լու լու­րե­րով: Եւ շատ քի­ջեր միայն կը հա­կազ­դեն այդ լու­րե­րուն…:

Դա­մաս­կո­սի, Հա­լէ­պի եւ Թատ­մու­րի  պէս քա­ղաք­ներ աւե­րակ են դար­ձեր: Դրա­ցի մը իր դրա­ցին կը սպան­նէ: Սո­վո­րա­կան յա­տա­կա­գիծ մը որուն ակա­նա­տես ենք դար­ձեր վեր­ջին եր­կու տաս­նամ­եակ­նե­րուն, նախ Իրա­քի մէջ, և հի­մա` Սուր­իոյ:

Ան­շու՛շտ որ ան­դա­մա­լուծ­ուած կը զգամ: Ի՞նչ պէտք է ընել: Ան­դա­դար կը փոր­ձեմ հասկ­նալ թէ ինչն էր որ սխալ գնաց:

Ինչ­պէ՞ս կ՛ըլ­լայ որ դրա­ցի­ներ, որոնք ամեն առա­ւօտ զի­րար  բա­րի լոյս կը մաղ­թէ­ին, աղն ու հա­ցը մի­ա­սին կը բաժ­նէ­ին, բա­րե­կիրթ ու քա­ղա­քա­վար էին  իրա­րու հան­դէպ, եւ յան­կարծ, դրա­ցի մը իր դրացի­ին մեռց­նո­ղը  կը դառ­նայ…: Արդ­եօք հար­կա­ւո՞ր է  մեզ յի­շեց­նե­լը  թէ մար­դը ինջ­պի­սի բա­ներ ընե­լու կա­րո­ղու­թիւնն ու­նի:

Ի՞նչն է որ կը մղէ մեր քա­ղա­քակր­թու­թիւնը իյ­նա­լու ճեղ­քին, փո­սին մէջ:

Մեր Դա­սա­կար­գը թա­տե­րա­խա­ղը կը յի­շեց­նէ  իմ նա­խա­հայ­րե­րը, իմ մեծ­հայրն ու մեծ­մայ­րը,  եւ այն յան­կար­ծա­կի քա­ո­սը որ լա­փեց անոնց խա­ղաղ կեան­քե­րը: Կրկին ու կրկին կը փոր­ձեմ հասկ­նալ թէ ին­չո՞ւ եւ ինչ­պէ՞ս մեծ մօրս դրա­ցին` Էլիֆն ու անոր ամու­սի­նը` Մու­րա­տը արիւ­նա­խանձ յա­րա­լէզ դար­ձան:

Փոք­րիկ, հով­ուեր­գա­կան գիւ­ղի մը մէջ, որոշ տե­ղա­ցի­ներ մղուած շա­հախնդ­րու­թե­նէ, ջա­տա­գո­վու­թե­նէ և չա­րամ­տու­թե­նէ սոս­կա­լի ոճիր­ներ կը գոր­ծեն յա­նուն գա­ղա­փա­րի և կրօն­քի: Անոնք կը հա­ւա­քեն հրեա­նե­րը մա­րա­գի մը մէջ (իսկ հա­յե­րը` եկե­ղեց­ւոյ մը մէջ ) ու կը հրկի­զեն ամէն ինչ: Եւ կը դի­տեն այդ տե­սա­րա­նը այն­պէս ինչ­պէս մար­դիկ կը դի­տեն հրա­վա­ռու­թիւն մը: Մար­դիկ որոնք անց­եա­լին մի­ա­սին ապ­րած են իբր դրա­ցի­ներ, յան­կարծ կը վե­րած­ուին դա­հիճ­նե­րու եւ կ՛այ­լա­սե­րին ապօ­րէ­նի չա­րա­գործ­ութ­եամբ: Եւ յե­տոյ, ու­րի՜շ մար­դիկ կը մե­ղադր­ուին այդ բռնա­բա­րու­թեան հա­մար: Ու­րի՜շ բա­ներ կը մե­ղադր­ուին…

Սոս­կա­լի նմա­նու­թիւն մը կայ հրեայ լե­հե­րու եւ հա­յե­րու պատ­մու­թեան միջև: Հրեայ լե­հերն ու հա­յե­րը մէկ կողմ,  իսկ լե­հերն ու թուր­քե­րը` միւս:

Յե­տոյ կը մտա­ծեմ մա­նուկ­նե­րուն մա­սին, մեր եւ իրենց: Այ­սօր ին­չի՞ մա­սին կը խօ­սինք մեր դա­սա­րան­նե­րուն մէջ: Կը կրթենք մեր զա­ւակ­նե­րը տա­նե­լի ապ­րե­լա­կերպ  ու­նե­ցող  ըն­կե­րու­թիւն  ստեղ­ծե­լու մա­սին  եւ  ան­շուշտ կլի­մա­յի մա­սին եղող հար­ցե­րը առաջ­նա­կարգ տեղ կը գրա­ւեն դպրոց­նե­րուն մէջ: Բայց տա­նե­լիու­թեան գա­ղա­փա­րը լոկ շրջա­պա­տի մը ան­դամ­նե­րուն փոխ­յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րով չի կաշ­կանդ­ուիր: Ար­ժէք­նե­րու հարց է.  ար­ժէք­ներ`  որոնք կ՛ամ­րաց­նեն  մեր քա­ղա­քակր­թու­թիւնը որ ան յա­րա­տե­ւէ:

Թա­տէ­յուշ Սլօ­պօտճ­եա­նէ­քի Մեր Դա­սա­կար­գը գոր­ծը  հո­յա­կապ աղ­բիւր  մըն է եւ պէտք է որ  գոր­ծած­ուի մեր դպրոց­նե­րուն մէջ:

Թէ­եւ թա­տե­րա­խա­ղը Հա­մաշ­խար­հա­յին Երկ­րորդ Պա­տե­րազ­մի եւ անոր նա­խոր­դող շրջա­նի մա­սին է, բայց լաւ մի­ջոց մը կ՛ըն­ծա­յէ լու­սա­բա­նե­լու մեր օրե­րուն  (թե­րեւս`  նա­եւ  մեր զա­ւակ­նե­րուն  ու թոռ­նե­րուն ապ­րած օրե­րուն)  պա­տա­հող դէպ­քե­րը: Աշ­խար­հի չորս կող­մը կա­տա­րուող Քա­ղա­քա­կան վե­րի­վայ­րում­նե­րը, վեր­ջին զար­գա­ցում­նե­րը Մի­ջին Արե­ւել­քի, Սուր­իոյ, Իրա­քի և Քին­իոյ մէջ, յստա­կա­բար կը դե­լադ­րեն որ մենք կա­րիքն ու­նինք առաջ­նոր­դու­թեան:

Բո­լորս ալ գի­տենք որ բա­րո­յա­կա­նու­թիւնն ու խիղ­ճը, առա­քի­նու­թիւնն ու չա­րի­քը խրդին հար­ցեր են: Բայց ասի­կա ար­գելք մը պէտք չէ դառ­նայ որ մենք չկա­րե­նանք մեր դժուար հար­ցե­րը  քննար­կե­լու: Սա­կայն  այ­սօր, մեր կեան­քի ըն­թաց­քին,  հա­զիւ թէ կը վի­ճինք  թէ ինչ­պէս պէտք է դի­մագ­րա­ւել նման հար­ցեր, քա­նի որ  չու­նինք ընդ­հա­նուր չա­փա­նիշ մը, չու­նինք բա­րո­յա­կան կողմ­նա­ցոյց մը որ կա­րե­նանք հա­մա­ձայ­նու­թեան մը յան­գիլ:

Առաջ­նոր­դող ու­ղե­ցոյ­ցի մը չգո­յու­թեան պատ­ճա­ռով, մարդ­կա­յին ար­ժա­նա­պա­տուու­թեան  հան­դէպ ու­նե­ցած մեր յար­գան­քը` բաղ­դատ­մամբ  սահ­մա­նա­փակ տե­ւո­ղու­թիւն ու­նե­ցող նպա­տակ­նե­րու, քա­ղա­քա­կան բա­ցատ­րու­թիւն­նե­րու եւ ժա­մա­նա­կա­ւոր  ձգտում ու­նե­ցող լու­ծում­նե­րու, երկ­րոր­դա­կան եւ  ստո­րա­դաս  դիր­քի մը վրայ  դրուած է…:

Կը լսեմ առօր­եայ հա­ղորդ­ուած լու­րե­րը եւ կը դի­տեմ ջու­րե­րուն մէջ խեղդ­ուած մա­նուկ­նե­րու մայ­րե­րուն  լացն ու կո­ծը: Կոյտ մը կառ­չած է կո­կոր­դիս  մէջ…: Խո­րա­պէս զգա­յա­ցունց է տե­սա­րա­նը: Ահ­ռե­լի է ճա­կա­տա­գի­րը  Մի­ջին Արե­ւել­քի մէջ ապ­րող բո­լոր քրիս­տոն­եա­նե­րուն: Ո՞ւր կը տա­նի մեզ այս ճամ­բան:

Բայց ե՛ս ալ կը գի­տակ­ցիմ, որ աշ­խար­հի չորս կողմ գտնուող մար­դիկ այ­լեւս յոգ­նած են այս­պի­սի լու­րե­րը լսե­լէ  եւ ախոր­ժա­կը  չու­նին ժա­մա­նակ  տրա­մադ­րե­լու եւ հասկ­նա­լու թէ այդ ինչ­պի­սի՞  ուժ  մըն է որ կը մղէ մարդ արա­րա­ծը  լգե­լու իր ու­նե­ցած վա­յե­լուչ մարդ­կա­յին ար­ժէք­նե­րը:  Այդ ինչ­պի­սի ուժ մըն է որ կը մղէ մար­դը ընկ­ճե­լու  իր ու­նե­ցած  կա­րեկ­ցու­թինն ու ար­գա­հա­տան­քը:

Կը դրժենք լսել  նոյ­նիսկ երբ  մար­դաս­պան­նե­րը կը պար­ծե­նան իրենց կա­տա­րած նա­խա­տա­կան արարք­նե­րով եւ կամ` երբ կա­տա­կեր­գու­թեան կը վե­րա­ծեն այդ սար­սա­փը: Տե­սա՞ծ էք Գա­նա­տա­ցի Ճաշ­ուա Ափն­հայ­մը­րի Սպան­ու­թեան Գոր­ծո­ղու­թիւնը կոչ­ուած ժա­պա­ւէ­նը: Դի­տե­ցէ՛ք: Դի­տե­ցէք որ տես­նէք թէ ինչ ըսել է պատ­կե­րա­զար­դել  մար­դաս­պան­նու­թիւնը եւ յե­տոյ սքան­չա­ցու­մով պա­րել անոր շուր­ջը:

Այո՛, ես կը հա­ւա­տամ որ շրջա­պատ­ուած ենք լռու­թեան մշա­կոյ­թով: Լռու­թիւն մը որ ամ­րաց­ուած է  ուր­ուա­կա­նի մը փո­խա­դարձ շան­թա­ժով: Կ՛ապ­րինք երա­նե­լի՜ տգի­տու­թեամբ: Ժո­ղովր­դա­կան եր­գեր կ՛եր­գենք, բա­նաս­տեղ­ծու­թիւն­ներ կ՛ար­տա­սա­նենք եւ կը դի­տենք գոր­ծո­ղու­թեամբ  լի ժա­պա­ւէն­ներ: Բայց մեր շուր­ջը պա­տա­հա­ծը չու­նի՛ զա­ւեշ­տա­կան ոչ մէկ հմայք: Բո­լորս ալ հա­կա-հե­րոս ենք դար­ձեր պար­տադր­ուած ինք­նար­դա­րու­թեան մթնո­լորտով մը: Եւ կամ` բո­լորս ալ խոյս կու տանք մար­դոց­մէ ու կը դի­տենք հե­ռա­տե­սի­լի այն կա­յան­նե­րը միայն ուր մարդ արա­րած­ներ չկան, չեն ցու­ցադր­ուիր…

Մեր աշ­խար­հը թատ­րոն մըն է որ  մեզ կը նե­ղէ ու կը ցաւց­նէ:  Բայց պէտք չէ մոռ­նալ որ պատ­մու­թիւնը միշտ  մէկ մասն եղած է մեր ներ­կա­յին:  Պէտք է յի­շել , որ կա­յին մար­դիկ որոնք  սի­րե­ցին, սպան­նե­ցին, չար­չա­րե­ցին, այ­րե­ցին, թա­ղե­ցին, զղջա­ցին, ինք­զինք­նին  նե­րե­ցին, եւ յե­տոյ…մե­ռան: Սա­կայն բռնա­բա­րու­թիւնը, սպան­նու­թիւնը,  մե­ռած մար­դոց դի­ակ­նե­րը  եւ անոնք որ ջնջուե­ցան  դեռ  կը մնան բե­մին վրայ…Ոչ ոք, եր­բէ՛ք, չ՛անե­րե­ւոյ­թա­նար: Այն ինչ որ այ­սօր կը պա­տա­հի մեր շուր­ջը թա­տե­րա­կան այն­քան թանձր, այն­քան զօ­րա­ւոր խաղ մըն է, որ կար­ծես թէ նստած ենք թա­տերս­րա­հի մը մէջ, պատ­մու­թեան  մե­ծա­գոյն սեւ փո­սի մը  եզ­րին:

Եւ այդ փո­սը դեռ կը քաշքշ­ուի…

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles