ՅՈԳՆԱԿԻԱՑՈՂ ԵՒ ԹԱՓԱՌՈՂ ՍՓԻՒՌՔԻ ԱՄԱՌՆԱՅԻՆ ՄԻՆԻ-ԹԱՏՐՈՆԸ ՈՎԿԻԱՆՈՍԻ ԱՓԻՆ

0 0
Read Time:7 Minute, 2 Second

Յ. Պալեան

            Թատրոն՝ առանց բեմադրիչի եւ գաղտնի միակ հանդիսատեսով:

            Ֆրանսայի հիւսիսը, Նորմանտիի մէջ, Ատլանտեանի ափին, փոքրիկ քաղաք մըն է Վիլլէր-սիւր-մէր: Հոս փոքրաթիւ հայեր արձակուրդի կու գան: Ոմանք գնած են յատուկ կերպով կառուցուած շէնքերու մէջ տուփկի պէս փոքրիկ կոկիկ բնակարաններ, 25 կամ 27 քառակուսի մեթր տարածութեամբ, բակով կամ պատշգամով: Ծրագիրը եղած է այն, որ համեստ ընտանիքներ ծովափնեայ արձակուրդի հնարաւորութիւն ունենան:  Մարդիկ կու գան ծով տեսնելու համար եւ եթէ կլիման թոյլատու ըլլայ՝ ջուր իջնելու: Արձակուրդէ զրկուած ընտանիքներու զաւակները քաղաքապետական սպասարկութիւնները հանրակառքով միօրեայ զբօսի կը բերեն հոս: Տարեցները, թոշակառուները, ամպհովանիի շուքին նստած կամ պառկած, ջուրի շիշը ձեռքին, կը մրափեն:

            Երիտասարդները կը նախընտրեն Միջերկրականի տաք ջուրերը, հարստացած-ներ՝ Կապուտակ Ծովափը, Քոթ տ՛Ազիւրը, անոնք ճոխութիւն եւ ցուցադրութեան տօնահանդէսներու բեմ են: Երիտասարդները երբ ինքնաբաւ դառնան, կը հրաժարին Ատլանտեանի ծովափէն:

            Եթէ փորձուիք արձակուրդէ ետք, մանաւանդ ձմրան, հոս գալ, լռութիւն լսելու հաճոյք կ’ունենաք եւ կը հանդիպիք ամէն օր, գաւազանով կամ առանց գաւազանի, քալելու մարզանք ընող թոշակառուներու, ընդհանրապէս՝ կիներ, փաստ՝ որ կիները աւելի երկար կ’ապրին: Եւ ի հարկէ թոշակառուներուն կ’ընկերանան լաւ խնամուած շնիկներ, խօսակիցներ՝ ժամանակակից քաղաքակրթութեան երէցներուն պարտադրած  առանձնութեան դէմ պայքարելու:

            Բնակարաններէն ծով ճամբան հատելով կը հասնինք թումբի եզրին դրուած նստարաններուն, տեղ մը գտնել, նստիլ եւ դիտել աւազին վրայ արեւ փնտռողները, թէեւ հոս ամպ եւ արեւ յաճախ աչքակապուկ կը խաղան: Ջուր մտնել հերոսութիւն կը պահանջէ, քանի որ ան ընդհանրապէս պաղ է: Օդին մէջ առատ իոտ կայ, կ’ըսեն: Ջուր ճողբացնողներ եւ պրոնզէ եղողներ Քաղաք վերադարձին պիտի ցոյց տան, թէ արձակուրդի մեկնած են, ծովափ գտնուած են, որպէս փաստ ցուցադրելով իրենց մորթի թխութիւնը: Հանգիստի եւ անաշխատ ինքնամոռացութեան պատկերներ:

            Սեւամորթներ ալ կան արեւին տակ: Անոնք ինչպէ՞ս պիտի փաստեն, որ իրենք ալ, որպէս կանոն, արեւէն օգտուած են: Բարեբախտաբար կայ այֆոնը, որ տեւաբար նկարելով կ’արձանագրէ երջանկութիւնը:

            Թոշակառուներ գրաւած են քաղաքապետարանի հաստատած նստարանները, կը սեւեռեն հեռուն, հորիզոնը, լուռ սպասումով հանդիսատես են կեանքին եւ ունկնդիր՝ իրարու նմանող ժամերու անցքին:

            Ոմանք կը նախընտրեն ծովափնեայ սրճարանը կամ ճաշարանը, եւ պաղպաղակ, գարեջուր կամ թարմ ձկնեղէններ վայելել: Արձակուրդի օրերուն պէտք է գիտնալ ինքզինք եւ զիրար շփացնել:

            Արեւէն եւ իոտէն իմ բաժինս ստանալու համար, նստած էի կապոյտին դիմաց, որ արծաթի երանգ ունէր: Ֆրանսական ամենէն իրատես երգիծաթերթի միշտ կարեւոր մեծ ու պզտիկ նորութիւնները կը կարդայի. նախագահ, վարչապետ, Ազգային Ժողովի մեծամասնութեան որոնում, ընդդիմութիւն, բանակռիւ, եւ ի հարկէ՝ դատեր, սեռային պատմութիւններ: Այսինքն՝ կեանքը եւ ընկերութիւնը ինչպէս որ են, հեռուն մնացած մայրաքաղաքին մէջ:

            Այսպէս կրնայի սպասել երեկոն, եթէ ալիքներու եւ վազվռտող մանուկներու աղմուկին մէջէն հայերէն բառեր չլսէի: Ընթերցումս դադրեցուցի:

            Խումբ մը մարդիկ, այրեր եւ կիներ, իրենց ամպհովանին ծովուն կողմը դարձուցած, հովին փչած աւազէն պաշտպանուելու համար, սփռոցի մը շուրջ հաւաքուած կը ճաշէին, գարեջուրի շիշեր կային, եւ ըստ հայկական սովորութեան, բարձրաձայն կը խօսէին: Միջազգային ժողով էր. կը լսուէին ֆրանսերէն, թրքերէն, արեւելահայերէն, արեւմտահայերէն խօսքեր: Նստարանս փոխեցի աւելի մօտէն հետեւելու համար տեսարանին եւ զրոյցներուն: Ատլանտեանի ափին ամէն օր հայերէն խօսողի չէք հանդիպիր:

            Ինչպէս պարտքն է, արձակուրդ էր, մարդիկ եկած էին հանգիստի եւ զբօսնելու, այդ ընելու համար միշտ օգտագործուած է զրոյցը, որ ինքնախօսութեան ճնշումէն կ’ազատէ: Կը խօսէին Ֆրանսայի նախագահական եւ Ազգային Ժողովի ընտրութիւններուն, անոնց արդիւնքներու մասին, վերլուծումներ կ’ընէին, կուսակցութիւններու եւ մարդոց անուններ իրարու կը բախէին, պահ մը կանգ կ’առնէին եւ կը խօսէին ամառնային հրդեհներու, ոստիկանութեան դէմ յարձակումներու եւ բազմացող դաշունահարութիւններու մասին: Միջին տարիքի մարդ մը, ֆրանսերէն խօսելով վարդապետականօրէն կը բացատրէր, որ երկիրը այլեւս անկառավարելի էր, որ ընտրուած Ազգային Ժողովը երկար կեանք պիտի չունենար: Ուրիշ մը, ընդմիջեց եւ տիրական նոյն շեշտով խօսեցաւ եւ ըսաւ, թէ՝ «ճիշդ չէ, ամէնքն ալ իրարու դէմ կը խօսին, բայց կը մնան, եղածը քաղաքական սինեմա է, կրկնութիւն: Քաղաքականութեան մէջ անկայունութիւնը բնական է: Փաստը Հայաստանն է, ուր պարտութենէն ետք, ցոյցերէ ետք, կեանքը կը շարունակուի ինչպէս երէկ, նաեւ՝ այսօր»:

            «Իմաստուն» հայը գտած էր Ֆրանսան եւ Հայաստանի բաղդատելու նոր եղանակ մը: Վաղը զինք լսողները այս իմաստութիւնը պիտի կրկնեն:

            Քանի կը հետեւէի աւազին վրայ տեղի ունեցող հայկական այս ինքնատիպ առանց ամպագոռգոռ անունի համագումարին, կը հասկնայի, որ տիկին-օրիորդներէն մին իսթանպուլցի էր,- այլեւս չենք ըսեր՝ պոլսեցի,- երկու երիտասարդներ եկած էին Փարիզի արուարձաններէն, երկու արեւելահայերէն խօսողները արտագաղթածներ էին, կը բնակէին Շերպուրկ, եկած էին իրենց կիներով, իրենց զաւակները, որոնց անունները լսեցի,- Միշէլ եւ Ռաշէլ,- կը վազվռտէին աւազին վրայ: Ինչպէ՞ս եւ ե՞րբ արտագաղթած հայերը եւ սորված էին Շերպուրկի ճամբան, ուր ո՛չ Լիոնի եւ ո՛չ ալ Մարսիլիայի հայեր ոտք կը կոխեն, այդ ալ արտագաղթող հնարամիտ հայաստանցիի գիտութիւն է:

            Գարեջուրի շիշերը պարպուած էին, ինչպէս ֆրանսական քաղաքականութեան հարցերը սպառած, խօսակցութիւնը ընթացաւ այս անգամ Հայաստանի եւ Արցախի ուղղութեամբ: Կարելի՞ է որ երկու հայեր քով քովի գան եւ Հայաստան ու Արցախ չխօսին:

            Շերպուրկէն եկած Հայաստանցին, որպէս քաղաքացի իրազեկ, թափթփած արեւելահայերէնին խառնելով իր չսորված ֆրանսերէնը, կը բացատրէր, որ «Ղարաբաղը խանգարեց Հայաստանի կեանքը, թուրքերը ուժ ունէին եւ անպայման վերցնելու էին Ղարաբաղը: Ես խաղաղութեան կողմնակից եմ, այդ պատճառով ալ կինս եւ զաւակներս առի եւ հոս եկայ», ըսաւ նոր շերպուրկցի հայը:

            Փարիզեան շրջանէն եկած երիտասարդը, որ շատ ալ չէր հասկնար հայաստանցիին բոլոր ըսածները, ըսաւ՝ որ «Քարափակը մերն է, եւ պէտք է պաշտպանել: Ես ամէն տարի կ’օժանդակեմ ֆոն արմէնիէնին: Հայաստանցիները եթէ փախուստ տան, Թուրքիան կը գրաւէ Հայաստանը»:

            Միջին տարիքի կին մը, ֆրանսերէն կը խօսէր, եւ կը կրկնէր աւանդական դարձած տարազ մը, որ ինք հայերէն չէր գիտեր, բայց «զգացումով հայ էր», միշտ մասնակցած էր Ապրիլ 24ի ցոյցերուն, որ Հայաստանը Եւրոպայի պէտք է միանայ: Լսելով այս քաղաքական տեսութիւնը, զարմացայ, որ հայը այսքա՜ն միամիտ է, կարծէք Եւրոպան թեւերը բացած Հայաստանը կը սպասէ, երբ Հայաստանը Ռուսիոյ կը կառչի, Եւրոպայի պաշտպանած Թուրքիոյ կուլ չերթալու համար

            Սրճարանի բարձրախօսները սկսան սփռել ամերիկեան անհասկնալի բառերով աղմկալի երգեր եւ անկարելի դարձաւ լսել կեղծ մտահոգութիւններու հայկական ակադեմիայի զրոյցը: Քանի մը հոգի ոտքի ելան քիչ մը թրջուելու համար, ի վերջոյ ծովափ եկած էին, ծախս ըրած էին՝ ծովէն օգտուելու համար, այդպէս է ֆրանսերէն խօսքը:

            Ֆրանսայի մէջ վերջին նորոյթ է, քաղաքներու եւ գիւղերու մէջ, ծովափին, շէնքերու առջեւ, վանդակի պէս խցիկներ դնել, որոնց վրայ գրուած կ’ըլլայ «Lire», «Ընթերցել»: Մարդիկ հոն կը դնեն գիրքեր, իրենց գրադարանները թեթեւցնելու համար: Գրուած է նաեւ, որ «ընթերցելէ ետք գիրքերը ետ բերէք եւ իրենց տեղը դրէք»: Մեր բնակարանին մօտ կայ այդ խցիկներէն մէկը, քիչ մը հեռու՝ ուրիշ մը: Արկածախնդրական եւ ճամբորդական գիրքերու շարքին, կը հանդիպիմ մեծ անուններու, Հանրի Թրուայա եւ Հեմինկուէյ, գտայ նաեւ հաստափոր գիրք մը, մեծ մտաւորական Ռէյմոն Արոնի յուշերու երկրորդ հատորը… Ուրեմն հակառակ ըսուածին, Ֆրանսայի մէջ ընթերցողներ կան: Բայց դեռ հայերէն գիրք չտեսայ: Մտածեցի, որ հայերէն գիրքերէս քանի մը հատը հոն դնեմ, տեսնելու համար, թէ զանոնք տուն տանողներ պիտի գտնուի՞ն: Բայց ինչո՞ւ փճացնել հայերէն գիրքերս: Ֆրանսացին պիտի չվերցնէ հայերէն գիրքը, իսկ հայը հայերէն գիրք չի կարդար:

            Ինչո՞ւ այս «Ընթերցել» խցիկներու սովորութիւնը չորդեգրել Հայաստանի եւ  հայկական համայնքներու մէջ, այս ձեւով գիրքերը աղբաման չեն դրուիր եւ թերեւս ընթերցողներ ալ կ’ունենան:

            Զաւակներ ունեցող, առանձին բնակող, ընկերուհի ունեցող դրացիս, Պրիւնոն, ըսաւ, որ փողոցին անկիւնը լիբանանեան կրպակ-ճաշարան մը բացուած է, եւ ինք շաբաթը քանի անգամ «ֆալաֆէլ» կը գնէ, աւանդական դարձած «փիձձա»էն տարբեր բան կերած ըլլալու համար:

            Երեկոյեան, իր «ընկերուհի»ն, ինչպէս կ’ըսէ՝ «քոփին», կու գայ իր շնիկով եւ ինք ալ իր շունը առած, քալելու կ’երթան, նաեւ ծառայելու իրենց շան ու շնիկին, որպէսզի բնութեան մէջ գոհացնեն իրենց պէտքերը, եւ իրենք ալ տոպրակի մը մէջ վերցնեն անոնց կղկղանքը եւ ապա  դնեն յատուկ կերպով հաստատուած աղբամանի մէջ, եւ այդ ձեւով մասնակից կ’ըլլան զբօսաշրջային քաղաքի մաքրութեան:

            Հոս ոչ Ափրիկէ է, ոչ Ուքրայինա, ոչ Կովկաս, պատերազմ չկայ, ուժանիւթի տագնապ չկայ: Հիմա կ’ահազանգեն, որ նաւթի եւ կազի տագնապ կրնայ ըլլալ՝ Ուքրայինայի պատերազմին պատճառով, Ռուսիան կրնայ կազի ծորակները փակել, ջերմութեան բարձրացումը եւ հրդեհներն ալ կրնան ջուրի տագնապ սստեղծել, ջուրի խնայողութիւն պէտք է ընել, ինքնաշարժները չլուալ եւ օրական երկու անգամ լոգանք չառնել:

            Պատերազմ չկայ: Սպառողական ընկերութիւնը կը հեւայ: Բայց կեանքի կշռոյթը չի փոխուիր: Զբօսնողները վաղուան մասին չեն մտածեր:

            Ծովափի հայկական համագումարն ալ վաղը կրնայ վերսկսիլ, արդէն այդ համագումարները բազմապատիկ են, եթէ Երեւան կամ Ստեփանակերտ չեն, աւազին վրայ կը գումարուին, Հայաստանը իր հոգերով հեռու է Վիլէրէն, Շերպուրկէն, եւ… Անթալիայէն: Այդքան ալ հեռու ըլլալու չէ, քանի որ այդ վայրերը կան հայեր եւ հասած են հայաստանցիներ: Այս ալ միասնութիւն ստեղծելու նախաձեռնութիւն ինչո՞ւ չհամարել:

            Այսպէս կ’ընթանայ կեանքը: Ի միջի այլոց՝ նաեւ հայուն կեանքը:

            Կեանք՝ Վիլէր, Անթալիա, Թահիթի, Սոչի, Պաթում, Երեւան եւ Սեւան:

            Պէտք չէ մտածել պատերազմի հազարաւոր զոհերու եւ հաշմանդամներու մասին: Եթէ մտածէ՛ք արձակուրդը կը դադրի արձակուրդ ըլլալէ, կը փճանայ, ինչպէս կ’ըսեն՝ «հանգսատանալու» գացած-եկած ըլլալ բանի չի ծառայեր:

            Յիշեցնեմ, որ Վիլէրէն քիչ մը հեռու, կայ Գալուստ Կիւլպենկեանի երեսուն երեք հեքթար տարածութեամբ այգին՝ նուիրուած քաղաքին:

            Այգի եւ անուն՝ որ մեր ինքասիրութիւնը կը շոյէ: Այս շոյանքն ալ արձակուրդ է, հանգստացնող:

            Դրացի Պրիւնոյին պիտի ըսեմ, որ իր «քոփին»ին հետ այդ այգին երթայ հայը ճանչնալու համար:

            Հիւսիսի այս քաղաքներուն մէջ ամրան ցերեկը երկար է: Պէտք է տուն երթալ եւ փորձել ցերեկի լոյսով ընթրել եւ… քնանալ:

            Վաղը այսօրուան պէս պիտի ըլլայ: Հայկական համագումարով կամ առանց անոր:

            Ինչպէս ամենուրեք՝ ուր համագումարներ չկան կամ կան…

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles