ՄՏԱԾՈՒՄՆԵՐ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ԵՒ ՂԵԿԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ ՄԻՇՏ ԴԺԲԱԽՏ ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ

0 0
Read Time:7 Minute, 27 Second

Յ․ՊԱԼԵԱՆ

 

ԻՆՉՈ՞Ւ ԶԲԱՂԻԼ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ՏԵՍԱԿԱՆ ԽՆԴՐՈՎ 

            Անոնք որոնք կը հետեւին քաղաքական կեանքին, ժողովրդա-վարութեան եւ ազատութիւններու կը հաւատան, իրենք զիրենք կը գտնեն հարցականներու առջեւ: Արդարեւ, շատերու կողմէ երազուած, ուշ ձեռք բերուած կամ կեանքի ընթացքին մաս կազմած ժողովրդա-վարութիւնը ի՞նչ պատկեր ունի այսօր այս կամ այն երկրի անցեալի եւ ներկայի ըմբռնումներուն եւ իր գործադրութեան մէջ:

            Նոյն բառի ետին թաքնուած ընկերային եւ կառավարման նոր եղանակնե՞ր կան: Կամ ժողովրդավարութիւնը որպէս վարչաձեւ ան-կարելի՞ դարձած է:

            Միացեալ Նահանգներու եւ Ֆրանսայի նախագահական վերջին ընտրապայքարը եւ ընտրութիւնը, Հայաստանի «թաւշեայ» յեղափո-խութիւնը եւ անոր հետեւած Ազգային Ժողովի ընտրութիւնը, կը վկա-յեն այն մասին, որ օրինականութեան մշուշին մէջ, փորձ կ’ըլլայ միանձնեայ իշխանութիւն հաստատելու, իր անունը չըսող միապե-տութիւն:

            Ընտրող քաղաքացին, իշխանութեան ձգտող ղեկավարը, հան-րային կարծիք առաջնորդող մամուլը, պէտք է պարտք համարեն մտածել ժողովրդավարութեան իրականացման կարելիութիւններու եւ սահմաններու մասին: Ժողովրդավարութիւնը, որպէս համակարգ, ինչպէ՞ս կը թերանայ, կը կաղայ, կը դառնայ ձեւական, կ’իյնայ հակա-սութիւններու մէջ, կը հեռանայ զինք հաստատող սկզբունքներէն: Ար-դեօ՞ք ժողովրդավարութիւնը իտէա՞լ մըն է, որուն պէտք է ձգտիլ, բա-րելաւել: Ան այդքա՞ն է միայն:

            Այս կացութենէն կը թելադրուի հետագայ խորհրդածութիւնը, որ ժողովրդավարութեան տասնաբանեայ ըլլալու յաւակնութիւնը չու-նի, բայց հրաւէր է ուղղուած քաղաքացիին, ան ըլլայ ընտրող, ընտրելի թէ ընտրուած, մտածելու Ուինսթըն Չըրչըլի բանաձեւումով թերեւս ոչ կատարեալ, բայց վարչաձեւերու մէջ նուազագոյն չափով վատը եղող ժողովրդավարութեան մասին, որպէսզի զանգուածը ինքնախաբէու-թեամբ չտարուի, կամ զինք այս կամ այն ձեւով չզրկեն իր ժողովըր-դավարական իրաւունքներէն, ազատութիւններէն եւ հաւասարու-թեան նուաճումէն: 

ԿԱՐԾԷՔ ԲՆԱԿԱՆ ԴԱՐՁԱԾ Է ՔԱՂԱՔԱՑԻԻՆ ԵՒ ՂԵԿԱՎԱՐԻՆ ՄԻՋԵՒ ԽՐԱՄԱՏԸ

             Ժողովուրդին եւ ղեկավարութեան միջեւ միշտ խրամատ եղած է եւ պիտի ըլլայ, քանի որ, ինչ ձեւով որ ալ յառաջացած ըլլայ երկրոր-դը, ան կը վերածուի վերնախաւի, որ ինքզինք կը դատապարտէ ապ-րելու անջատ, պատերու ետին, յաճախ անթափանց, միշտ մշակելով յաւելեալ իրաւունքի եւ անսխալականութեան-անփոխարինելիութեան առասպելը: Ժողովրդավարութիւնները, հակառակ իրենց ներշնչած յոյսերուն, այս կամ այն ձեւով, կը մտնեն սադայէլի շրջանակին մէջ, խանդավառութիւններէ վերջ տարբերութիւններու ծնունդ տալով, որոնց կը հետեւին անտեսումը, արհամարհանքը, դիրքի չարաշահու-մը, ընտանեպաշտութիւնը (népotisme):

            Երբ ղեկավարութիւնը տեւաբար աչք եւ ականջ չ’ըլլար ժողո-վուրդի ձայնին, դատին, դժգոհութեան, կը կառչի օրէնքներու եւ կա-նոններու տառին իր դերը խաղալու համար, իր կողմէ զարգացուած այն համոզումով՝ որ ինք է ճիշդը, եւ զանգուածը անչափահաս է, կը յառաջանայ խզում: Ղեկավարութիւնները ի վերուստ շնորհուած իրա-ւունքներ չունին, պէտք չէ ունենան, երբեք պէտք չէ մոռնան, որ իրենք այս կամ այն դիրքի վրայ կը գտնուին, քանի որ տուեալ պահու մը այդ-պէս ուզած է ժողովուրդը եւ այդ ուզած ըլլալու կամքը չէ փորագրուած մարմարի վրայ: Հետեւաբար պէտք է միշտ դառնալ դէպի ժողովուրդը:

            Բայց ընկերութիւնները բազմանդամ են, զանգուած են, եւ ժո-ղովրդավարութեան առանցքային առաքինութիւն լսել-լսուիլը, այ-սինքն՝ երկխօսութիւնը անկարելի է, քանի որ անոր ենթադրեալ մաս-նակիցները կը գտնուին անհաւասար դիրքերու վրայ, չունին նոյն հնարաւորութիւնները, հաւասար չեն: Քաղաքացիին քուէն կ’իւրացուի ղեկավարութեան կողմէ: Ան պէտք է սպասէ յաջորդ հանգրուանը, նոր ընտրութիւնը, իր դատումը եւ կարծիքի փոփոխութիւնը ընտրանքի վերածելու համար, եթէ այդ ալ նուազուրդի ենթարկուած չըլլայ:

            Ժողովրդավարական ճառի ետին միշտ թաքնուած կ’ըլլայ ան-հաւասարութիւնը, որ ամրացուած է հաստատութիւններով, օրէնքնե-րով եւ կանոններով: Այսինքն հաւասարութեան իտէալը այդքան է միայն, երբ դէմ առ դէմ կը գտնուի իշխանութեան, որ ինքնիրեն կը վե-րապահէ վերջին խօսքի իրաւունքը, խախտելով նոյնինքն հաւասա-րութեան սկզբունքը, անհատը զրկելով իր ճակատագրին տէր ըլլալու հիմնական իրաւունքէն:

            Ազատութիւն եւ հաւասարութիւն իտէալը լաւ հնչող կարգախօս է, երբ այդ մասին կը խօսինք, կը գրենք եւ կը լսենք: Բայց ի՞նչ կ’ըսէ կեանքի իրականութիւնը: Քուէատուփին առջեւ կանգնելու ակնթար-թէն առաջ եւ վերջ ի՞նչ կը մնայ գեղահունչ կարգախօսէն: Քաղաքա-վար եւ պաճուճուած ձեւով կը վերադառնայ «տէր եւ ծառայ»ի կացու-թիւնը, վերնախաւը կ’որոշէ, թէ ի՞նչ բան լաւ է կամ վատ է անհատին եւ հաւաքականութեան համար,- տուրքեր, պատերազմ, ազատութիւն-ներ, կրթութիւն, բարքեր եւ բարոյական: Ժողովրդավարութիւնը դեռ չէ գտած ոսկեղէն միջին իմաստութիւնը հաշտեցնելու համար քաղաքա-կան իշխանութիւնը, բոլոր մակարդակներու իշխանութիւնները, զի-րենք յառաջացնող խմբաւորումներուն հետ, անոնք ըլլան միութիւն-ներ, կուսակցութիւններ եւ կառավարութիւններ: Անհաւասարութիւն-ները կանոնակարգուած են, դերեր ճշդուած են, հաստատուած են պատնէշներ վերնախաւին եւ զայն յառաջացուցած միւս խաւին միջեւ:

 ՎԵՐՆԱԽԱՒԻ ԵՒ ՄԻՒՍՆԵՐՈՒ ԲԱԽՄԱՆ ՄՆԱՅՈՒՆ ՎԻՃԱԿԸ

             Վերնախաւը միշտ կը մոռնայ, որ ինք կոչուած է յաւելեալ ծա-ռայութեան եւ ոչ օգտուելու յաւելեալ իրաւունքի իւրացման: Այս մոռա-ցումն է իսկական պատճառը խռովութիւններու, մերժումներու ըմբոս-տացումներու, ամէն կարգի անհասկացողութիւններու, երբեմն ալ անոնց հետեւող խաղաղ կամ բիրտ հաշուեյարդարներու:

            Այլեւս չենք զարմանար, որ ժողովրդավարական ազատութիւն եւ հաւասարութիւն մշուշին մէջ կը հաստատուի ինքնակալական դրութիւն, որ առաջին օրէն իսկ ծնունդ կու տայ մերժումի եւ վէճերու: Ամէն ձեւի իշխանութիւն, այս կամ այն ձեւով փակագիծի մէջ կը դնէ ե՛ւ հաւասարութիւնը ե՛ւ ազատութիւնները, որուն հետեւանքով ծնունդ կ’առնեն հակա-իշխանութիւններ, որոնք կ’առաջադրեն փոփո-խութիւններ եւ նոր տեսակէտներ: Այսինքն «ձայն բազմաց ձայն Աս-տուծոյ» իմաստութիւնը ինք ալ կարիք ունի իմաստութեան, կուլ չեր-թալու համար ամբոխավարական կամ խուժանային հոսանքներու:

            Ինչպէ՞ս:

            Ժողովրդավարական կարգերը միշտ պէտք է ենթակայ ըլլան վստահութեան եւ օրինակելիութեան չափանիշներու: Այդ ընելու հա-մար հաւանօրէն պէտք է վերադառնալ հիմնական սկզբունքին, ուղղա-կի ժողովրդավարութեան, փոխան ներկայացուցչականի: Այս վէճը միշտ եղած է: Ան թերեւս կարելի է կիրարկել փոքրիկ միաւորներու պարագային, թաղամաս, միութիւն կամ կուսակցութիւն, բայց ինքնա-խաբէութիւն է խորհիլ որ ան կիրարկելի է մեծ միաւորներու պարա-գային, քաղաքներ եւ երկիրներ:

            Միշտ խօսուած է քաղաքացիական դաստիարակութեան մա-սին, որ քաղաքացին, կամ ընկերութեան անդամին կու տայ միաժա-մանակ ըլլալու օրէնսդիրի իրաւունք եւ այդ օրէնսդրութեան ենթակայ ըլլալու պարտք: Ժան-Ժագ Ռուսօ ըսած էր. «Հնազանդիլ մեր կողմէ մե-զի տրուած օրէնքին»: Ուղղակի ժողովրդավարութեան պարագային վեհապետ եւ հպատակ են ընկերութեան անդամները, քաղաքացինե-րը: Ներկայացուցչական ժողովրդավարութեան պարագային ժողո-վուրդին կողմէ ընտրուած ներկայացուցիչներուն կը տրուի յանուն իրեն ըլլալու օրէնսդիր եւ գործադիր:

            Ի հարկէ, բնական կրնայ համարուիլ, որ հաւաքուած քաղաքա-ցիներուն դիմուի առաջքը առնելու համար ժողովուրդի ակնկալու-թիւններուն եւ որոշումներուն իւրացման՝ անհատներու կամ խմբաւո-րումներու կողմէ: Բայց այս իտէալական կացութեան ցանկութիւնը ու-նի իր սահմանները եւ անպատեհութիւնները: Սրահի մը մէջ, հրա-պարակի մը վրայ կամ փողոցը հաւաքուած մարդոց խումբը ե՞րբ կ’ըլ-լայ ժողովուրդ եւ ե՞րբ կ’ըլլայ ամբոխ: Երկրորդի պարագային կը լըս-ուին միայն ամբոխավարը, ամենէն աւելի պոռացողը, բնազդներու կոչ ընողը, քէներու թիրախներ առաջարկողը, որ իր վրայ կը հրաւիրէ վեր-լուծումներ չընող ամբոխի ուշադրութիւնը, կիրքի եւ բրտութեան դէզի վրայ ծնունդ տալով «ղեկավար»ին: Նման կացութեան մը պարագային կէսէն մէկ աւելիի ժողովրդավարութիւնը կրնա՞յ ճիշդ եւ արդար ըլլալ:

            Խնդիր է նաեւ այն, զոր նկատած էր Պղատոն քսան հինգ դար առաջ: Եթէ ընդունինք որ իւրաքանչիւր կարծիք օրինաւոր է, կը յան-գինք հոն ուր այլեւս կարելի չ’ըլլար գնահատել տարբերութիւնը լաւին եւ վատին, ճիշդին եւ սխալին, քանի որ ամէն ոք իրաւունք կ’ունենայ անգէտը կրնայ իրաւունք ունենալ գիտունին դէմ, անպարկեշտը պար-կեշտին դէմ, անփորձը փորձառուին դէմ: Այդ ձեւով ալ ժողորդվարա-կան Աթէնքը զոհը եղաւ ամբոխավարներու եւ յանգեցաւ մենատիրու-թեան:

 ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՑՉԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ԵՒ ԱՐՀԵՍՏԱՎԱՐԺ ՔԱՂԱՔԱԳԷՏՆԵՐԸ

             Կը թուի թէ ելքը ներկայացուցչական ժողովրդավարութիւնն է, որ իր կարգին արդարօրէն մտահոգած է մտածողները: Ժան-Ժագ Ռու-սօ կը տեսնէր վտանգը, այն՝ որ ժողովրդավարական եղանակով ըն-տրուած ներկայացուցիչները, երեսփոխան, պատգամաւոր, քաղաքա-պետ եւ այլ «պետեր», կրնային շփոթել իրենց շահը հասարակաց շա-հերու հետ, կամ պարզապէս հետապնդել մասնակի շահեր, դասա-կարգային, կրօնական, խմբակային: Այս վտանգը մասամբ կարելի է հակակշռել, մասամբ միայն, եթէ ներկայացուցիչները ընտրուին կարճ ժամանակի համար, օրէնքով նախատեսուի անոնց իշխանութեան վե-րանորոգման սահմանափակումը, այսինքն, նոյնիսկ ժողովրդավա-րական դիմակի տակ անոնց դիրքի վրայ մնալու յաւերժացումը կան-խուի: Խորհրդային Միութեան եւ արբանեակ երկիրներուն մէջ ալ տե-ղի կ’ունենային ընտրութիւններ, որոնք շատ ալ տարբերութիւն չու-նէին ցկեանս ներկայացուցչութիւններէ: Կամ օրէնքը կը նախատեսէ անոնց նախաձեռնութիւններու եւ հրապարակած օրէնքներու վերա-հսկողութիւնը՝ յատուկ անկախ մարմիններու կողմէ:

            Մասնաւորաբար մեր օրերուն կը հաստատենք ուրիշ աղէտ մը, ախտ՝ որ կը կրծէ նոյնինքն ժողովրդավարութիւնը, այն՝ որ քաղաքա-կանութիւնը դարձած է արհեստավարժներու գործ, երբեմն ալ ժառան-գական: Այդ արհեստավարժները իրենց կարգին կը դիմեն յատուկ գրասենեակներու օժանդակութեան, որոնք ծանուցումի մասնագիտա-կան միջոցներ օգտագործելով, զգացումներ, ակնկալութիւններ, կրօ-նական, ցեղային եւ այլ ազդակներ, կարգախօսներ եւ պատկերներ, ազդեն հանրային կարծիքին վրայ եւ ընտրութիւնը ունենայ իրենց ցանկացած արդիւնքը: Այս գրեթէ ճարտարարուեստական միջոցնե-րով ձեռք բերուած ներկայացուցչութիւնը կարելի՞ է ժողովրդավարա-կան համարել, երբ քաղաքացին կը դառնայ գիտական փորձի առար-կայ, կը դատապարտուի ծանուցումի ընկերութեան ենթակայութեան:

            Այլ վտանգ մը. երբ մտածուի, որ քաղաքականութիւնը պատրաստուած քաղաքագէտներու գործ է, ժողովրդավարութիւնը կը դատարկուի իր իմաստէն, քանի որ կ’ընդունինք գոյութիւնը քաղաքա-կանութեան մենաշնորհը ունեցող նորատեսակ ազնուականութեան մը, ոմանք կրնան ըսել գիտնականներու կառավարութիւն, կամ՝ լաւա-գոյններու, եւ կը թաղուին ազատութիւնները եւ հաւասարութիւնը:

            Հակառակ իր անկատարութիւններուն, ժողովրդավարութիւնը նշուածէն տարբեր է, եւ այդ լաւ է, քանի որ հանրութիւնը, քաղաքա-ցին, հաւասարապէս իրաւունք ունին դատելու, կողմնորոշուելու, ըստ իրենց խիղճին եւ հայեցողութեան, մեծաւորներու, հարուստի հռչակա-ւորի, համեստներու, տնազուրկներու, բանուորի եւ հաշմանդամի քուէները նոյն արժէքը ունին: Աւելին նաեւ, իրաւ ժողովրդավարական համակարգի մէջ մի ոմն քաղաքացին ոչ միայն ընտրելու հաւասար իրաւունք ունի, այլ նաեւ ընտրուելու, պետական պաշտօններու հա-մար ընդունուելու:

            Գիտնականներու, լաւագոյններու եւ արհեստավարժներու ժո-ղովրդավարութիւնը կը հեռանայ ժողովրդավարութեան սկզբունքներէն, կը դառնայ իր անունը չըսող հին-նոր դասակարգ, ազնուականութիւն:

 Ի՞ՆՉ ԵԶՐԱԿԱՑԵԼ

             Անհրաժեշտ է ժողովուրդին տեւաբար յիշեցնել, որ ինք է քաղա-քական կեանքի առաջին եւ հաւասար բջիջը, որ քուէով կ’որոշէ իր եւ ընկերութեան այսօրը եւ վաղը:

            Այս հարցերը տեսական չեն, պերճանք չեն: Հաւաքականու-թիւններու առօրեային մաս կը կազմեն: Եւ յարգելու համար քաղաքա-ցին, որ պիտի քուէարկէ, անոր պէտք է խօսիլ այս ժողովրդավարա-կան ընտրելու եւ ընտրուելու հաւասարութեան մասին:

            Ի հարկէ պէտք է խօսիլ, գերանցելով կողմնապաշտութիւնը, ըն-տանեպաշտութիւնը, անցելապաշտութիւնը եւ եսապաշտութիւնը (ego), ըլլանք մեծ թէ փոքր ժողովուրդ կամ երկիր:

            Որպէսզի ժողովրդավարութիւնը չըլլայ դատարկաբանութիւն, ըլլայ ազատութիւններու եւ հաւասարութիւններու իսկական կենսա-ձեւ:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles