Նուիրականութեան Եւ Գռեհկութեան Միջեւ

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան

Ժընեւ, 17 նոյեմբեր 2025

Ա. օր Յիսնակաց պահոց

Սուրբ Պատարագի արարողութիւնը միշտ ալ ներ­շնչած է զիս։ Անոր նախերգ շարականն իսկ «Խոր­հուրդ խորին անհաս եւ անսկիզբն» բառերով՝ մտածել տուած է ինծի, թէ ո՞վ եմ ես. հողէ ու մո­խիրէ կազմուած արարած մը, որ այսօր կամ նոյնիսկ վաղը անգոյութիւն մը գուցէ, կը համար­ձակիմ ներսիդիս կրելու արարիչ Աստուծոյ անմար լոյսին խորհուրդը։ Ո՞վ եմ ես, Տէ՛ր, որ զիս արժանի կը դարձնես ընդունելու քահանայութեան շնորհը՝ մատուցելու համար Անձիդ զոհաբերութեան սուրբ պատարագը։ Ո՞վ եմ ես, Տէ՛ր. գուցէ աննշան հիւլէ մը, որ կու գաս հաց ու գինիի խորհուրդով ճշմար­տապէս մարմնանալու եւ արիւնանալու թէկուզ մեղսագործ ձեռքերուս մէջ. սիրոյ զոհաբերում, որուն միջոցաւ երկինքը հաշտ կը դպչի երկրին, եւ կեանք, առաւել եւս կեանք կը պարգեւէ աշխար­հին։

Քահանայութիւնը իր էութեամբ հոգեւոր կոչման եւ խոնարհութեան խորհուրդ է։ Մարդը, հողածին եւ վերստին հող դարձող արարած մը, աստուածա­յին շնորհքով կը ստանձնէ առաքելութիւն մը, որ կը գերազանցէ իր բնական կարողութեան բոլոր սահմանները՝ դառնալով կրողն ու խորհրդակատարը աստուածային պաշտամունքին։ Արդարեւ, մահկանացու մարդու գոյութեան եւ Աստուծոյ յաւիտենութեան միջեւ առկայ յարակարծական այս լարուածութեան մէջ է, որ կը դրսեւորուի քահանայական կոչումին բուն իմաստը՝ իբրեւ մնայուն մասնակցութիւն Քրիստոսի փրկչական եւ յաւիտենական քահանայութեան խորհուրդներուն։

«Քահանան կանգնած երկրի վրայ՝ կատարողն է երկնային գործերուն»,– կ’ըսէ Յով­հաննէս Ոսկեբերան, գեղեցիկ ու պատկերաւոր համեմատութեամբ ծիսական խորհրդակատարութիւնը բնորոշելով իբրեւ երկինքի եւ երկրի միջեւ միութեան վայր։ Բանին կենաց պատարագը մարդկային գործ չէ, այլ միանգամայն աստուածային ներգործութիւն, որ կը կատարուի քահանայի անձին մէջ ու անոր միջոցով։ Քահանան Աստուծոյ գործակիցն է ու միաժամանակ ծառան։ Ան միանշանակ կը մնայ միջնորդ ու ծառայ, այլ ոչ թէ սրբագործող շնորհի աղբիւր: Ինք՝ իրեն շնորհուած առաքելութեան կեդրոնական դէմքը չէ, այլ միշտ կը վկայէ ու կը խօսի զինք քահանայական ծառայու­թեան կոչողին՝ Քրիստոսի մասին, ուստի ան ձայնն է, ոչ թէ խօսքը։

Քահանան իր կոչումը, նաեւ համայնքը կը սնուցանէ Ս. Հաղորդութեամբ, զայն կ’ա­ռաջնորդէ որպէս հովիւ, կը քարոզէ Աւետարանը, կը կատարէ պաշտամունքն ու խոր­հրդակատարութիւնները՝ ընկալելով իր անձը իբրեւ յատուկ միջնորդ իր հաւատաւոր համայնքի անդամներուն եւ Աստուծոյ միջեւ։ Այս իմաստով Ս. Գրիգոր Տաթեւացի կ’ըսէ. «Քահանային գործը կրկնակի է՝ նախ սրբել մարդը իր մեղքերէն եւ ապա զայն ընծայել Աստուծոյ»[1]։ Այսպէս կը բնորոշուի քահանայի հիմնարար առաքելութիւնը՝ նախ սրբել մարդը իր գործած մեղքերէն, որպէսզի վերանայ այն պատուարը, որ զինք կը բաժնէ Աստուծմէ։

Ահաւասիկ ա՛յս է Քրիստոսի եւ Անոր հիմնած եկեղեցիին որպէս քահանայ ծառայելու արժանապատուութեան, բայց նաեւ պատասխանատւութեան հիմքը՝ ներկայութիւն դարձնել Բանին կենաց փրկարար խորհուրդը համայնքին մէջ եւ անոր անդամներուն միջեւ։

Քահանայութիւնը պաշտօն մը չէ, որ մարդ կը կիրառէ, այլ՝ ինքնութիւն, հոգեւոր կո­չում, որ գոյաբանօրէն կը փոխակերպէ օծեալը իր էութեամբ ու անոր կը շնորհէ իշ­խանութիւն ծառայելու Տիրոջը եւ անոր հօտին։ Այս իշխանութիւնը, սակայն, միայն ծառայական է եւ որեւէ առնչութիւն չունի իշխելու, տիրապետելու կամ ուժ բա­նեցնելու որեւէ ձեւի հետ։

Քահանայ ըլլալը գերազանցապէս հոգեւոր կոչումի ու անոր հետ ենթակային համակ ինքնանոյնացումի իրողութիւն է։ Քահանայութեան կոչումը Աստուծոյ եւ քահանային միջեւ սուրբ օծումով հաստատուած սիրոյ խորհուրդ մըն է, որ շատ աւելին է, քան ար­տաքնապէս տուչութիւն թուող երեւոյթ մը։ Ան մակերեսային զգացում մը չէ, այլ՝ կո­չումնաւորի ներսիդին խոր համոզում եւ Աստուծոյ շնորհքով ծնած ներքին ստուգու­թիւն, որ ունի գոյութենական ընկալումի մը ամբողջ տարողութիւնը։

Ձեռնադրութիւնն ու օծումը, որոնք ընծայեալը Ս. Խորանին վրայ հոգեւոր մասնաւոր արարողութեամբ կ’ընդունի, Եկեղեցւոյ եօթը առանձնայատուկ խորհուրդներէն մին է եւ ունի անկրկնելի եւ անջնջելի նկարագիր։ Այնպէս ինչպէս մկրտութիւնն ու դրոշմն են անկրկնելի, նոյնպէս եւ ձեռնադրութեան կամ քահանայական օծումի խորհուրդներն են անջնջելի։ Հետեւաբար, ինչպէս կարելի չէ վաւերականօրէն մկրտուած եւ դրոշմուած քրիստոնեան «մկրտալոյծ» կամ «դրոշմալոյծ» հռչակել, նոյնպէս անկարելի է օրինաւո­րապէս ձեռնադրուած եւ սուրբ միւռոնով օծուած քահանան կարգալուծել։

Երբ ուշադիր հետեւինք քահանայական ձեռնադրութեան արարողակարգին կամ ու­սումնասիրենք ձեռնադրութեան Մաշտոցին մէջ աւանդուած բոլոր աղօթքներն ու ա­նոնց ուղեկցող շարականները, ապա միանգամայն կը համոզուինք, որ այդ խորհուրդը սրբագործողը Ս. Հոգին Աստուած է՝ աստուածային ներգործութեամբ ձեռնադրուողը Քրիստոսի քահանայագործական պաշտօնին մասնակից դարձնողը, երկնային շնորհ­ներ պարգեւողն ու զայն Եկեղեցւոյ ծառայութեան անդամագրողը։ Թէպէտ,– ըստ Եկե­ղեցւոյ վարդապետութեան,– քահանան ձեռնադրող եւ օծող եպիսկոպոսը կրողն է ա­ռաքելական իրաւայաջորդութեան, միեւնոյն է, ան ընդամէնը ձեռնադրութիւնը պաշ­տօնավարողն է, մինչդեռ զայն վաւերացնողն ու սրբագործողը Ս. Հոգին է։ Այս առումով Ե. դարու մեր նշանաւոր հայրապետներէն Յովհան Ա. Մանդակունի իր «Յաղագս բամ­բասողաց եւ չդատելոց զվարդապետսն» ճառին մէջ որոշապէս կը վկայէ. «Երբ [քահա­նան] արհամարհես՝ կը մեղանչես Աստուծոյ դէմ, որ զինք ձեռնադրեց եւ որուն միջոցաւ Ինք կը կատարէ [Ս. Պատարագի] Խորհուրդը եւ մկրտութիւնը»[2]։

Հետեւաբար, Ս. Հոգւոյն ներգործութեամբ սրբագործուած քահանայի ձեռնադրու­թիւնն ու օծումը,– ինչպէս մկրտութեան եւ դրոշմի խորհուրդներու պարագաներն էին,– ունին անկրկնելի, անջնջելի եւ անլուծելի նկարագիր։ Թէկուզ արտաքին հանգամանք­ներ երբ սահմանափակեն կամ խանգարեն քահանան շարունակելու իր հոգեւոր ծա­ռայութիւնը, անոր ներսիդին՝ էութեան մէջ, քահանայ ըլլալու փաստը կը մնայ անեղծ եւ անփոփոխ։

Այս առումով հարկ է նշել, որ եթէ երբեք այսպէս կոչուած «կարգալոյծ» քահանան իր հոգեւոր կոչումէն թելադրուած որեւէ խորհրդակատարութիւն իրականացնէ,– թէպէտ ինչքան ալ այդ ներհակ ըլլայ եկեղեցական կանոնական իրաւունքին,– միանշանակ վա­ւերական է։ Յատկապէս խիստ անհրաժեշտութեան պարագաներու կամ երբ կայ հա­մայնք, որ այդ խորհրդակատարութիւնը,– պատարագ, կնունք կամ պսակ,– յօժարա­կամ կ’ընդունի, որու միջոցով մեղքերէ կը սրբուի եւ կը մերձենայ Քրիստոսի։ Ի վերջոյ այս պարագային ի՞նչ կամ ո՞վ է Եկեղեցին, եթէ ոչ Տիրոջ անունով, Անոր փրկարար ներկայութեան շուրջ համախմբուած մարդիկ՝ քրիստոնէական համայնքը։ Պէտք չէ մոռնալ Տէրունի պատգամը, որ կ’ըսէ. «Ուր երկու կամ երեք հոգի հաւաքուած ըլլան իմ անունովս, այնտեղ եմ ես՝ անոնց մէջ» (Մտթ. ԺԸ, 20)։

Ուստի Եկեղեցւոյ վարդապետութեան այս սկզբունքէն մեկնելով կրկին կարելի է հա­ւաստել «մէ՛կ անգամ քահանայ՝ ընդմիշտ քահանայ» կարգախօսը։

Ոչ մէկ ուժ գոյութիւն ունի, որ կարենայ խախտել այս կարգը, որովհետեւ ան կը հիմ­նուի «աստուածային իրաւունք»-ի եւ ոչ թէ եկեղեցական ժողովներէ սահմանուած «մարդկային իրաւունք»-ի վրայ։ Եկեղեցւոյ աստուածաբանութիւնը, նաեւ աւանդու­թիւնը կը վարդապետեն, որ քահանայական ձեռնադրութիւնը Քրիստոսէ հաստա­տուած կարգ է, ուստի ան ուղղակի աստուածային կամքէն բխող տնօրինում է եւ ոչ թէ մարդկային գործառոյթ։ Տիրոջմէն շնորհուած եւ սրբագործուած այս կարգը բնական ոչ մէկ հեղինակութիւն կրնայ լուծարել՝ ո՛չ հուրը, ո՛չ սուրը եւ ո՛չ իսկ մահը։

Այս առնչութեամբ մեր պատմութիւնը բացառիկ օրինակներ աւանդած է մեզի, որոնք միանշանակ ակներեւ կը դարձնեն քահանայական կոչումին անլուծարելիութիւնը, բո­լոր պարագաներուն՝ նաեւ անխորտակելիութիւնը։ Այստեղ հարկ չեմ տեսներ տողերս ծանրաբեռնելու այս մասին մատենագրական բազմաթիւ վկայութիւններով։ Բայց թող արտօնուած ըլլայ ինծի վերստին Ե. դարէն բերելու պերճախօս վկայութիւն մը՝ առնչ­ուած Գիւտ Ա. Արահեզացի կամ Ոթմսեցի կաթողիկոսի կեանքին հետ, որ արդարօրէն դասուած է մեր Եկեղեցւոյ լուսապսակ հայրապետներու շարքին։

Ղազար Փարպեցի իր «Պատմութիւն հայոց»-ին մէջ կ’աւանդէ, որ Գիւտ կաթողիկոս պարսից Պերոզ թագաւորին առջեւ Գադիշօ Խորխոռունիի կողմէ կ’ամբաստանուի բիւզանդամէտ գործունէութեան մէջ։ Ուստի ան պատասխանատւութեան կը կանչուի Տիզպոն։ Պերոզ հայոց կաթողիկոսին կ’առաջարկէ հրովարտակով հաստատել իր կա­թողիկոսական պաշտօնը եւ պատուով ուղարկել Հայաստան, եթէ վերջինս իր կամքին ենթարկուի եւ երկրպագէ արեգակին, այլապէս կը սպառնայ զրկել զինք կաթողիկո­սական Աթոռէն: Իր հոգեւոր կոչումին ամբողջապէս գիտակից Գիւտ կաթողիկոս պար­սից արքայից արքայ Պերոզի քաջաբար կը պատասխանէ, որ ան կրնայ զինք զրկել կաթողիկոսական Աթոռէն, սակայն իր եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան պատիւը իրմէ չեն կրնար խլել ո՛չ թագաւորները, ո՛չ իշխանները, եւ ո՛չ իսկ մահը։ Փարպեց­ւոյ գրաբար բնագիրը, անշուշտ, շատ աւելի գեղեցիկ կը հնչէ, երբ կ’ըսէ. «Իսկ յաղագս եպիսկոպոսական ձեռնադրութեանս որ ասես, թէ ի բաց առնում ի քէն՝ զայս երկնա­ւոր ձեռնադրութեան պատիւ առնուլ յինէն ո՛չ թագաւորք եւ ո՛չ յիշխանաց ոք, այլ մահ ո՛չ իշխէ, քանզի եւ կարէ իսկ ոչ»[3]։

Նաեւ այս մէջբերումին մէջ յատկնշական է, որ Ե. դարու մեր հայրապետներուն համար ձեռնադրութիւնը «երկնաւոր պատիւ» է եւ ոչ թէ երկրաւոր։ Ան աստուածային շնորհա­տւութիւն մըն է եւ ամենեւին ո՛չ մարդկային։

Պէտք չէ մոռնալ, որ տակաւին Գիւտ կաթողիկոսի կենդանութեան տարիներուն տեղի ունեցած Աւարայրի ճակատամարտի նախօրեակին հայոց սպարապետը՝ Վարդան, իր քաջ զինակիցներուն ուղղած իր ճառին մէջ կ’ըսէ, թէ քրիստոնէութիւնը հանդերձ մը չէ, որ վրանիս հագած ենք, այլ ան մեր մարմնին գոյնն է, զոր կարելի չէ փոխել։ Վասնզի անոր հիմերը ամրապէս հաստատուած են անշարժ վէմին՝ Քրիստոսի հաւատքին վրայ։ Այս նոյն հաւատքին վրայ խարսխուած է նաեւ քահանայական կոչումը, զոր ոչ մէկ ուժ կրնայ այլայլել, ո՛չ թագաւորները, ո՛չ իշխանները, ո՛չ կաթողիկոսները, եւ ո՛չ իսկ մահը։

Քահանայ ըլլալը տիտղոս մը չէ, որ զայն կարելի ըլլայ շնորհել, ապա շնորհազրկել անկէ։ Քահանայական ձեռնադրութիւնն ու օծումը աստուածային խորհուրդներ են, որոնք ոչ մէկ ուժ, ոչ մէկ քաղաքական կամ եկեղեցական հեղինակութիւն կրնայ լուծարել, եւ ոչ իսկ մահը՝ զանոնք խորտակել, ինչպէս անյողդողդ համոզումով վկայած է Գիւտ Ա. կաթողիկոս պարսից գերհզօր արքայից արքային դէմ։

Վերոգրեալներուն պերճախօս ապացոյցներէն մին կը հանդիսանայ այն փաստը, որ երբ այսպէս կոչուած «կարգալոյծ» դարձած հոգեւորականի մը կարգը կը վերականգ­նուի, ապա զինք ո՛չ վերստին կը ձեռնադրեն եւ ո՛չ ալ կ’օծեն, այլ ընդամէնը «Պահ­պանիչ» օրհնութեան աղօթք մը կարդալով զայն կը վերահաստատեն իր ծառայութեան մէջ։

«Առաքելական կանոնադրութիւն»-ը եւ այլ կանոնախումբեր, որոնց մէջ լիառատ են կարգալուծումի վերաբերեալ կանոններն ու յօդուածները, ոչ մէկ վաւերական առնչու­թիւն ունին Յիսուսի առաքեալներուն հետ։ Անոնք Դ. դարու ասորական դաւանամոլ եւ ջղուտ միջավայրի զանազան ստեղծագործութիւններ են, որոնք հետագային վերա­գրուած են առաքեալներուն, եւ չարաշահելով անոնց անունին հեղինակութիւնը՝ մուտք գործած են Եկեղեցի, իսկ այսօր այդ չարաբաստիկ կարգալուծումները դարձած են եկեղեցական յաւուր պատշաճի աղէտաբեր օրակարգ։

Ցաւօք, եկեղեցւոյ վերնախաւին շահերը պաշտպանելու նախանձայուզութեամբ վարձ­կան որոշ քահանաներ, կառչած «Կանոնագիրք հայոց»-ին մէջ ներառուած կենտ ու կունտ յօդուածներու վրայ՝ հասարակական շուկան ողողած են կարգալուծութիւնը ջատագովող գրաւոր եւ բանաւոր ելոյթներով։ Այդ յօդուածները,– ինչքան ալ սահ­մանուած ըլլան եկեղեցական տարբեր ժողովներէ, – միեւնոյն է, բնաւ եւ երբեք չեն ար­տացոլացներ դաւանաբանական պարտաւորեցնող ճշմարտութիւններ։

Նախ պէտք է ուսումնասիրել այդ ժողովներուն ժամանակը, անոնց գումարուելուն եւ սահմանած յօդուածներուն դրդապատճառները։ Զորօրինակ՝ Անտիոքի ժողովի (341 թ.) կանոնները, որոնք վերջերս ի նպաստ կարգալուծութեան տոկմաներու լայնօրէն կը շրջանառուին Էջմիածնի կայսերապապական որոշ կղերականներու կողմէ, սահման­ուած են ի նպաստ արիոսականութեան հետեւող եպիսկոպոսներու, որոնց գլխաւոր առաջադրանքն էր անկարելի դարձնել Աթանաս Աղեքսանդրացիին աքսորէ վերադար­ձը, որ տեղի ունեցած էր 339 թուականին արիոսականութեան կողմնակից Կոստան­դիանոս Բ. կայսեր (337–340) հրահանգով։ Ուրեմն՝ վերոգրեալ ժողովին մէջ եպիսկո­պոսներու եւ քահանաներու կարգալուծութեան վերաբերող կանոնները առանձնապէս այս խորապատկերին եւ պատմական իրադարձութիւններուն առնչութեամբ պէտք է ընկալուին։ Մինչդեռ Ընդհանրական եկեղեցին, ընդսմին եւ Հայց․ առաք․ եկեղեցին, իբ­րեւ աղանդ կը նզովեն արիոսականութիւնը, իսկ մեծն Աթանաս Աղեքսանդրացին կը դասեն իրենց սրբադասուած հայրապետներու շարքին։

Կարգապահական խախտումներու առթիւ եղած կարգալուծումները վերոգրեալ աստ­ուածային խորհուրդին դէմ ուղղակի սրբապղծութիւն մըն է, իսկ մարդկային առումով՝ կատարուածը ամենավայրենի բարբարոսութիւն, որ ոչ մէկ կապ ունի քրիստոնէական ներողամտութեան եւ սիրոյ վարդապետութեան հետ։ Կարգալուծումը կ’իրականանայ միայն այն պարագային, երբ ենթական հերետիկոսական ծանր մոլորութեան մը մէջ կը գտնուի եւ չ’անսար Եկեղեցւոյ կոչին՝ հրաժարելու քրիստոնէական հաւատքի գերագոյն ճշմարտութիւններուն դէմ իր դաւանած ուսմունքէն։ Զորօրինակ՝ եթէ որեւէ մէկ եկեղե­ցական ուրանայ Քրիստոսի անձին մէջ աստուածային եւ մարդկային միացեալ բնու­թիւնը, թէ Քրիստոս կատարեալ Աստուած եւ միաժամանակ կատարեալ մարդ չէ, կամ եթէ ուսուցանէ, թէ Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածածին չէ, այլ մարդածին, այլապէս՝ Որդի Աստուած Հօրը համագոյակից չէ կամ պաշտօնապէս մերժէ Նիկիական հանգանակին դաւանական սկզբունքները եւ այլն։ Կամ Հաւատամքին իբրեւ յաւելուած արտասա­նուող հատուածը, որ Գրիգոր Լուսաւորչի կը վերագրուի, ուր կ’ըսէ. «Իսկ անոնք, ո­րոնք կ’ըսեն, թէ կար ժամանակ, երբ չկար Որդին, կամ կար ժամանակ, երբ չկար Սուրբ Հոգին, կամ կ’ըսեն, թէ ոչինչէն գոյացան կամ այլ էութենէ են Աստուծոյ Որդին կամ Սուրբ Հոգին, եւ թէ անոնք ենթակայ են փոփոխութեան կամ այլայլման, այնպիսիք կը նզովէ Ընդհանրական եւ Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին»։ Արդարեւ, հերետիկոսու­թեան այս եւ նման պարագաներու ան Ս. Հոգւոյն պարգեւած շնորհներէն ինքնսըտինք­եան շնորհազրկուելով՝ կը դառնայ կարգալոյծ, իսկ Եկեղեցին պարզապէս այդ փաստն է, որ կը հաստատէ։ Ի դէպ պէտք է շեշտել, որ մեր Եկեղեցին երբեք անձը չէ, որ կը նզո­վէ, այլ անոր դաւանած հերետիկոսական վարդապետութիւնը։ Չէ՞ որ Աստուած նաեւ մեղաւորը կը սիրէ, բայց ոչ ինքնին՝ մեղքը։ Աստուածային սէրն ու ողորմածութիւնը մարդկային մեր մտքին ու երեւակայութեան բոլոր չափանիշերէն գերազանցապէս գերիվեր ճշմարտութիւն մըն է, սակայն սէր մը, որ նզովքի ու ատելութեան կը փոխուի, կը յարաբերականացնէ ամբողջ Փրկագործութեան խորին խորհուրդը։

Ամէն անգամ, երբ մեր եկեղեցական բեմերէն սա կամ նա հոգեւորականի՝ քահանայի, վարդապետի կամ եպիսկոպոսի մը կարգալուծումին վերաբերեալ յայտարարութիւն մը կը հրապարակուի, կարգալուծուողէն աւելի զայն կարգալուծողը կը նսեմանայ՝ աստ­ուածային խորհուրդին սրբութեան եւ հոգեւոր կոչումին վսեմութեան հանդէպ իրեն վստահուած հեղինակութիւնը չարաշահելուն համար։ Որովհետեւ ցարդ մեր գիտցած կարգալոյծ հռչակուածներու պարագային ծանրակշիռ պատճառ մը չկայ անոնց հան­դէպ նման բիրտ վճիռ մը կայացնելու անհրաժեշտութեան վերաբերեալ։ Եկեղեցին շատ մը այլընտրանքային միջոցներ ունի կարգապահական հարցեր կանոնաւորելու համար, բայց ոչ թէ յումպէտս, ի ժամու եւ ի տարաժամու կարգալոյծ հռչակել ծառայող եկեղե­ցականներ՝ գործելով ծանրագոյն ոճիր մը անոնց հոգիին դէմ։ Չէ՞ որ Եկեղեցիին առա­քելութիւնը մարդը փրկելն է եւ ոչ թէ զայն կործանելը։

Անգամ մը եւս՝ քահանային հոգեւոր կոչումը անոր հաւատքին եւ ինքնութեան ան­բաժան մէկ մասը կը կազմէ։ Աստուածաբանական եւ կրօնագիտական կատարեալ ան­հեթեթութիւն է,– թէկուզ «հայրապետական տնօրինում»-ով,– կարգալոյծ հռչակել հո­գեւորական մը, որ ո՛չ իր կոչումէն յօժարակամ հրաժարած, ո՛չ հերետիկոսութիւն մը դաւանած, եւ ո՛չ ալ բարոյական ծանրակշիռ յանցանք մը գործած է։ Եթէ երբեք կարգա­լուծելու այսօրուան չարաբաստիկ դրութիւնը հաստատող արհեստածին տրամաբա­նութեամբ պիտի առաջնորդուինք,– սարկաւագի ու քահանայի, վարդապետի ու եպիս­կոպոսի պարագային,– ապա նոյն տրամաբանութեամբ նաեւ պիտի ընդունինք կա­թողիկոսի կարգալուծութեան հնարաւորութիւնը՝ թէկուզ այս անգամ բացառաբար ոչ «հայրապետական տնօրինում»-ով։

Արդարեւ պէտք չէ մոռնալ՝ կապանքը, որով զոհդ շղթայած ես, միւս ծայրը քու ձեռքդ կը գտնուի։

 [1] Հմմտ. Գրիգոր Տաթեւացի, «Գիրք որ կոչի Ամառան հատոր», Կ.Պոլիս, 1741, էջ 443։

[2] Հմմտ. «Մատենագիրք Հայոց», Յովհան Մանդակունի, «Ճառք», Ա. հատ., Անթիլիաս, 2003, էջ 1205։

[3] Հմմտ. Ղազար Փարպեցի, «Ղազարայ Փարպեցւոյ Պատմութիւն Հայոց եւ Թուղթ առ Վահան Մամի­կոնեան», Տիփղիս, 1904, Էջ 115: