ՄՈՄ ԾԱԽՈՂ ԱՆԻՆ

0 0
Read Time:7 Minute, 28 Second

  Մարտիկ Մատէնճեան

Հայաստան անունով երկիր մը կայ ուր հայեր կը բնակին հազարաւոր տարիներէ ի վեր: Հայերը շատ հին պատմութիւն ունեցող ժողովուրդ են եւ հայ թագաւորը քրիստոնէութիւնը պետական կրօնք հռչակած է Յ.Ք. 300 թուականին, ուրիշ ազգերէ շատ ու շատ առաջ:

Լենինական քաղաքը որ այսօր կը կոչուի Կիւմրի, 1988-ի Դեկտեմբերին, նոր տարիէն հազիւ երեք շաբաթ առաջ, ենթարկուեցաւ ահաւոր աղէտի՝ երկրաշարժի մը, որուն կեդրոնը կը գտնուէր Կիւմրիէն ոչ շատ հեռու Սպիտակ քաղաքին մօտ: Տասնեակ հազարներով հայեր զոհ գացին այդ անսպասելի, սարսափազդու, բնութեան պատու- հասին: Բնակարաններ փուլ եկան, փլատակներուն տակ մնալով բնակիչներ զոհուեցան, աղէտ մը՝ որ տարբեր անունով պէտք էր անուանել, ոչ թէ երկրաշարժ ըսելով:

Հրաշքներ ալ պատահեցան դժբախտութեանց հետ, երբ փլատակներու տակէն ողջ մնացած անձեր փրկուեցան փրկարար յանձնախումբերու անդամներու կողմէ: Անոնցմէ մէկն էր Անի, հինգ տարեկան փոքրիկ աղջնակ մը, որ ծնած էր Կիւմրիի մէջ: Անիի հայրն ու մայրը, ինչպէս նաեւ մեծ հայրն ու մեծ մայրը իրենց տան փլատակներուն տակ մահացած էին, մինչ Անի, բախտի բերմամբ, փլատակի տակ մնալով հանդերձ, թեթեւ վէրքերով ողջ մնացած էր եւ ապա փրկուած:

Աշխարհի ամէն անկիւններէն, մարդասէր մարդիկ օգնութեան փութացին աղէտի գօտին եւ իրենց կարելին գործադրեցին ողջ մնացածներու ցաւը ամոքելու, եւ միւս կողմէն ալ փլատակներու տակ շնչող էակներ փնտռելով ու զանոնք փրկելով ստոյգ մահէ:

Հայաստան այդ ժամանակ կը գտնուէր Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութեան մէջ, սակայն այդ Միութիւնը, հակառակ կարծուածին, պէտք եղած ո’չ փորձառութիւնը ունէր, եւ ո’չ ալ հարկ եղած մարդասիրական օգնութիւնը կրնար տրամադրել իր ժողովուրդին:

Անի մինչեւ այդ թուականը չէր գիտեր երկրաշարժ բառին իմաստը: Չէր գիտեր ի՞նչ ըսել էր՝ մեռնիլ: Անի այդ բոլորը հասկցաւ, երբ այդ դժբախտ աղէտը պատահեցաւ:

Խեղճ աղջնակը, Անի, ինչպէս ամէն փոքրիկ Լենինականցի, ուրախ-զուարթ կը ճռուողէր եւ շուրջինները կը զուարճացնէր: Աղէտին եւ կրած ցաւին պատճառով, Անի կորսնցուց իր մանկական զուարթութիւնը. Մահուան վախը ազդեց հինգ տարեկան աղջնակին հոգիին վրայ: Կարծես լեզուն պապանձեցաւ. Ան այլեւս չէր ճռուողեր, տխուր ու մտածկոտ դարձած էր: Մանկական հոգին միայն վիշտ ու ցաւ կը զգար:

Անիին նման, տասնեակ հազարներով մանուկներ ու պատանիներ որբացան: Հայաստանի կառավարութիւնը այդ օրերուն չէր կրնար, ի վիճակի չէր այդ որբերը պահել ու խնամելու: Ուստի, հայու հիւրասէր եւ ազգանուէր ոգին միայն կրնար հոգալ այդ դեռահասակներուն:

Հայ ընտանիքներ, զաւակ ունեցողը եւ չունե- ցողը, մէկ կամ աւելի որբ որդեգրեցին եւ տաքուկ երդիք մը տրամադրեցին այդ խեղճերուն, ամէն ինչ կորսնցուցած հայու բեկորներուն: Տեղի ունեցաւ գեղեցիկ ժեսթ մը: Որբ անուան տեղ ծնողազուրկ բառը գործածեցին, որպէսզի խորդ չհնչէ այդ բառը:

Անի որդեգրուեցաւ Երեւանցի ընտանիքի մը կողմէ: Մօտ երեք տարի, գէշ-աղէկ տոկաց ծնողազրկութեան, սակայն նախկին ժպտերես Անին չէր:

Երկրաշարժի աղէտէն ետք, շատ բան փոխուեցաւ նաեւ ամբողջ Հայաստանի մէջ: հայրենիքը անկախութիւն հռչակեց: Ղարաբաղի մէջ գոյամարտեր տեղի կ’ունենային, որոնք կ’ազդէին նաեւ Հայաստանի վրան ալ: Սովետական իշխանութիւնը խաւաքարտէ դղեակի մը նման տապալեցաւ: Ազերիներ երկրորդ ցեղասպանութիւն մը գործելու կը միտէին: Ո’չ մէկ հայ չէր կրնար անտարբեր մնալ, մանաւանդ ձեռնածալ նստիլ, երբ իր արցախցի արիւնակիցը կը կռուէր ոչ միայն իր սեփական անձի  գոյութեան համար, այլ հայու պատիւը բարձր բռնելու համար: 1915-ին, հայեր ակնկալեցին որ այսպէս կոչուած «Մեծ Պետութիւնները» պիտի օգնէին եւ փրկէին: Ցեղասպանութենէն ետք, հայը միայն իր ուժին եւ անձնական զէնքին վստահեցաւ, հոգ չէ թէ այդ որսի հրացան էր, կամ պատերազմական:

Երկրաշարժի աղէտը միացուցած էր ամբողջ հայութիւնը: Եղիշէ Չարենցի խօսքին համաձայն, հայը իր միութեան մէջ փնտռեց ազգին փրկութիւնը:

Այդ նպատակին համար եւ անկէ բխող հետեւանքին պատճառով, Հայաստանէն եւ հայկական սփիւռքէն, հեռաւոր գաղթավայրերէն եւ գաղութներէն, Լիբանանէն, Ֆրանսայէն, Ամերիկաներէն եւ արաբական երկիրներէ, կամաւոր հայեր վազեցին, գացին օգնելու համար Արցախի քաջերուն՝ հայ ազգի դահիճներուն դէմ կռուելու համար: Ղարաբաղի քաջերը օգնութիւն կը խնդրէին ամբողջ հայութենէն.

«Հայե’ր, միացէ’ք, միացէ’ք հայեր,

Արցախն է ձեզ կանչում, օգնութեան հասէ’ք,

Դեռ ճամբայ ունինք, պիտ’ հասնինք Սասուն,

Քաջերի հողը մեզ է սպասում»:

Այդ պատերազմին պատճառով, Հայաստանի ժողովուրդը շատ դժբախտութիւններու ենթարկուեցաւ: Ուտեստեղէն չկար. kազ չկար՝ որ տաքնային կամ տաք ապուր մը եփէին: Այս բոլորին մէջ, ամենավատը, գործ ալ չկար, որ մարդիկ կարենային դրամ վատկիլ եւ փոր կշտացնել: Հակառակ այս տարաժամ պայմաններուն, հայութիւնը կը տոկար կարելիին չափ:

1992-ի նոր տարին դիմաւորուեցաւ վատագոյն պայմաններու մէջ: Մարդիկ միայն խաղաղութիւն կը մաղթէին իրարու, ամենամատչելի բանը որ գոյութիւն ունէր առանց ստակի:

Եկաւ հասաւ Սուրբ Ծնունդի տօնը: Հայերը՝ մեծամասնութեամբ, Յիսուսի Ծնունդը կը տօնեն Յունուար 6-ին, երբ արար աշխարհ, նոյնիսկ ուղղափառ յոյները, կը տօնեն Դեկտեմբեր 25-ին:

Յունուար 5-ին, Ծնունդի Խթման երեկոյին, Անիին նոր հայրը որ զինք որդեգրած էր, ըսաւ անոր.

«Անի, ջան, ցաւդ տանիմ, աղջիկս, քեզի մի քանի տուփ լուցկի եւ մոմ տամ, գնա’, ծախէ եկեղեցիին մօտ: Գուցէ մարդիկ գնեն, տօն է: Մի քանի լումա կը շահիս, որ մենք ալ վաղը տօնենք»:

Շաբաթ մ’առաջ, դարձեալ նոյն դէպքը պատահած էր: Կաղանդի գիշեր մոմ ու լուցկի տուած էին իրեն որ ծախէ: Միայն մէկ տուփ լուցկի եւ տուփ մը մոմ ծախած էր, այն ալ գթարատ տիկիններու շնորհիւ, որոնք խղճացած էին վրան: Գիշերուան ուշ ժամերուն, երկու անցորդ տիկիններ նշմարած էին փոքրիկ Անին, փողոցին մէկ անկիւնը անորոշաբար կանգնած, յուզուած դէմքով կարծես պիտի լար, մօտենալով հարցուցած էին.

«Աղջիկ ջան, կորսուա՞ծ ես թէ մէկու մը կը սպասես»:

Անի գլխու շարժումով պատասխանած էր «ոչ», այլ ցոյց տուած էր մոմերն ու լուցկիները: Այդ կիները հասկցած էին եւ կարեկցած: Գնած էին տուփ մy մոմ եւ լուցկի, եւ խորհուրդ տուած էին տուն երթալ որպէսզի չսառի ցուրտէն:

Անի դարձեալ նոյն վիճակին մէջ կը գտնուէր –մոմ ծախել եկեղեցիին մօտ, կարծես մոմ չկար եկեղեցիին մէջ: Առաւ լուցկիներն ու մոմերը, եւ անտրտունջ ու անձայն, դուրս ելաւ փողոց:

«Անի, ջան, չուշանաս տուն դառնալու, փուք ու բորան է: Ինչ որ ծախես, բաւական է, հասկցա՞ր», պոռաց ետեւէն նոր մայրը:

Անի անխօս գնաց, առանց ետեւ նայելու: Ան շատ ամօթխած էր: Չէր կրնար անցորդներուն առջեւ կանգնիլ եւ մոմ ու լուցկի գնել առաջարկել: Պատի մը կռթնած, ափին բռնած մոմ ու լուցկիներ, հայեացքը գետին ուղղած, ժամերով պիտի սպասէր որ մարդիկ նկատէին զինքը եւ մոմ գնէին: Նոյն հանգամանքը տեղի կ’ունենար Ծննդեան տօնին ինչպէս Կաղանդի գիշերը:

«Կ’ատեմ այս գործը», կը մտածէր Անի անդադար: «Ես չեմ կրնար բան մը ծախել, իմ գործս չէ ասիկա: Հայու վայել չէ մուրալ», կը կրկնէր Անի ինքնիրեն: Կը նախընտրէր հազար անգամ մեռնիլ, քան թէ մէկ անգամ մուրալ, ողորմութիւն հայցել:

Անի հասաւ եկեղեցի. գնաց ծուարիլ մուտքին մօտ, պատին տակ:

Փողոցը ամայի էր եւ օդը ցուրտ: Երեք օր առաջ առատօրէն ձիւնած էր եւ ապա սառոյցի փոխուած: Քալելն անգամ վտանգաւոր էր: Ռուսերը կ’ըսէին որ «Այս օդին տանտէրը շունն անգամ դուրս չի ձգեր»:

Անի սպասեց. Երկա՜ր սպասեց: Ոչ ոք ելաւ տունէն դէպի փողոց: Ոչ ոք եկեղեցի եկաւ այդ ցուրտ օդին: Իսկ ինքը, գրեթէ սառած, կը սպասէր որ մոմ ու լուցկի ծախէր անցորդներու, կամ մոմ ժամ եկողներու:

Ւկեղեցիին մէջ արարողութիւնը սկսաւ: Անի կը լսէր քահանային երգեցողութիւնը: Ան ալ առանձին էր. նոյնիսկ ժամկոչ չկար: Անիին թուեցաւ որ քահանան իսկ բարկացած էր եւ պարապ եկեղեցիին պատերուն կը պոռար:

Մութը կոխած էր շատոնց եւ տակաւին Անի կը սպասէր նոյն տեղը, պատին տակ, եկեղեցիին մուտքին մօտ, անշարժ կանգնած: Մեռելային լռութիւն մը կը տիրէր փողոցին մէջ: Քահանան անգամ լռած էր եւ եկեղեցիին դռները փակած: Իր աճապառանքին պատճառով, ան չէր նշմարած պատին հետ մէկտեղուած Անին:

Անի յոգնած էր եւ տուն դառնալ իսկ չէր մտածեր: Մէկ հատ մոմ չէր ծախած, ինչպէ՞ս տուն երթար: Վրան ուժ ալ մնացած չէր: Թէեւ տաք վերարկու հագած ըլլալով հանդերձ, անշարժ կանգնած ըլլալուն պատճառով, ձեռքերն ու ոտքերը սառած էին: Քիթն ալ սառած էր մէջի խլլինքով, որ քարայրի մը բիւրեղեայ շթաքարերուն նման կախուած էին քթի ծակերէն:

Յոգնած Անի ցած եկաւ եւ ոտքերուն վրայ նստաւ, դարձեալ կռնակը պատին յենած: Ան անկարող էր շարժելու, նոյնիսկ մտածելու եւ յստակ որոշում մը առնելու ընելիքին մասին: Իր անկարողութեան առջեւ, չկրցաւ ինքզինք զսպել եւ սկսաւ լալ, դառնօրէն լալ: Չէր վախնար: վախի զգացումը մեռած էր մէջը երկրաշարժի աղէտէն իվեր: Մանկական արցունքներ սկսան սառիլ բիւրեղի նման, ցուրտէն կարմրած այտերուն վրայ:

Կէս զգայազուրկ, Անի սկսաւ յիշել դէպքեր: Յիշեց մինակը մնացած երգեցողութիւն կատարող քահանային: Այդ իրեն թուեցաւ որ երգ չէր, շարական չէր, աղօթք ալ չէր, այլ պոռթկում մը եկեղեցի չեկողներուն հանդէպ:

Անի Աստուծոյ ինչ ըլլալը չէր գիտեր, ոչ իսկ աղօթել գիտէր: Յաճախ լսած էր ոէ Աստուած կը պատժէր չարութիւն ընողները: Անիին կը թուէր, որ Աստուած, դասատուէն աւելի զօրաւոր, սխալները տեսնելու եւ պատժելու կարողութիւն ունէր:

Ժողովրդային խօսք մը կայ եւ լաւապէս փաստուած է, որ ցուրտը քուն կը բերէ: Անի երազեց հայրն ու մայրը, մեծ հայրն ու մեծ մայրը: Յիշեց անոնց յուղարկաւութիւնն ու միասնաբար թաղուիլը: Յիշեց մօր երեսը եւ … կարծեց որ ան ելած էր դամբանէն եւ իրեն կուգար: Ուզեց մօր մօտը վազել, գիրկը նետուիլ. Չկրցաւ: Անկարող էր շարժելու: Մայրը նկատեց Անիին վիճակը եւ ինք մօտեցաւ անոր: Գրկեց, համբուրեց, թեւերուն մէջ առաւ սիրասուն զաւակը: Այնքան կարօտցած էին, որ ուժգին կը փաթթուէին իրարու: Անի կարօտցած էր նաեւ հօրը, ինչպէս պապիկին եւ տատիկին:

«Մամա, մամա, շատ կարօտցած եմ, ինչո՞ւ ուշացար…«:

«Գիտեմ ձագուկս, բալես, գիտեմ, ես ալ կարօտցած եմ, բայց չեմ կրնար քովդ գալ, քեզ գրկել ու համբուրել…

Անի այս խօսքերը լսած ժամանակ, անգիտակցաբար գետին սահեցաւ եւ սառին վրայ երկնցաւ: Չզգաց սառոյցին պաղութիւնը: Իրեն համար,  ամե- նամեծ երջանկութիւնն էր մօր տեսքը եւ անոր գրկին մէջ ըլլալը:

Անիին կը թուէր որ ժամերով այդպէս պիտի մնար մօր հետ եւ անոր գրկին:

Ուշ գիշերին, Անին որդեգրած ընտանիքը, ճամբայ ելաւ Անին փնտռելու: Անոր պատուիրած էին ուշի չմնալ եւ շուտ վերադառնալ տուն: Ժամանակը սահած էր եւ Անի չէր եկած տուն:

Երբ եկեղեցիին մօտ հասան, տեսան գետնին փռուած փոքրիկ մարմինը: Վրայի վերարկուէն գիտցան որ Անին էր: Նոր հայրը վազեց, գրկեց Անին, եւ սկսաւ լալով համբուրել սառած մարմինը:

«Վայ, աղջիկ ջան, ի՞նչ արեցիր, վայ բալես…

Բայց անշունչ Անի չզգաց նոր հօր տաք համբոյրները իր սառած այտերուն վրայ:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles