Նոր «Մեծ Խաղը»

0 0
Read Time:4 Minute, 25 Second

p7 zaragolu

ՌԱԿԸՊ ԶԱՐԱՔՕԼՈՒ
«Ակօս»
Great Game – Մեծ Խաղ։ Այսպէս անուանուած էր, ԺԹ. դարէն մինչեւ Ա. Աշխարհամարտ, գեր-պետութիւններուն համար ռազմավարական արժէք ներկայացնող տարածքները անոնց միջեւ բաժնելու մրցապայքարը։
Պայքարը նախ սահմանափակուած էր Մեծն Բրիտանիոյ, Ցարական Ռուսաստանի եւ Ֆրանսայի միջեւ՝ բաժնելու համար Օսմանեան Կայսրութիւնը, Կեդրոնական Ասիան եւ Ծայրագոյն Արեւելքը։
Վիլհելմ Բ.ի շրջանին գերմանական գաղութատիրութիւնն ալ «Drang nach Osten» (Արեւելեան Մղում) կարգախօսով մասնակցեցաւ այս կեղտոտ մրցակցութեան։ Այդ հանգրուանին Իսլամ կրօնն ալ սկսաւ յայտնուելու իբրեւ նոր դերակատարի։ Սոյն գործօնը աւելի ետք շահագործուեցաւ նախ Նացիական Գերմանիոյ, ապա՝ Ա.Մ.Ն.ի կողմէ։
Խորհրդային աշխարհի մը առկայութեան, անխուսափելի էր գաղութատիրութեան նահանջը եւ ազգային շարժումներուն ծաղկումով երկբեւեռ աշխարհի մը կազմութիւնը։
Ֆրանսական յեղափոխութեան 200 ամեակին, ուզէք յեղափոխութիւն ըսէք, ուզէք հակայեղափոխութիւն, երկբեւեռ համակարգը խանգարուեցաւ, իր ետին դէպի անդունդ տանող հսկայ ձգողութեան ուժ մը գոյացնելով։
Անխուսափելի էր գոյացած պարապութիւնը լեցնելը։
Արեւմտեան եւ Կեդրոնական Եւրոպայի մէջ համերաշխութեամբ կատարուեցաւ այդ անցման շրջանը, իսկ Պալքանեան երկիրներու եւ Կովկասներու մէջ բազմաթիւ բախումներ եւ պատերազմներ ծագեցան։
Ամէնուրեք հանդիպեցանք «Մեխակ»ի եւ այլն յեղափոխութիւններու։ Եւ պատմութեան այս հոսանքով ի վերջոյ բռնկեցաւ «Արաբական Գարուն»ը։ Թէեւ «Արաբական Գարուն»ի նախափորձը արդէն փորձուած էր՝ Եգիպտոսի մէջ Նասըրականութեամբ, Իրաքի եւ Սուրիոյ մէջ Պաասական շարժումի վերելքով, Թունուզի մէջ աշխարհիկ համակարգի հաստատումով, Լիպիոյ մէջ «Կանաչ Յեղափոխութեամբ», Եմէնի մէջ «Ժողովրդական Հանրապետութիւնով»։
Երկբեւեռ համաշխարհային համակարգը շուրջ 30 տարիներ առիթ տուաւ այդ համակարգերու շարունակուելուն։
Խորհրդային Միութեան ժառանգորդ Ռուսաստանի Դաշնութիւնը, բացի Կեդրոնական եւ Արեւելեան Եւրոպայի ու կարգ մը Պալքանեան երկիրներու մօտ ազդեցութեան տարածքի կորուստէ, նախկին Խորհրդային հանրապետութիւններու տարանջատումով հեռացաւ նաեւ Պալթեան ծովէն։ Սեւ Ծովու հետ կապը նոյնպէս կարեւոր չափով խզուեցաւ Ուքրանիոյ միջոցաւ։ Կորսնցուց Վրաստանը, փորձեց ետ ստանալ, բայց չյաջողեցաւ։ Վրաստան մտաւ ՆԱԹՕ՝ Թուրքիոյ ազդեցութեան տակ գտնուող անդամ դառնալով։ 1921էն ետք առաջին անգամ ըլլալով՝ Պաթումը դարձած է Վրաստանի ու Թուրքիոյ հասարակաց օդակայանը։
Ի վերջոյ եկած է նոր «Մեծ Խաղ»ի ժամանակը։
Ռուսաստանի թեւերը մաս առ մաս կը հատուին։ Ուկրանիոյ ճգնաժամը պատճառ եղաւ, որ Ռուսաստան զարթնի։ Ռուսաստանը ամբողջութիւն մը ըլլալով՝ Համակարգը զայն չէր ուզած իր մէջ։ Ֆրանքօ-Գերմանական կորիզի մը շուրջ ձեւաւորուած Եւրոպական Միութիւնը իր ազդեցութիւնը հետզհետէ տարածեց դէպի արեւելք եւ պաշարումը հասաւ մինչեւ Սանկտ Փեթերսպուրկի եւ Մոսկուայի մերձակայքը։ Նացիներու հրասայլերը ետ շպրտած այդ հողերը, այս անգամ, կը գրաւուէին «խաղաղ» միջոցներով, նախ DMի, ապա՝ Եւրոյի զօրութեամբ։
Նոր «Մեծ Խաղ»ով զարթնած Մոսկուան, շախմատի աղիւսակին վրայ, առաջին քայլին դիմեց Ուքրանիոյ մէջ։ Նուաճեց ԺԹ. եւ Ի. դարերուն թաթարներուն դէմ գործադրուած տոհմիկ մաքրագործումով կազմուած Ղրիմը։
Փոխադարձ հարուածը եկաւ Միջերկրականի մէջ՝ Խորհրդային տարիներէն մնացած «վերջին թեւը» Սուրիոյ մէջ հատելու ձեւով։ Սուրիա անդամներէն մէկն էր Սատտամեան Իրաքի դէմ մղուած «Ծոց»ի պատերազմի դաշնակից ճակատին, բայց քսան տարի անց հասած էր իր հերթը։
ԱՔՓի միջոցաւ ծաղկեցաւ Անգարայի գարունը։ Մարեցաւ քեմալական իշխանութիւնը։ Արաբական քեմալականութիւն համարուող Պաասի Սուրիոյ եւ Իրաքի մէջ անկումով՝ մեծ խաղի դերակատարները ուղղուեցան հաւատքի խաղաքարտին։ Չոքած էր արաբական ապակրօնական գաղափարախօսութիւնը։ Երբ Սատտամականներ ՏԱՀԵՇի հունտեր կը սերմանէին, անդին Սուրիոյ մէջ Ճիհատականները ընդդիմադիր շարժումի ղեկը խլեցին թոյլ ազատականներու ձեռքէն։ Ճիհատականներու այս յառաջընթացին դէմ ալէվիները եւ այլ ոչ-սիւննի խմբակցութիւնները յամառ դիմադրութենէ զատ միջոց չունեցան։
Եզրակացնելով՝ կարելի է ըսել, թէ Սայքս Փիքոյի քարտէսները աւելի քան 90 տարի գործադրուեցան Միջին Արեւելքի երկիրներու մէջ։ Քրտական բնօրրանը նախ ԺԷ. դարուն Քասրը Շիրինի դաշինքով երկուքի բաժնուած էր։ Ա. Աշխարհամարտէն ետք չորսի բաժնուեցաւ։ Իրարու հակադրուած արաբ, թուրք եւ պարսիկ ազգայնականութիւնները համաձայնութիւն կնքեցին՝ միացեալ Քիւրտիստանի մը հաւանականութեան դէմ ամէն գնով պայքարելու համար։
Նոր «Մեծ Խաղ»ին մէջ Սայքս Փիքոյի քարտէսները ժամանակավրէպ դարձան, իսկ Օսմանեան վիլայէթներու (նահանգներու) եւ Ֆրանսական մանտաթի (հոգատարութեան) քարտէսները վերարժեւորուեցան։ ՏԱՀԵՇ այս նոր խաղի դերակատարներէն է։ Նոյնպէս՝ սուրիական-ռուսական յարձակումները Հալէպի ուղղութեամբ, խաղաղութեան բանակցութիւններու նախօրեակին։
Միջին Արեւելքի նոր քարտէսը կը ձեւաւորուի տոհմային եւ կրօնական տարբերութիւններու հիման վրայ։ Միայն քիւրտերն են, որ կրօնական տարբերութիւնները յաղթահարելու ընդունակ հասարակական կառոյցներ ունին։ Ափսոս, որ արաբական աշխարհի մէջ արդէն թոյլ հասարակական կառոյցները բոլորովին կքեցան։
Նոր քարտէսով անխուսափելի կը դառնայ Իրաքի երեք մասի բաժանումը եւ սիւննի հատուածին Սուրիոյ համապատասխան բաժնի հետ միացումը։ Խիստ հաւանական է Միջերկրականի ափին ալէվիներու գերակշռութեամբ, այլ հաւաքականութիւններու ալ բաց, եւ Ռուսիոյ հովանաւորութեամբ նոր պետութեան մը կազմութիւնը։ Կ֊՚ակնկալուի որ Եւրոպական Միութիւնն ալ պիտի յօժարի այդ պետութեան։ Կը նպատակադրուի Հալէպի ալ այս կառոյցին մասնակցութիւնը։
Հիւսիսային քրտաբնակ հատուածը ծանր սպառնալիքի մը ենթակայ է։ Անգարա երդուած է՝ նոր քրտական պետութեան մը առիթ չտալու համար։ Պարոն Տաւութօղլու մասամբ իրաւացի ըլլալով մտահոգ է Հալէպի սիւննիներու դէմ էթնիկական մաքրագործում մը կատարուելէն։ Այս մտավախութեամբ սահմանը կը փակէ աւելի քան մէկ միլիոն իսլամ եղբայրներուն դիմաց։ Իսկ ինք նոյն քաղաքականութիւնը կը գործադրէ Ռոժավայի քիւրտերուն դէմ։
Անգարա նոր ազդեցութեան գօտիով մը փորձեց սիւննիական էնթերնասիոնալ (միջազգայնական) մը գոյացնել, եւ սխալեցաւ անշուշտ։ Քիւրտերուն գլխաւոր սպառնալիք համարեց։ Այս ռազմավարութեամբ ալ Նոր «Մեծ Խաղ»ին մէջ առանձին մնաց։ Հիմա կը փորձէ այդ սխալի հետեւանքով մատնուած իր պարտութեան ոխը քիւրտերէն առնել։
Լքելով Ռուսաստանի եւ հարեւան երկիրներու հետ խնդիրները լուծելու քաղաքականութիւնը՝ գաղափարախօսական նախասիրութեամբ մը իր պատմութեան մեծագոյն սխալը գործած է Թուրքիոյ կառավարութիւնը։ Դեռ մօտ անցեալին, Պարսկաստանի հետ միջնորդութեան ջանքեր կը փորձէր։ Հիմա մատնուած է աւանդական թշնամութեան։ Աւելի քան 60 տարիէ ի վեր գործընկեր Ա.Մ.Ն.ի հետ ալ հակադիր դիրքերու մատնուելու համար յիմար ըլլալ պէտք է։

Քիւրտերը սիրաշահելով՝ Թուրքիա կրնար տարածաշրջանի մէջ իր երազած ազդեցութիւնը հաստատել։ Ներկայ դրութեամբ ՓՔՔէն շատ աւելի արմատական միաւորումներուն զարգացման ականատես կ֊՚ըլլանք։ 30 տարուան պատերազմի պայմաններուն մէջ հասակ առած քիւրտ երիտասարդութիւնը բոլորովին հեռացած է Թուրքիոյ հետ համերաշխ ըլլալու մտայնութենէն։ Ո՛չ Անգարայի ահաբեկչական յարձակումը, ո՛չ ալ բանակի եւ ոստիկանութեան յատուկ ծառայութեան բաժիններու քրտաբնակ քաղաքներու մէջ ժողովուրդին դէմ գործադրած վայրագութիւնը ընդունելի կրնան ըլլալ։ Երկուքն ալ Ժընեւեան սկզբունքներու խախտումն են։
Քիչ մը աւելի հանդարտ, ողջամիտ եւ անոխակալ ըլլալ եթէ յաջողինք, մի գուցէ կարենանք վերադառնալ բանակցութիւններու սեղան։
Յուսանք այս հաւանականութիւնը կը յաջողի մինչեւ նոր Նէվրոզ։

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles