ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ՀԻՆԳ ՆՈՐ ԽԱՉՔԱՐԵՐ ՅԱՅՏՆԱԲԵՐՈՒԵՑԱՆ ԴԱՐԱՇԱՄԲԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ՆԱԽԱՎԿԱՅ ՎԱՆՔԻՆ ՄԷՋ

0 0
Read Time:6 Minute, 28 Second

2

ԹԱՒՐԻԶ.- Ատրպատականի Ազգային Առաջնորդարանը կը տեղեկացնէ թէ շրջանի Սուրբ Ստեփանոս Նախավկայ Վանքին մէջ, յայտնաբերուած են հինգ խաչքարեր:
Այս յայտնաբերումը կատարուեցաւ, երբ Իրանի եկեղեցիներու պահպանութեան Կեդրոնի եւ Արաքսի Ազատ Գօտիի ղեկավարութեան առաջարկով, Ատրպատականի Հայոց Թեմին հսկողութեամբ կը կատարուէր թանգարանային բաժանմունքէն ներս յարդարման աշխատանք:
Ստորեւ Ատրպատականի Հայոց Թե¬մի Առաջնորդ՝ Գերշ. Տ. Գրիգոր Ս. Եպս. Չիֆթճեանի կատարած ուսումնասիրութիւնը նորայայտ խաչքարերուն մասին, իր գրչով.-

Ներածական
Ս. Ստեփանոսի լեռնային վայրի բնութիւնը, մանաւանդ գիշերային բացարձակ լռութեան անդորրը, որ մինչեւ իսկ Արաքսի ջուրերուն կլկլոցը լսելի կը դարձնէ վանքին մէջ, միշտ հրապուրիչ եղած է, ու անզուգական պիտի մնայ մեզի համար: Ուստի, ինչքան յաճախ կ՛ըլլանք այնտեղ, այնքան աւելի կը խորանայ մեր հոգիին մէջ, օր մը զայն կորսնցելէ ետք հոգեւին փնտռելու, եւ կարօտախտով տառապելու զգացումը:
Իրանի եկեղեցիներու պահպանութեան կեդրոնի տնօրէն իմանալով, թէ՝ արդէն սկսած են սրահի արտաքին ծեփերը քակել, եւ թէ՝ անոնց ետեւէն դարեր առաջ զետեղուած խաչքարեր ի յայտ կու գան, անմիջապէս Առաջնորդարանէն՝ Թաւրիզէն, փութացինք Ջուղա:
Նախապէս գումարուած հանդիպումներու ընթացքին համաձայն եղած էինք այս արտաքին ծեփերը վերցնելու թէզին, հակառակ անոր, որ հակաթէզը պաշտպանող մասնագէտներ ալ կային մեր շուրջ, ո՛չ թէ վանքի շէնքերու հնութեան վնաս հասցնելու նպատակով, այլ՝ ընդհակառակը, անոնց նախկին տեսքը վերադարձնելու բծախնդրութենէն մղուած:

Դարաշամբցիներուն տնակները վանքին մէջ

Վանքին ժամանակակից պատմութիւնը վերականգնելու մեր աշխատանքի ընթացքին, Ազգ. Առաջնորդարանի արխիւներուն մէջ ի պահ դրւած նամակներէն իմացած ենք, թէ՝ 1940ականներուն, երբ Վարի Դարաշամբ գիւղի ժողովուրդը կÿապաստանի վանք, բնակութիւն կը հաստատէ անոր պարիսպներէն ներս, ապահովական նկատառումներով: Վանքին արդէն կիսափուլ սենեակներն ու սրահները, Դարաշամբցիները իրենց ձեռքերով կը վերանորոգեն, եւ բնակութեան պայմաններ կը ստեղծեն այնտեղ, իրենց ընտանիքներուն համար:
Վանքին այժմու սրահը, ¥անցեալի Դպրեվանքի հանդիսասրահը¤, որ թանգարանի կը փոխակերպուի ներկայիս, միանուագ տարածք ըլլալէ դադրած էր, եւ Դարաշամբցիներու կողմէ մասնատուած էր, երեք տարբեր ընտանիքներու համար, երեք տարբեր տուներու վերածուելով: Բարեբախտաբար տակաւին Թաւրիզի մէջ կենդանի են այն անձերը, որոնք իրենց մանուկ հասակին բնակած են այս տուներուն մէջ, եւ իրենց փոխանցած բանաւոր շահեկան տեղեկութիւններով լուսաբանած են մեզի այս մասին: Նոյնիսկ, այժմու գրասենեկային հատուածին լայն ու բարձր մուտքը, առանձին բնակարան մը եղած էր, ուր անցեալին ապրած է, մինչեւ օրս Թաւրիզ բնակող ընտանիք մը:
Ուրեմն, կամայական սոյն շինարարութիւններու ընթացքին, քարաշէն վանքին պատերը յարդախառն ցեխով ծեփելով, Դարաշամբցիներ քարերը ,պաշտպանելովե, իրենց ընտանիքները ձմրան ցուրտէն եւ ամրան տօթէն պաշտպանելու նպատակ ունեցեր են: Պատերազմական անապահով ժամանակահատուածին մէջ, ո՞վ կը մտածէր վանքի հնութեան պահպանումին, կամ՝ դարեր առաջ անոր պատերուն մէջ ամրացուած խաչքարերը ծեփի տակ չպահելու մասին: Միւս կողմէ, վանքը արդէն աւերակոյտի տեսք ստացեր էր, եւ եթէ անոր տարածքին մէջ Տաճարին քանդակազարդ վեհութիւնը չըլլար, ո՛չ ոք վանական համալիրի կրնար նմանցնել, իրարու կպած փլատակ այդ շէնքերը:

Նորայայտ Խաչքարերը

Նախկին Դպրեվանքի ¥այժմու թանգարանին սրահը¤ արեւմտեան դուրսի ճակատին վրայ գոյութիւն ունին 9 խորշեր, 25 սմ. խորութեամբ եւ մէկ ու կէս մեթր բարձրութեամբ, որոնց վերի մասը սրածայր կամարով կը միանայ իրարու: Կեդրոնական խորշը միւսներուն կրկինն է չափով եւ հսկայ լուսամուտ է: Նոյնպէս լուսամուտ են, մնացած 8էն 4ը, մէկ ընդ մէջ բաժանումով՝ մէկը լուսամուտ, միւսը՝ փակ խորշ: Ի դէպ, նոյն պատին շարունակութեան վրայ՝ հիւսիսային ճակատին, ուր կը գտնուի վանահօր այժմու վերանորոգուած խուցը, կը գտնուին երեք խորշեր եւս, մէկը վարը, երկուքը վերը:1
Նորայայտ խաչքարերէն չորսը կը գտնուին սրահին արեւմտեան ճակատին ձախէն երրորդ՝ երկու լուսամուտներուն միջեւ գտնուող խորշին մէջ: Մէջտեղի երկու խաչքարերը խորշին վարը, իսկ երկու կողմերը գտնուողները՝ 50 սմ. բարձր են զետեղուած միւսներէն: Այս խորշին մէջ գտնուող չորսն ալ գրեթէ միեւնոյն չափը ունին, որոնց վարի մասը կայ յիշատակարանային արձանագրութիւն: Իսկ հինգերորդը կը գտնուի սրահի Արեւմտեան ճակատին, աջէն չորրորդ խորշին մէջ, կեդրոնական մեծ լուսամուտին աջ կողմի խորշին դարձեալ վարը մասը:
Հերթականութեամբ ներկայացնելու համար յիշեալ խաչքարերը, սկսինք ձախ խորշի չորս խաչքարերուն խմբաւորումէն: Տեղադրումի աշխատանքը միեւնոյն դարաշրջանին կը պատկանի, այնպէս ինչպէս ցոյց կու տան մանրակերտ խաչքարերուն թուականները: Անոնք հինգն ալ յիշատակներ են, հարազատներու կողմէ իրենց ննջեցեալ սիրելիներուն համար պատուիրուած եւ զետեղուած վանքի պատերուն մէջ:

Խաչքար թիւ 1

3Ձախէն առաջին խաչքարն է այս, 60×25 սմ.: Վերի եւ երկու կողմերուն վրայ շրջանակաձեւ հիւսուածք ունի, իսկ վարի բաժինը մասամբ կոտրուած է եւ ստիպողաբար
առնուած է ծեփին մէջ: Այնպէս ինչպէս ներկայիս կÿերեւի, արձանագրութեան տողը հասած է մինչեւ վար: Դարձեալ հիւսուածքի տպաւորութիւն ձգող խաչը, վերը սրածայր խորան ունի, յար եւ նման այն խորշի սրածայր կամարին, որուն մէջ կը գտնուի ինքը: Խաչը ունի նաեւ երկմատնեայ պատուանդան, վերի սանդղամատը աւելի փոքր, քան՝ վարինը:
Շատ պատահական գրիչի ձեռագրին նմանութեամբ եւ գլխագիրի բացակայութեամբ գրուած արձանագրութիւնը, կը ներկայացնէ հետեւեալ բովանդակութիւնը. ,Խ[ա]չս յ[ի]շ[ա]տ[ակ է] սարու/խանինե: Իսկ խաչի բաժնին իւրաքանչիւր անկիւնը կայ հայերէն Այբուբենին մէկ տառը, որ կը ներկայացնէ խաչի կերտման թուականը հայկական թուարկութեամբ: Այսպէս ,Թվ[ին] ՌԽԷե ¥=1598թ.¤:

 

Խաչքար թիւ 2
4Ձախէն երկրորդ խաչքարը խորշին ճիշդ վարն է, 60×30 սմ.: Վերը ունի երկու խորաններ, որոնք իրենց պարզ կամարներուն մէջ պարփակուած ունին երկու խաչեր, իւրաքանչիւրը իր վարի զոյգ կողմերէն ծաղկեայ թեւերով: Մասնաւոր փորագրւած երիզ կամ շրջանակ չունի այս խաչքարը: Այլ, միայն դուրս ցցուած գիծ, որ կը գծէ խաչքարին արտաքին սահմանը՝ չորս կողմերը:
Վարի մասը արձանագրութիւնն է, որ դարձեալ անվարժ փորագրող գրիչի մը գործն է, անհաւասար տառերով եւ տողադարձի ու սղագրումի անկանոն շարուածքով. ,Ս[ուր]Բ խ[ա]չս յ[ի]շ/[ատա]կ է Թա/նկիւլի/ն: Թ[վին] ՌԽԱ ¥= 1592թ.¤: Վարի մասէն, ձախէն դէպի աջ վերեւ, 5 սմ. շեղութիւն ունի, կոտրուած ըլլալուն պատճառով, որուն հետեւանքով, հայկական թուարկութեան վերջին ,Աե տառը հազիւ տեսանելի է:

 

 

Խաչքար թիւ 3

5Ձախէն երրորդ խաչքարը աւելի վարպետ քանդակագործի աշխատանք կարելի է համարել, 60×35 սմ.: Ջուղայի պատմական գերեզմանատանը 2006 թուին կոտորուած խաչքարերէն մէկուն մանրօրինակը կրնանք կոչել այս, նուրբ քանդակներուն եւ երիզապատող հիւսքին համաչափութիւնը նկատի ունենալով:
Վերի մասը, շրջանակի քանդակէն ներս, ունի հորիզոնական խորանի հիւսք մը, իսկ կեդրոնի խաչը, սրածայր կամարի մէջ պարփակուած է: Կամարէն դուրս մնացած երկու անկիւններու դատարկութիւնը ծաղկեայ նախշերով լեցուցեր է քանդակագործը: Խաչը նոյնպէս յատակի թեւի երկու կողմերէն ծաղկեայ թեւեր ունի դէպի վեր բարձրացող:
Խաչքարին վարի մասը յատկացուած է յիշատակարանային արձանագրութեան, որ գրեթէ անընթեռնելի դարձեր է, թէ՛ անվարժ գրիչի փորագրութեան պատճառով, թէ՛ ծեփի տակ մնացած ըլլալուն, ինչպէս նաեւ տառերուն յստակութիւնը կորսուած ըլլալուն հետեւանքով:
Այնքան ինչքան կրցանք վերծանել գրութիւնը, հետեւեալ արդիւնքը տուաւ. ,Խ[ա]չս յ[ի]շ[ա]տ[ակ է] /խե[… անընթեռնելի է մնացածը]ե:
Թէպէտ թուականը անընթեռնելի է, սակայն փորագրութեան ոճէն եւ միեւնոյն պատին մէջ տեղադրուած ըլլալէն կÿենթադրենք, թէ՝ այս խաչքարը եւս նոյն թուականներու աշխատանք կրնայ ըլլալ:

Խաչքար թիւ 4

6Ձախէն չորրորդ եւ սոյն խորշին մէջ գտնուող վերջին խաչքարն է այս, 45×30 սմ: Հնադարեան տեսքով, սակայն անփորձ ու պատահական անձի քանդակած խաչքարը պիտի անուանենք այս, իր այնքան անհամաչափ եւ անպաճոյճ աշխատանքին համար:
Շատ անյայտ երիզով խաչքար մը, առանց խորանի: Վերէն անմիջապէս կը սկսին իրարու քով կանգնած երկու խաչեր, կողքկողքի զետեղուած երկու քառանկիւն բացուածքներու մէջ: Իսկ անոնցմէ իւրաքանչիւրին չորս անկիւններու դատարկութեան մէջ, դարձեալ մէկական խաչեր, միայն սովորական գիծով քանդակուած:
Ցածի մասը յատկացուած է արձանագրութեան, որ գրեթէ անընթեռնելի դարձած է: Հետեւեալն է միայն ընթեռնելի մասը. ,Խ[ա]չս յ[ի]շ[ատա]կ [է] Աք[…]գր/ումին ¥՞¤ գ[…]ե: Դարձեալ թուականը չի՛ կարդացուիր, սակայն միեւնոյն կարծիքին ենք, թէ՝ սոյն խաչքարն ալ նոյն ժամանակաշրջանին տեղադրիւած պէտք է ըլլայ միւս երեքի կող
քին:

 

Խաչքար թիւ 5

7Սրահի դուրսի Արեւմտեան ճակատին, աջէն ձախ չորրորդ խորշին մէջ յայտնաբերւած խաչքարն է այս, 60×30 սմ.: Ջուղայի խաչքարերու արուեստի ընդհանուր յայտարարին ներքեւ կարելի է զետեղել անոր ոճային առանձնայատկութիւնը: Երիզային հիւսքէն անմիջապէս ետք, վերէն կը սկսի կեդրոնական խաչը պարփակող սրածայր կամարը: Իւրաքանչիւր թեւին վրայ իրարու մէջ ոլորուած երեք ծաղկաթեւերով կեդրոնական խաչը, քարի ընդհանուր մակերեսին վրայ տիրական տեղ կը գրաւէ: Անոր վարի երկու կողմերը քանդակուած են աւելի փոքր եւ աւելի նուազ գեղեցիկ խաչեր: Քանդակագործ արուեստագէտին պատկերացումով, բնականօրէն կեդրոնի խաչը ըլլալով մեր Տիրոջ խաչափայտը, կողմի երկուքը կը ներկայացնեն Անոր հետ խաչուած երկու աւազակներուն խաչերը:
Վարի մասը արձանագրութիւն ունի, որ շատ դժուար վերծանելի է մաշած տառերուն պատճառով. ,Խ[ա]չս յ[ի]շ[ա]տ[ակ է] ջ/րբաշխէ կ[ո]ղ/[ակ]ց[ի]ն [անունը անընթեռնելի] Թվին ՌԽԶե ¥1597թ.¤:

 

 

 

Վերջաբան

Միջնադարեան սոյն խաչքարերուն յայտնութիւնը Ս. Ստեփանոս մեր վանքին մէջ, հնագիտութեան աշխարհին եւ մեր մշակութային գանձարկղին համար նոր ձեռքբերումներ ըլլալէ բացի, զգացականօրէն մեզի համար, անձնապէս, եղան Արաքսի միւս ափին կոտորուած խաչքարերէն յարութիւն առնող հինգ մեռելներ, որոնք մշտական ներկայութիւն պիտի ըլլան այսուհետեւ մեր քովը՝ գետի այս ափին:

Չորս խաչքարերը մէկ խորշի մէջ, իսկ հինգերորդը առանձին խորշի մէջ յայտնաբերուեցան

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles