ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆ – ԹՈՒՐՔԻԱ ԱՐՁԱՆԱԳՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԿԸ ՆԿԱՏԷ

Հա­յաս­տա­նի Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նը, Յուն­ուար 12, 2010-ին քննար­կեց Հա­յաս­տան – Թուրք­իա ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րուն սահ­մա­նադ­րա­կա­նու­թեան հար­ցը, եւ յայ­տա­րա­րեց, թէ զոյգ ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րը սահ­մա­նադ­րա­կան են: Որո­շու­մը ըն­թեր­ցեց Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նի նա­խա­գահ Գա­գիկ Յա­րու­թիւն­եան, որ նշեց, թէ այս որո­շու­մը ու­ժի մէջ կը մտնէ հրա­պա­րա­կու­մէն ետք եւ բո­ղո­քի եւ վե­րա­տես­ման են­թա­կայ չէ: Միւս կող­մէ , սոյն  ժո­ղո­վի նա­խօր­եա­կին, Երե­ւա­նի “Շա­հում­եան” հրա­պա­րա­կին վրայ,  կա­տար­ուե­ցաւ Հ.Յ.Դաշ­նակ­ցու­թեան եւ 14 այլ քա­ղա­քա­կան ու­ժե­րու հան­րա­հա­ւա­քը` Հա­յաս­տան – Թուրք­իա ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րուն դէմ: Այս առ­թիւ, բազ­մա­հա­զար ժո­ղո­վուրդ հա­շուող եր­թը ըն­թացք առաւ դէ­պի Սահ­մա­նադ­րա­կան դատարան: Ցոյ­ցին ու ջա­հեր­թին մաս­նա­կից­նե­րը Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նի ղե­կա­վա­րու­թեան յանձ­նե­ցին հան­րա­հա­ւա­քը կա­յաց­նող ու­ժե­րու մի­աց­եալ յայ­տա­րա­րու­թիւնը (էջ` 4):

Հա­ւա­քի ըն­թաց­քին, ելոյթ ու­նե­ցան զա­նա­զան ղե­կա­վար­ներ, որոնց կար­գին Արամ Կա­րա­պետ­եան (“Նոր Ժա­մա­նակ” Կու­սակ­ցու­թիւն), Յա­րու­թիւն Առա­քել­եան (Հ.Ռ.Ա.Կ.) եւ Ար­մէն Ռուս­տամ­եան (Հ.Յ.Դ.): Հան­րա­հա­ւա­քին ըն­թաց­քին խօսք առ­նող­նե­րը ան­գամ մը եւս յի­շե­ցու­ցին Հա­յաս­տան – Թուրք­իա ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րուն մէջ թաքն­ուած թրքա­կան նա­խա­պայ­ման­նե­րը, որոնք չեն հա­մա­պա­տաս­խաներ Հա­յաս­տա­նի սահ­մա­նադ­րա­կան տրա­մադ­րու­թիւն­նե­րուն:

Հա­յաս­տա­նի Ազ­գա­յին ժո­ղո­վի Հ.Յ.Դ. խմբակ­ցու­թեան ան­դամ, պաշտ­պա­նու­թեան, ներ­քին գոր­ծոց եւ ազ­գա­յին անվ­տան­գու­թեան մնա­յուն յանձ­նա­խում­բի նա­խա­գահ Հրայր Կա­րա­պետ­եան դի­տել տուաւ, որ Թուրք­իա աւե­լի լկտի­ա­բար սկսած է խօ­սիլ նա­խա­պայ­ման­նե­րուն մա­սին, իսկ ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րուն դէմ պայ­քա­րը ար­դէն աւե­լի վճռա­կան հանգր­ուան թե­ւա­կո­խած է, որով­հե­տեւ կա­ցու­թիւնը ճա­կա­տագ­րա­կան է:

Հ.Յ.Դ. Հա­յաս­տա­նի Գե­րա­գոյն մարմ­նի ներ­կա­յա­ցու­ցիչ, Ազ­գա­յին ժո­ղո­վի ար­տա­քին յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րու մնա­յուն յանձ­նա­խում­բի նա­խա­գահ Ար­մէն Ռուս­տամ­եան, որ վեր­ջերս Ա.Մ.Ն. Ար­եւել­եան շրջան այ­ցե­լած էր, հաս­տա­տեց թէ, որ­քան շուտ իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը զգան իրենց սխա­լը, այն­քան աւե­լի շուտ կա­րե­լի պի­տի ըլ­լայ ժո­ղո­վուր­դը փրկել այս փոր­ձու­թե­նէն, որով­հե­տեւ օրէ օր իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը հա­յու­թիւնը աւե­լի եւս կը մխրճեն այն­պի­սի տխրահռ­չակ գոր­ծըն­թա­ցի մէջ, որուն տէ­րը իրենք չեն:

Հ.Ռ.Ա.Կ.-ի ատե­նա­պետ Յա­րու­թիւն Առա­քել­եան դի­տել տուաւ, որ Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան գոր­ծիչ­նե­րը կը փոր­ձեն իրենց հեք­ի­աթ­նե­րով խա­բել ժո­ղո­վուր­դը, սա­կայն այդ մէ­կը ան­կա­րե­լի է, որով­հե­տեւ հա­մայն աշ­խար­հը կը լսէ թուրք իշ­խա­նա­ւոր­նե­րուն յայ­տա­րա­րու­թիւն­նե­րը, որոնց մէջ յստակ ակ­նար­կու­թիւն կը կա­տար­ուի թրքա­կան նա­խա­պայ­ման­նե­րուն: Նոր ժա­մա­նակ­ներ կու­սակ­ցու­թեան ղե­կա­վար Արամ Կա­րա­պետ­եան յայտ­նեց, որ Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նը մեծ պա­տաս­խա­նա­տուու­թեան դէմ յան­դի­ման կանգ­նած է, որով­հե­տեւ այս ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րով մեծ հար­ուած կը ստա­նան Ար­ցա­խի հար­ցը, Հայ դատն ու Արեւմ­տա­հա­յաս­տա­նի վե­րա­դար­ձը: Ան հարց տուաւ, որ արդ­եօք ան­գամ մը եւս Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նը պի­տի ընէ՞ ինչ որ իշ­խա­նու­թիւնը կը թե­լադ­րէ:

Հան­րա­հա­ւա­քին ըն­թաց­քին, շա­րու­նակ կոչ ուղղ­ուե­ցաւ Սահ­մա­նադ­րա­կան դա­տա­րա­նին` այս ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րուն մէջ գո­յու­թիւն ու­նե­ցող հա­կա­սահ­մա­նադ­րա­կան կէ­տե­րը բա­ցա­յայ­տե­լու եւ անոնց վա­ւե­րա­ցու­մը կա­սեց­նե­լու:

ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆԻ ՀԱՂՈՐԴԱԳՐՈՒԹԻՒՆԸ

ՀՀ սահմանադրական դատարանը Յունուարի 12, 2010-ին քննութեան առնելով «2009 թուականի Հոկտեմբերի 10ին Ցիւրիխ քաղաքում ստորագրուած՝ «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելու մասին» եւ «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ յարաբերութիւնների զարգացման մասին» արձանագրութիւններում ամրագրուած պարտաւորութիւնների՝ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութեանը համապատասխանութեան հարցը որոշելու վերաբերեալ գործը, մասնաւորապէս, իրաւական դիրքորոշումներ է արտայայտել այն մասին, որ.-
ա) Նշուած արձանագրութիւններով ստանձնուող փոխադարձ պարտաւորութիւնները՝ միջազգային իրաւունքի սկզբունքներին համապատասխան, ունեն բացառապէս երկկողմանի միջպետական բնոյթ եւ չեն կարող վերաբերել ու տարաբնոյթ յղումներով վերագրուել որեւէ երրորդ կողմի կամ վերջինիս հետ նշուած արձանագրութիւններն ստորագրած կողմերի փոխյարաբերութիւններին.
բ) Միջազգային պայմանագրերի նախաբաններում համընդհանուր ճանաչում ու լայն կիրառում գտած՝ «հաշուի առնելով», «նկատի ունենալով», «ճանաչելով», «նշելով», «ղեկավարուելով», «ձգտելով», «գիտակցելով», «կարեւորելով», «հաստատելով», «վերահաստատելով», «հաւաստելով», «վկայակոչելով», «յիշեցնելով», «ընդունելով», «համոզուած լինելով» եւ այլ եզրոյթներն արձանագրում են գոյութիւն ունեցող, փաստացի իրողութիւններ, ցանկութիւններ, նպատակներ, ձգտումներ, որոշակի ընդհանուր սկզբունքներ եւ այլն, որոնք նկատի ունենալով՝ պայմանագրի կողմերը փոխադարձութեան սկզբունքով համաձայնում են ստանձնել որոշակի միջազգային իրաւական պարտաւորութիւններ: Յիշեալ արձանագրութիւններով ստանձնուող երկու կոնկրէտ պարտաւորութիւնները՝ «հաստատել դիւանագիտական յարաբերութիւններ» եւ «բացելընդհանուր սահմանը», ունեն փոխպայմանաւորուած ելակետային նշանակութիւն: Հետեւաբար, այդ արձանագրութիւններում ամրագրուած միւս բոլոր պարտաւորութիւնները միջազգային իրաւական ուժ կարող են ունենալ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ փաստացի սահմանի բաց լինելու եւ կոնկրէտ դիւանագիտական յարաբերութիւնների առկայութեան դէպքում, որը ենթադրում է անհրաժեշտ նախադրեալների ապահովում կողմերի ստանձնած պայմանագրային պարտաւորութիւնները կատարելու համար.
գ) Նշուած արձանագրութիւնները չեն նախատեսում վիճելի հարցերի լուծման, պայմանագրային պարտաւորութիւնների կասեցման կամ դադարեցման ընթացակարգեր ու պայմաններ: Առաւելապէս շեշտադրումը կատարւում է ցանկութիւնների, նպատակների, յարաբերութիւնների յետագայ զարգացման նախադրեալների ստեղծման մտադրութիւնների վրայ: Ուստի սահմանադրական դատարանը նկատի է առնում, որ երկու երկրների միջեւ տարբեր ոլորտներում յարաբերութիւնների յետագայ հաստատումն ու զարգացումը խարսխուած կը լինի երկու պետութիւնների միջեւ գրաւոր ձեւով կնքուած եւ միջազգային իրաւունքով կարգաւորուող կոնկրէտ համաձայնութիւնների վրայ (համաձայն Միջազգային պայմանագրերի իրաւունքի մասին Վիեննայի 1969թ. կոնվենցիայի 2րդ յօդուածի 1ին կէտի առաջին ենթակէտի), որոնցմով ստանձնուող պարտաւորութիւնների սահմանադրականութեան գնահատման հարցը ՀՀ Սահմանադրութեան 100րդ յօդուածի 2րդ կէտի եւ «Սահմանադրական դատարանի մասին» ՀՀ օրէնքի 72րդ յօդուածի համաձայն կը դառնայ ինքնուրոյն քննութեան առարկայ.
դ) «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ յարաբերութիւնների զարգացման մասին» արձանագրութեամբ նախատեսուած՝ ընդհանուր սահմանը բացելու վերաբերեալ կողմերի յանձնառութեան շրջանակներում Հայաստանի Հանրապետութեան յանձնառութիւնը վերաբերելի է սահմանային անցակէտերի բնականոն գործունէութիւնն իր կողմից ապահովելու հետ կապուած իրաւակազմակերպչական ու կառուցակարգային խնդիրները լուծելու պատրաստակամութեանը:
ՀՀ սահմանադրական դատարանն ընդգծել է նաեւ, որ միջազգային պայմանագրերը Հայաստանի Հանրապետութեան համար իրաւաբանական ուժ կարող են ունենալ միայն ՀՀ Սահմանադրութեան 6րդ յօդուածով նախատեսուած իրաւակարգաւորման շրջանակներում՝ նկատի ունենալով միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնից դրանց վաւերականութեան ու ՀՀ Սահմանադրութեամբ սահմանուած ընթացակարգով Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւական համակարգի բաղկացուցիչ մաս լինելու հանգամանքները:
ՀՀ սահմանադրական դատարանը գտել է, որ «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ յարաբերութիւնների զարգացման մասին» արձանագրութեան դրոյթները Հայաստանի Հանրապետութեան օրինաստեղծ ու իրաւակիրառական պրակտիկայում, ինչպէս նաեւ միջպետական յարաբերութիւններում չեն կարող մեկնաբանուել ու կիրառուել այնպէս, որը կը հակասի ՀՀ Սահմանադրութեան նախաբանի դրոյթներին եւ Հայաստանի անկախութեան մասին հռչակագրի 11րդ կէտի պահանջներին:
Սահմանադրական դատարանն անհրաժեշտ է համարել, որպէսզի Հայաստանի Հանրապետութեան կողմից ձեռնարկուող քայլերը՝ նախատեսուող պարտաւորութիւնների ստանձնման եւ դրանց կատարումն անհրաժեշտ օրէնսդրական ու կառուցակարգային երաշխիքներով ապահովելու ուղղութեամբ, ներդաշնակ լինեն դատարանի որոշման մէջ ներկայացուած իրաւական դիրքորոշումներին եւ Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութեամբ ամրագրուած սահմանադրական կարգի հիմնարար սկզբունքներին:
ՀՀ սահմանադրական դատարանը, հաշուի առնելով որոշման մէջ արտայայտած իրաւական դիրքորոշումները, գտել է որ «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւններ հաստատելու մասին» եւ «Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան միջեւ յարաբերութիւնների զարգացման մասին» արձանագրութիւններում ամրագրուած պարտաւորութիւնները համապատասխանում են Հայաստանի Հանրապետութեան Սահմանադրութեանը:

Լու­սան­կար­ներ` Ին­նա Մխի­թար­եա­նի