Միջազգային Գիտաժողով՝ Գրիգոր Պըլտեանը Եւ Ժամանակակից Հայկական Գրականութիւնը

0 0
Read Time:7 Minute, 47 Second

p12 beledian

ՓԱՐԻԶ («Նոր Յառաջ»).- Սեպտեմբեր 17-18ին, ԻՆԱԼՔՕ-ի լսարանին մէջ տեղի ունեցաւ «Գրիգոր Պըլտեանը եւ հայկական ժամանակակից գրականութիւնը» միջազգային գիտաժողովը, կազմակերպութեամբ՝ ԻՆԱԼՔՕ-ի եւ Կիւլպէնկեան Հիմնարկութեան։
Ըստ պահերուն՝ թիւը 60էն 80ի միջեւ տարուբերող ունկնդիրներ փութացած էին հետեւելու երկու օրուան վրայ տարածուած յայտագրին, որուն կը մասնակցէին շուրջ տասնհինգ մասնագէտներ, եկած՝ աշխարհի տարբեր հորիզոններէն։
Հինգշաբթի օր գիտաժողովին բացումը կատարեց Անահիտ Տօնապետեան, ԻՆԱԼՔՕ-ի Հայկական բաժնի պատասխանատուն, որ խօսք առաւ ընդհանուր տնօրէնութեան անունով։ Ան յիշեցուց, որ Հարիւրամեակին առթիւ Արեւելեան լեզուներու եւ քաղաքակրթութիւններու ազգային հիմնարկը նախատեսած է շարք մը ձեռնարկներ, ինչպէս՝ Գրիգոր Պըլտեանի գրականութեան շուրջ կազմակերպուած այս գիտաժողովը, բայց նաեւ՝ Գլօտ Չամչեանի ճազի վեցեակի ելոյթը՝ «2015»՝ ներշնչուած Պըլտեանի «Սեմեր» երկէն, Սեպտեմբեր 21-22-ին, արեւմտահայերէնի ուսուցման նուիրուած գիտաժողովը եւ Հոկտեմբեր 22ին՝ «Յառաջ»ի նուիրուած երեկոյթը։
Գրիգոր Պըլտեան 1978էն ի վեր կը դասաւանդէ ԻՆԱԼՔՕ-ի մէջ։ Առաջինն էր, որ հայկական ժամանակակից գրականութիւնը դասաւանդեց սոյն հաստատութեան հայերէնի ուսուցման կրթական ծրագրին մէջ։ Հետաքրքրական պայքար մը եւ նուաճում մը, որուն մէջ կարեւոր դեր խաղացած է այն ժամանակ Արփիկ Միսաքեան։ Այս մասին շատ բան չի խօսուիր, բայց կ՚արժէ օր մը յատուկ գրութիւն մը յատկացնել անոր։
Պըլտեանի դասաւանդութիւնը մեծ դեր ունեցած է անոր յետագայ գրական, տեսական, թարգմանչական, գրադատական- վերլուծական ստեղծագործութեան մէջ, ինչպէս ինքն ալ վկայեց այս գիտաժողովին աւարտին իրեն հետ կայացած զրոյցի ընթացքին։ Ան եղած է նաեւ Լիոնի Կաթողիկէ Համալսարանի մէջ հայկական հայրաբանական եւ միջին դարերու գրականութեան դասախօս։
Անոր ազդեցութիւնը մեծ եղած է, համալսարանական միջավայրին մէջ, արեւմտահայերէնագիտութեան եւ արեւմտահայ գրականութեան արդիական գիտական-քննական ակնոցով ուսումնասիրութեան վրայ։

Գիտաժողովի առաջին նիստին զեկուցաբերները եղան.
ա) Յարութիւն Քիւրքճեան (Յունաստան), «Պըլտեանի արձակը իր առաջին վիպական գործերուն մէջ» թեմայով։ Կեդրոնացաւ լեզուի հետ Գրիգոր Պըլտեանի առճակատումին վրայ։ Նշեց որ հեղինակը վայրի ու ժամանակի քանդում-վերակերտումով կը ստեղծէ իր լեզուն։ Քիւրքճեան հարցադրումը երեք մակարդակի բաժնեց՝ դրդում, անկարելիութիւն եւ կենսունակութիւն։ Առաջինը՝ վկայելու պահանջն է, լեզուն բանալու բրտութեան, ստեղծելու ներքին լուսանկար մը. լեզուն վերստեղծելու կարիքը։ Երկրորդը՝ անժողովուրդ լեզուի, աղէտի լեզուի խնդիրն է՝ ճգնաժամային պայմաններու մէջ խօսքին անկարելիութիւնը, անտանելիութիւնը։ Եւ վերջապէս՝ խօսքին, ասումին կենսունակութիւնը, լեզուն վերապրեցնելու պահանջը՝ «բերնիս մէջ բռնուած արգելք»։

բ) Րաֆֆի Աճէմեան (Գանատա), «Ոճի հարցը Գրիգոր Պըլտեանի պատումներուն մէջ» թեմայով։ Զանազան մէջբերումներ կատարելով Պըլտեանի գործերէն, Ր. Աճէմեան անդրադարձաւ հեղինակի գործին մէջ կրճատումներու, դրուագ մը մը երկու բառով ըսելու, տեղէ տեղ անցնելու հնարքներուն։ Խօսեցաւ պատկերին մասին, որ ներյայտ կերպով ներկայ է, այն որ մութին մէջ դեղաջուրին դրուելուն պէս լուսանկարը ի յայտ կը բերէ։ Անդրադարձաւ անպատմելիին, որ կարելի չէ գրել առանց գրելու։ Պէտք է դէպքը յայտնագործել որ կարելի ըլլայ թաղել։ Հարց տուաւ՝ ինչո՞ւ պատում եզրը, որ կը կատարէ միաւորող դեր լսողին եւ տեսարաններուն միջեւ։ Խօսեցաւ շրջումի մասին, որ մտածումի դէպքը կարելի կը դարձնէ պատումի միջոցով։

գ) Մարկ նշանեան (Փորթուկալ), «Վիպական շրջում» թեմայով։ Մ. Նշանեան քննարկեց Պըլտեանի «Շրջում» գործը, անդրադառնալով շրջում եզրին, շրջադարձին եւ անոր ֆրանսերէն համազօրին՝ retourին, յատկապէս ակնարկելով Նիցչէի իմաստասիրական ըմբռնումին՝ l՚ռternel retour-ին։ Թէ ի՞նչպէս Գր. Պըլտեան հարցը վիպական դաշտին մէջ ներբերելով՝ տեսաբանական հարցադրումներու դուռ կը բանայ, կ՚անդրադառնայ այս խնդրին, ուր ան պատումը կարելի կը դարձնէ շրջումի միջոցով։ Նոյնին վերադարձի հարցը մշտական կերպով ներկայ է։
Նշանեան ակնարկեց նաեւ վկայագրականացումի վտանգին։ Պատմողը՝ պատումը ստացողն է, վկայումին բանահաւաքը, վկայագրողը։ Հաստատելու համար արձանագրութեան վաւերականութիւնը, կը դիմէ նաեւ անձնական վկայաբերումին՝ կենսագրական դրուագներու միջոցով, որ ինքնին յառաջ կը բերէ վաւերականութեան նոր հարց մը։

Ապա, խօսք առին.
ա) Ճենիֆըր Մանուկեան (Միացեալ Նահանգներ), «Գրիգոր Պըլտեանի գործը արեւմտահայերէնի վերակենսունակացումին մէջ» թեմայով (ֆրանսերէնով)։ Ան թելադրեց Պըլտեանի գործերը ընթերցել մանուկներուն, նկատի առնելով գրագէտին գործերուն մէջ ազատութեան շունչը՝ լեզուին հետ խաղալու եւ նոր բառեր ստեղծելու յատկութիւնները։

բ) Նաթալի Քարամանուկեան (Ֆրանսա), «Կտրուած լեզուն» թեմայով (ֆրանսերէնով)։ Տիկին Քարամանուկեան արծարծեց տարածքը, ժամանակը վերստեղծելու հարցը, յետյիշողական պահը, լեզուին մէջ տեղակայելու դէպքը։
Տիկին Քարամանուկեան իր խօսքին աւարտին յայտնեց որ մի քանի հոգիով ստեղծած են Le cercle des Amis de Krikor Beledian խումբը, որպէսզի կարենան աւելի լայն շրջանակի մէջ ծանօթացնել Պըլտեանի գործերը եւ ապահովել անոնց թարգմանութիւններու ծախսերը …

գ) Սոնիա Փեքմէզեան (Ֆրանսա), «Գրիգոր Պըլտեանի գործերուն թարգմանութիւնը» թեմայով (ֆրանսերէնով)։ «Սեմեր»ու թարգմանիչը անդրադարձաւ Պըլտեանի գործերու թարգմանչական հարցերուն, մանաւանդ՝ անոնց մէջ գործածուած վաղակատարին, գոյականներու պարագային սեռի չգոյութեան, յետոյ՝ դարձուածքներուն, ասոյթներուն։ Ընդգծեց կրկնութիւններու պարագան, որ հայերէնի մէջ արտայայտչական սովորական միջոց է, իսկ ֆրանսերէնի մէջ՝ տգիտութեան ցուցանիշ։ Եւ վերջապէս, լեզուի գործածութեան տարբեր մակարդակներու խնդիրը։

դ) Անահիտ Տէր Մինասեան (Ֆրանսա), «Պատմութենէն պատումնային երեւակայաստեղծումը (fiction narrative) “Անունը լեզուիս տակ” գործին մէջ» (ֆրանսերէնով) թեմայով։ Տիկին Տէր Մինասեան յայտնեց որ ինք Պըլտեանագէտ մը չէ, սակայն երեք ամիս ապրած է «Անունը լեզուիս տակ» գործին ընթերցումով։ Պատմեց իր փորձառութիւնը. հետաքրքրական էր ակնարկը Աղէտի նկատմամբ պատմագիտական մօտեցումի խնդրականացումին, որ Գրիգոր Պըլտեանի եւ Մարկ Նշանեանի գործերը շատ սուր կերպով կը սրահարէ։ Նշեց որ այս գործին ընթերցումին համար դիմած է արդի գրաքննադատութեան տեսութիւններուն։

Ուրբաթ, Սեպտեմբեր 18ին գիտաժողովը շարունակեց իր աշխատանքները: Առաւօտեան նիստին առաջին բանախօսն էր Նորվան Արք. Զաքարեան, որ Գրիգոր Պըլտեանի բանաստեղծական արձակին մասին ունի մեկնաբանական երկու գիրքեր։ «Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար» վերնագրով իր զեկոյցին մէջ շեշտեց, թէ քաղաքի քանդումը՝ պատերազմի գեղեցկացումը չէ, ոչ ալ գեղեցիկ խօսքի աւանդութենէն բխած նկարագրութիւն. ո՛չ։ Ան բանաստեղծական քաղաքի մը յօրինումն է։ 1975ին՝ Պէյրութի քանդումը՝ 1915ի ժամանակակից պատկերը… անդարմանելի ու կրկնուող երեւոյթ։ Չարը բարիին դէմ պայքար մը չէ, այլ՝ չարը չարին դէմ, աստուածային պատիժ, ինչպէս Երուսաղէմի անկումը։

Երկրորդ բանախօսը եղաւ՝ Երեւանի պետական համալսարանէն՝ Սիրանոյշ Դվոյեան, որուն զեկոյցին վերնագիրն էր՝ «Հակազդեցութիւն գրականութեան պատմութեան»։ Տիկին Դվոյեան արծարծեց բոլորովին այլ բնագաւառ մը, մինչեւ այժմ քննարկուած նիւթեր՝ Գր. Պըլտեանի տեսաբանական գրութիւնները՝ «Տրամ», «Մարտ» … ու Հայաստանի մէջ այս գործերուն գրաւած ուշադրութիւնը։

Յակոբ Կիւլլիւճեան, Միացեալ Նահանգներէն, օրուան երրորդ բանախօսն էր. ան զեկուցեց հետեւեալ վերնագրով՝ «Մուտք դէպի դուրս կամ դէպի ինքնադրուժ ընկալում։ Գրող, ժամանակավրէպ համայնք, լեզու»։ Յ. Կիւլլիւճեան անդրադարձաւ հայախօս միջավայրի ժխտական դիրքորոշումին Պըլտեանի ստեղծագործութեան հանդէպ, հեղինակին արդիականութեան, այժմէական հարցերու անդրադարձին։ Ինչպէս գրեթէ բոլոր զեկուցաբերները, մէջբերումներ կատարեց Պըլտեանի գործերէն։

Իսկ կէսօրէ ետք, խօսք առաւ Ժանին Ալթունեան, որ ծանօթ է ֆրանսահայութեան իբր հոգեվերլուծողական միջավայրի անդամ, Ֆրէօյտի երկերու համաթարգմանիչ։ Ան հանդէս եկաւ հետեւեալ վերնագիրով՝ «Հանդիպումս Գրիգոր Պըլտեանի հետ, կորսուած մշակոյթի մը տէրն ու թարգմանիչը» (ֆրանսերէնով)։ Յղում կատարեց յատկապէս իր հօր ձեռագրին թարգմանութեան, որ երկար տարիներ մնացած է Ժ. Ալթունեանի մօր դարակին մէջ, մինչեւ որ օրին մէկը վերջինս իրեն յանձնէ հօր ձեռագիրը եւ իր առջեւ բացուի ընտանեկան իրականութեան անյայտ նոր էջ մը։ Կը դիմէ Պըլտեանին, թարգմանութեան համար ինքզինք անկարող զգալով։ Ալթունեան հաստատեց որ Ենթական վտանգուած է երբ ան բառերով չէ արտայայտուած։ Անհրաժեշտ է երկնելու աշխատանքը, լոյս աշխարհ բերելու գործը։ Խորհրդանշական դաշտ մըն է, որ կը բացուի։

Վալենթինա Գալցոլարի (Իտալիա), Ժընեւի համալսարանէն, զեկուցեց՝ «Գրիգոր Պըլտեանը եւ Աղէտի գրականութիւնը» նիւթին շուրջ։ Տիկին Գալցոլարի շեշտեց Աղէտի գրականութեան ուսումնասիրութեան դժուարութիւններու հարցը։ Նախ եւ առաջ հում նիւթին՝ սահմանափակ թիւով մարդոց ուսումնասիրութեան բաց ըլլալու խնդիրը, եւ իբր հետաքրքրուող անձ, աղբիւրներուն հասնելու իր դժուարութեան մասին։ Խօսեցաւ դէպքին եզակիութեան մասին։ Անցեալին, նման դէպքի բացակայութեան անդրադարձաւ։ Յիշեց Շնորհալիի խօսքի մարտավարութիւնը՝ «Ողբ Եդեսիոյ» երկին մէջ, ուր Երեմիան յառաջ կու գայ, երբ տեղի կ՚ունենայ Բաբելոնէն Հրեաներու տարագրութիւնը. ինչպէս նաեւ Զապէլ Եսայեանի «Աւերակներու մէջ» երկին պարագային՝ ուր հեղինակը հնարքներ կը գտնէ վկայութիւնները արձանագրելու համար։
Գիտաժողովի վերջին հանդիպումը հանրային զրոյց մըն էր որ նախատեսուած էր Գաթրին Գոքիոյի եւ Գրիգոր Պըլտեանի հետ։ Բաղդատական գրականութեան դասախօս եւ «Մարդկութեան Դէմ Ոճիրներու եւ Ցեղասպանութիւններու Միջազգային Հետազօտութեան Ընկերակցութեան» (Association Internationale de Recherche sur les Crimes Contre l’Humanitռ et les Genocides – AIRCRIGE) նախագահուհի Տիկին Գոքիօ հետաքրքրական զուգահեռներ գծեց մարդկութեան դէմ ոճիրներու ենթարկուած ժողովուրդներու ճակատագիրներուն միջեւ: Մօտէն հետաքրքրուած ըլլալով հայկական հարցով, յիշեց զինք տպաւորող երեւոյթները, յիշեց նաեւ այն ֆրանսացի մտաւորականներու՝ Պլանշոյի, Տերրիտայի, Ֆուքոյի, Պարթի, Քոֆմանի, Վալթէր Պէնժամինի… գործերը, որոնք հերկած են ցեղասպանագիտութեան, աղէտի դաշտը եւ տեսական յղացքներ մշակած՝ մահուան եւ գրականութեան էակցականութեան մասին…: Եւ Պըլտեանին ուղղեց հարցումներ զանազան հայ գրողներու գրական ներդրումին, ինչպէս նաեւ այժմէական հարցերու, ինչպէս՝ Սուրիոյ պատերազմին եւլն. մասին։
Իսկ, վերջին պահուն հարցումներ ուղղուեցան գիտաժողովի մասնակիցներուն կողմէ։ Իբր զրուցավար Տիգրան Գույումճեան, առաջին հարցում ուղղողը եղաւ. հարց տուաւ, թէ այս համագումարը ի՞նչ հարցադրումներ յառաջացուց իր մէջ իր աշխատանքին նկատմամբ։ Անահիտ Տէր Մինասեան ալ ուզեց հասկնալ, թէ իբր գրող ի՞նչպէս կ՚աշխատի Գրիգոր Պըլտեան։ Շատ հետաքրքրական էին յատկապէս Պըլտեանի եւ իր ժամանակակիցներու լիբանանեան կազմաւորման շրջանին վերաբերող պատասխանները, նաեւ անոնք որոնք կը վերաբերէին գրողին, գրադատին իմացական կազմաւորումին վրայ՝ ֆրանսական գրականութեան ազդեցութեան կարեւորութեան։
***
Չամչեանի Վեցեակի
Ճազ համերգը՝ «2015»
Սեպտեմբեր 17ի երեկոյեան՝ նոյն դահլիճին մէջ, ժամը 20ին տեղի ունեցաւ Չամչեանի Վեցեակին ճազ երաժշտութեան համերգը՝ «2015»։ Գլօտ Չամչեան, այս երկը յօրինած է ներշնչուելով Պըլտեանի «Սեմեր» արձակ գործէն։ Համերգին ընթացքին երգչուհին, կ՚ընթերցէր, կ՚երգէր, կը ձայնարկէր հատուածներ «Սեմեր»էն, հետզհետէ աւելի ու աւելի ազատ ու անկաշականդ, ընդհանուր համերգին շնորհելով ստեղծագործական եզակի պահեր, նախադարեան հմայական ճիչերու, կոչերու ներքոյ՝ ճազի անհանգիստ տրոփիւն, խայտաբղէտ ձայնային աշխարհ մը ստեղծելով։
Նախքան համերգը, երեկոյթին կազմակերպիչը՝ Թալին Տէր Մինասեան, մեծ մասամբ՝ ԻՆԱԼՔՕ-ի երիտասարդ ուսանողներէն բաղկացած ներկաներուն ուղղուած ներածական խօսքին մէջ յայտնեց այս ձեռնարկին նպատակը։ Իսկ Չամչեան անդրադառնալով երկին, որ հիմք ծառայած էր իր ստեղծագործութեան, ընդգծեց հեղինակին կողմէ իրագործուած ծրագրին՝ աղէտին պատումը կարելի դարձնելու համար նոր լեզու մը որոնելու կարեւորութիւնը։
***
Գրիգոր Պըլտեանի երկերը
(ոչ ամբողջական)

Հակաքերթուած (Antipoem, 1972; English transl. 1979)
Հատուածներ «Սենեակ»ի մասին (1972)
Տեղագրութիւն քանդուող քաղաքի մը համար (Topography for a City Being Destroyed, 1976)
Objets & Dռbris (1978)
Տրամ (Drama, 1980)
Գրիգոր Նարեկացի լեզուի սահմաններուն մէջ (Grigor Narekatsi within the Limits of Language, 1985)
Մանտրաներ (Mantras, 1986)
Վայրեր (Places, 1986)
Կրակէ շրջանակը Դանիէլ Վարուժանի շուրջ (The Fire Circle Around Daniel Varoujan, 1988)
Ելք. մանտրաներ Բ. շարք (Exodus: Mantras, 2nd series, 1993)
Les Armռniens (1994)
Մարտ (Fight, 1997)
Ի գործ արկանել (To Put Into Action, 1997)
Սեմեր (Thresholds, 1997)
Հարուածը (The Hit, 1998)
Դէպի մեծ փոխաբերութիւն (Toward the Grand Metaphor, 1999)
Նշան (Sign, 2000)
Cinquante ans de littռrature armռnienne en France, 1922-1972 (Fifty years of Armenian Literature in France, 2001)
Պատկերը (The Image, 2003)
Անունը լեզուիս տակ (The Name Under My Tongue, 2003)
Երկուք (Two, 2005)
Avis de recherche : une anthologie de poռsie armռnienne contemporaine (Wanted: Anthology of Contemporary Armenian Poetry, 2006)
Երկխօսութիւն Նարեկացիի հետ (Dialogue with Narekatsi, 2008)
Հայկական ֆուտուրիզմ (Armenian Futurism, 2009)
Շրջում (Inversion, 2012)

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ԶԱՐԳԱՑՈՒՄՆԵՐ ԱՐՑԱԽԻ ՀԱՐՑՈՒՄ… ԻՆՉՈ՞Ւ Է ԱՇԽՈՒԺԱՑԵԼ ԹՈՒՐՔԻԱՆ
Next post Հին Ու Նոր Կենցաղ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles