Մէկ Քրիստոս, Բայց Բաժնուած Եկեղեցիներ..

.

Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան

Առկայ յօդուածին սկիզբը պիտի ուզէինք երկու եզրեր յստակացնել ընթերցումը ա­ւելի դիւրըմբռնելի դարձնելու նպատակով։ Մին Արեւելեան ուղղափառ (Eastern Ortho­dox) կամ Արեւելեան քաղկե­դոնական եկեղեցիներ բա­ռակապակցութիւնն է, իսկ միւսը՝ Արեւելեան հին ուղ­ղափառ (Oriental Orthodox) կամ ոչ-քաղկեդոնական եկե­ղեցիներ անուանումը։ Եկե­ղեցիներու ընտանիքին մէջ այս աւանդութիւնները թէ­պէտ նոյն հաւատքին մէջ էա­պէս մէկ են, սակայն դարեր շարունակ իրարմէ անջատ զարգացումներ ունեցան դաւանաբանական, եկեղեցաբա­նական եւ վարչական հիմնահարցերու շուրջ ստեղծուած տարակարծութիւններու պատճառով, որոնք մեծաւ մասամբ հետեւանք էին լեզուական, մշակութային եւ եկեղե­ցաքաղաքական թիւրիմացութիւններու։

451 թուականը Եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ կը նկատուի իբրեւ կարեւոր, բայց միեւ­նոյն ժամանակ տխուր ու ցաւալի հանգրուան մը։ Այդ տարի Կոստանդնուպոլսոյ մօ­տակայ Քաղկեդոն աւանին մէջ գումարուեցաւ Տիեզերական չորրորդ Ժողովը։ Ընդ­հանրական եկեղեցւոյ այս դարակազմիկ համագումարին կեդրոնական հարցը Քրիս­տոսի աստուածային եւ մարդկային բնութիւններուն փոխյարաբերութեան վերաբերող հաւատքի սկզբունքներն էին։ Թէեւ ժողովը կը ձգտէր պահպանել Եկեղեցւոյ հաւատքի միութիւնը եւ յստակ կերպով ձեւակերպել ուղղափառ դաւանութիւնը, սակայն անոր որոշումները բոլոր մասնակիցներուն կողմէ նոյն կերպով չընկալուեցան եւ չընդունուե­ցան։

Այս իրադարձութենէն ետք սկիզբ առաւ բաժանում մը առաքելական աւանդութիւն ունեցող եկեղեցիներուն միջեւ, որուն հետեւանքները ցայսօր կը շարունակեն ազդել քրիստոնէական աշխարհին վրայ։ Բիւզանդական կայսրութեան եկեղեցիները ընդու­նեցին Քաղկեդոնի ժողովին որոշումները, եւ հետագային անկէ կազմաւորուեցաւ Արե­ւելեան ուղղափառ աւանդութիւնը։ Մինչդեռ Արեւելքի այլ հնագոյն եկեղեցիներ, ինչ­պէս Հայ, Ասորի, Ղպտի, Եթովպական եւ Մալանկարայի ուղղափառ եկեղեցիները, մերժեցին ժողովը եւ կազմեցին Արեւելեան հին կամ ոչ-քաղկեդոնական եկեղեցիներու ընտանիքը։ Այսպիսով, դարաւոր բաժանումը միայն դաւանաբանական տարակարծու­թիւններու հետեւանք չէր, այլ նաեւ՝ պատմական պայմաններու, քաղաքական հակա­սութիւններու եւ լեզուական թիւրիմացութիւններու, որոնք խորապէս խախտեցին քրիստոնէական վաղագոյն շրջանի եկեղեցիներու միութիւնը։

Արդարեւ, 25 ապրիլ 2026 թուականին Կ.Պոլսոյ Տիեզերական պատրիարքութեան նստավայր Ֆանար թաղամասին մէջ տեղի ունեցաւ պատմական հանդիպում մը Կ.Պոլսոյ Տիեզերական պատրիարք Բարթողիմէոս Ա.-ի եւ Ղպտի ուղղափառ եկեղեց­ւոյ պատրիարք Թաուատրոս Բ.-ի միջեւ։ Այս հանդիպումը պարզապէս արարողակար­գային այցելութիւն մը չէր, այլ արդիւնք էր երկար տարիներ տեւած աստուածաբանա­կան երկխօսութեան՝ Արեւելեան ուղղափառ եւ Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցինե­րու ներկայացուցիչներու եւ աստուածաբաններու միջեւ։ Հանդիպումը ունի առանձնա­յատուկ եկեղեցական ու պատմական նշանակութիւն, որովհետեւ դարեր շարունակ գրեթէ աներեւակայելի էր, որ այս երկու եկեղեցական աւանդութիւններու բարձրաստի­ճան առաջնորդները միասին պաշտօնապէս մասնակցէին մասնաւորաբար սուրբ պա­տարագի արարողութեան։ Աւելի՛ն, նոյնիսկ համատեղ միջեկեղեցական ներկայութիւնը պաշտամունքային միջավայրի մէջ՝ երկար ժամանակ գրեթէ անհնար կը նկատուէր։

Advertisement

Ահա թէ ինչո՛ւ այս հանդիպումը ընկալուեցաւ որպէս արժանահաւատ վկայութիւն մը երկու աւանդութիւններու մերձեցման եւ փոխադարձ ճանաչումի աճող ընթացքին։ Ֆանարի մէջ տեղի ունեցած այս հանդիպումը միաժամանակ ցոյց տուաւ, որ Արեւել­եան ուղղափառ եւ Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներու դարաւոր բաժանումը այ­սօր առաւել եւս կը վերաիմաստաւորուի ոչ միայն դաւանաբանական տարբերութիւն­ներու լոյսին տակ, այլեւ պատմական թիւրիմացութիւններու եւ եկեղեցական տարբեր լեզուամտածողութիւններու համատեքստին մէջ։

Հայց. առաք. ուղղափառ եկեղեցին, Աղեքսանդրիոյ ղպտի, Անտիոքի ասորի, Եթովպա­կան, Էրիթրէական եւ Մալանկարայի ասորի ուղղափառ եկեղեցիներուն հետ, կը հան­դիսանայ աշխարհի ամենահին քրիստոնէական համայնքներէն մին եւ կը կազմէ Արե­ւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներու ընտանիքը։ Այս եկեղեցիներուն եւ հետագային կազմաւորուած Արեւելեան ուղղափառ ու Հռոմէական կաթողիկէ եկեղեցիներուն մի­ջեւ բաժանումը, ինչպէս վերոգրեալ նշուեցաւ, սկիզբ առաւ Քաղկեդոնի Տիեզերական ժողովէն ետք՝ 451 թուականին։ Վէճին հիմնական առանցքը Քրիստոսի աստուածային եւ մարդկային բնութիւններուն փոխյարաբերութեան հարցն էր։ Քաղկեդոնի ժողովը դաւանեցաւ, որ Քրիստոս «ճշմարիտ Աստուած եւ միաժամանակ ճշմարիտ մարդ» է, երկու բնութիւններով՝ աստուածային եւ մարդկային, անխառն, անշփոթ եւ անբաժա­նելի։ Սակայն Արեւելեան հին եկեղեցիները այս ձեւակերպումը մերժեցին ոչ այն պատ­ճառով, որ Քաղկեդոնի ժողովը կ’ուրանար Քրիստոսի ճշմարիտ աստուածութիւնը կամ մարդ­կութիւնը, այլ որովհետեւ կը զգուշանային, որ «երկու բնութիւն» հասկա­ցու­թիւնը կրնար վտանգել Քրիստոսի անձին մէջ զոյգ բնութիւններուն՝ աստուածայինին եւ մարդ­կայինին միութիւնը՝ մօտեցնելով զայն Նեստորականութեան, զոր արդէն դա­տապարտեր էր Եփեսոսի 431 թուականի Տիեզերական ժողովը։ Անոնք կը հետեւէին Կիւրեղ Աղեքսանդրացիի բանաձեւին, որ կը վարդապետէր «Աստուծոյ Բանին մարմ­նացեալ մէկ բնութեան» մասին, Հայ եկեղեցւոյ դաւանած դասական բանաձեւումով՝ «Մի է բնութիւն Բանին մարմնացելոյ», կամ իր յունարէն բնագրով՝ «Μία φύσις τοῦ Θεοῦ Λόγου σεσαρκω­μένη»։

Հետաքրքրական է նշել, որ Հայ եկեղեցին Քաղկեդոնի բանաձեւին վերաբերեալ իր դիր­քորոշումը առաջին անգամ ճշդած է Բաբգէն Ա. Ոթմսեցի կաթողիկոսին օրով գումա­րուած Դուինի Ա. ժողովին (506 թ.), այսինքն՝ Քաղկեդոնի ժողովի գումարումէն շուրջ կէս դար ետք։ Հայ եկեղեցին Ե. դարուն գտնուելով պարսկական զրադաշտականու­թեան դէմ մղուող գոյութենական պայքարի մէջ՝ Վարդանանց պատերազմի նախորդող տարի­ներուն եւ յետոյ, հնարաւորութիւն չունէր մօտէն հետեւելու Բիւզանդական կայս­րութեան մէջ ծաւալող դաւանաբանական վէճերուն եւ ոչ իսկ ներկայացուցիչներ ղրկե­լով ուղղակի մասնակցելու Քաղկեդոնի ժողովին։ Ճիշդ է, որ Փոքր Հայքէն թերեւս յու­նադաւան քանի մը հայ եպիսկոպոսներ ներկայացած են այդ ժողովին, սակայն, միեւ­նոյնն է, անոնք մասնաւոր դերակատարութիւն մը չեն ունեցած ճշդել կարենալու հա­մար Հայ եկեղեցւոյ պաշտօնական դիրքորոշումը։

506 թուականին գումարուած Դուինի Ա. ժողովը վճռորոշ նշանակութիւն ունեցաւ Հայ եկեղեցւոյ դաւանաբանական ինքնութեան ձեւաւորման մէջ։ Այս ժողովը Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ կարեւոր կը նկատուի նաեւ այն պատճառով, որ անոր իրենց մաս­նակցութիւնը բերած են նաեւ Վրաց եւ Աղուանից եկեղեցիներու կաթողիկոսներն ու եպիսկոպոսները։ Այստեղ երբ տակաւին կը վկայուի Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից եկե­ղեցիներու միութիւնը, եղո՜ւկ, ընդամէնը դար մը ետք Վրաց Կիւրիոն կաթողիկոսին օրով պիտի տրոհուի՝ վերջինիս քաղկեդոնականութեան դարձով 608 թուականին։

Արդարեւ, Դուինի Ա. ժողովի գումարումի հիմնական շարժառիթներէն մին պէտք է նկատել Զենոն կայսեր 482 թուականին հրապարակած «Հենոտիկոն»-ի, այսպէս կո­չուած «Միութեան հրովարտակ»-ի ընդունումը, ընդսմին՝ Քաղկեդոնի ժողովի բանա­ձեւին լռելեայն մերժումը։ Փաստօրէն «Հենոտիկոն»-ը կը վերահաստատէր Նիկիոյ (325) եւ Կոստանդնուպոլսոյ (381) տիեզերական ժողովներու դաւանութիւնը, կ’ընդու­նէր Կիւրեղ Աղեքսանդրացիի քրիստոսաբանական վարդապետութիւնը, կը դատա­պարտէր թէ՛ Նեստորը եւ թէ՛ Եւտիքէսը, սակայն դիտումնաւոր կերպով կը խուսափէր Քաղկեդոնի ժողովի «երկու բնութիւններ» ձեւակերպումը բացայայտ կերպով յիշելէ։

Դուինի Ա. ժողովէն մեզի աւանդուած է միայն մէկ փաստաթուղթ «Թուղթ Հայոց ի Պարսս, առ ուղղափառս» խորագրով, որ հեղինակած է Բաբգէն Ա. Ոթմսեցին։ Նամա­կը Հայ եկեղեցիին եւ ժողովին անունով դրսեւորուած զօրակցութիւն մըն է նեստորա­կաններէ հալածանքի ենթարկուած Պարսից ուղղափառ ասորիներուն, ուր կը մեր­ժուին Նեստորն ու կը նզովուի անոր վարդապետութիւնը։ Այսպիսով, Զ. դարու սկիզբը Հայ եկեղեցին յստակօրէն կը ձեւաւորէ իր դիրքորոշումը՝ մերժելով թէ՛ նեստորակա­նութիւնը եւ թէ՛ քաղկեդոնականութիւնը, եւ իրեն մօտ նկատելով այն եկեղեցական շրջանակները, որոնք կը հետեւէին «Հենոտիկոն»-ի հաշտարար ուղղութեան։

Անդրադառնալով Դուինի Ա. ժողովին, Յովհաննէս Դրասխանակերտցի (Թ.–Ժ. դդ.) կաթողիկոսը իր «Հայոց պատմութիւն» աշխատասիրութեան մէջ կը նշէ.

«…Իսկ յետոյ հոռոմներու աշխարհի [Բիւզանդական կայսրութեան] բարեպաշ­տութեան այդ ժամանակներուն Հայոց մեծ հայրապետ Բաբգէնը՝ Հայոց, Վրաց եւ Աղուանից եպիսկոպոսներուն հետ ժողով գումարեց Նոր քաղաքի [մայրաքա­ղաքի] Հայոց եկեղեցիներու մայր սուրբ կաթողիկէ եկեղեցւոյ մէջ…, որոնք [ժո­ղովականները] նոյնպէս մերժեցին Քաղկեդոնի ժողովը՝ հաստատուած սուրբ Գրիգորի [հաւատքի] հիման վրայ։ Եւ այդ ժամանակներուն հոռոմէական [բիւ­զանդական], հայկական, վրացական եւ աղուանական աշխարհներուն մէջ հաս­տատուած էր բոլորին համար հաւասար ու բարեպաշտ  հաւատք մը… մերժելով Քաղկեդոնի ժողովը»[1]։

Դուինի Ա. ժողովի գումարումով եւ քաղկեդոնականութեան լռելեայն մերժումով, փաս­տօրէն, կարելի չէ Հայ եկեղեցին անջատուած նկատել Բիւզանդական կայսրութեան եկեղեցիներու դաւանութենէն, ինչպէս վերոգրեալ կը վկայէ Յովհաննէս Դրասխանա­կերտցին՝ երբ կ’ըսէ. «Այդ ժամանակներուն հոռոմէական [բիւզանդական], հայկական, վրացական եւ աղուանական աշխարհներուն մէջ հաստատուած էր բոլորին համար հաւասար ու բարեպաշտ հաւատք մը»։ Այս վկայութիւնը կը մատնանշէ, որ Ե. դարու վերջաւորութեան եւ Զ. դարու սկիզբը եկեղեցական միութեան գիտակցութիւնը տա­կաւին ամբողջովին չէր քայքայուած, իսկ դաւանաբանական սահմանազատումները չէին ստացած իրենց վերջնական եւ անշրջանցելի բնոյթը։

Սակայն Զ. դարու սկիզբը Զենոն եւ Անաստաս կայսրերուն յաջորդները, յատկապէս Յուստինոս Ա. (518–527) եւ Յուստինիանոս Ա. (527–565), հետեւողականօրէն վերա­հաս­տատեցին Քաղկեդոնի ժողովին որոշումները՝ իբրեւ կայսրութեան պաշտօնական եւ պարտադիր դաւանութիւն։ Այսպիսով, Քաղկեդոնի «ի մի Քրիստոս՝ յերկուս բնու­թիւնս» բանաձեւը վերածուեցաւ ոչ միայն եկեղեցական ուղղափառութեան, այլ նաեւ կայսրութեան նկատմամբ հաւատարմութեան չափանիշի։

Պատմաեկեղեցական այս զարգացումներուն իբրեւ վճռորոշ հանգրուան, Ներսէս Բ. Բագրեւանդացի կաթողիկոսի նախաձեռնութեամբ 554-555 թուականներուն գումար­ուեցաւ Դուինի Բ. եկեղեցական ժողովը։ Ժողովին մասնակցութիւնը սահմանափակ­ուած չէր միայն եկեղեցականներու դասով, այլ, Հայ եկեղեցւոյ աւանդական կարգին համաձայն, ներկայ էին նաեւ նախարարական եւ ժողովրդային շրջանակներու ներկա­յացուցիչներ, ինչպէս կը վկայէ հայ վաղ միջնադարեան մատենագրական կոթողային յուշարձաններէն կրօնադաւանական ժողովածու «Գիրք Թղթոց»-ը. «Եւ ոչ ոք արտաքոյ մնաց յաշխարհականաց ի յայս ի կամաւոր գործոյ, ի քահանայից, ի վանականաց, ի ժո­ղովրդականաց, ի բարետոհմից և յամենայն շինականաց»[2]։ Սոյնը ցոյց կու տայ, որ ժողովը միանշանակ կ’ընկալուէր ոչ միայն եկեղեցական, այլ նաեւ համազգային նշանա­կութիւն ունեցող որոշումի հանգրուան։

Դուինի Բ. ժողովը անկիւնադարձային եւ հիմնարար նշանակութիւն ունեցաւ Հայ եկե­ղեցւոյ պատմութեան մէջ, որովհետեւ հոն պաշտօնապէս եւ վերջնական կերպով մերժ­ուեցան թէ՛ Քաղկեդոնի Տիեզերական ժողովի դաւանաբանական որոշումները, թէ՛ Քրիստոսի մէջ «երկու բնութիւններու» բանաձեւը, թէ՛ Լեւոնի տոմարը։ Սոյնը Հռոմի Լեւոն Ա. պապի (Ե. դար) դաւանական թուղթն էր, որ գրուած էր Քրիստոսի բնութիւն­ներու մասին քաղկեդոնական վէճերու ընթացքին։ Ան կը թելադրէր, թէ Քրիստոս ունի երկու բնութիւն՝ աստուածային եւ մարդկային, որոնք միաւորուած են մէկ անձի մեջ։ Հայ եկեղեցին այս վարդապետութեան դէմ հակադրուելով ոչ միայն վերահաստատեց իր հակաքաղկեդոնական դիրքորոշումը, այլեւ եկեղեցաբանական եւ դաւանաբանա­կան առումով վերջնականապէս խզեց իր հաղորդակցութիւնը Բիւզանդական կայսրու­թեան պաշտօնական եկեղեցիին հետ։

Այս իրադարձութեան հետեւանքով Հայաստան, որ քրիստոնէութեան ընդունումէն ետք արդէն իսկ հակադրութեան մէջ մտած էր արենակցական եւ մշակութային իմաստով իր մերձաւորութեան մէջ գտնուող Պարսկաստանի հետ, աստիճանաբար նաեւ յայտնուե­ցաւ Արեւմուտքի քրիստոնէական շրջանակներէն ինքնամեկուսացման մէջ։ Միւս կող­մէ՝ Ժողովին նշանակութիւնը, սակայն, կը գերազանցէ պարզ դաւանական սահմանա­զատումը։ Ան դարձաւ Հայ եկեղեցւոյ ինքնուրոյն եկեղեցաբանական ինքնագիտակցու­թեան հռչակումը, ուր վերստին դրսեւորուեցաւ եկեղեցական, նախարարական, նաեւ ժողովրդային դասերու կարեւորագոյն որոշումներ կայացնելու մէջ գործակցութիւնը, եւ շեշտուեցաւ Հայ եկեղեցւոյ վճռակամութիւնը՝ մնալու իր ընկալած ուղղափառ հա­ւատքի սահմաններուն մէջ։ Այս իմաստով Դուինի Բ. ժողովը ոչ այնքան նոր դաւանա­բանական սկզբունքներ սահմանեց, որքան պաշտօնապէս վաւերացուց եւ ամրագրեց Դուինի Ա. ժողովէն սկսած այն ուղեգիծը, որ Հայ եկեղեցին աստիճանաբար հեռացուց Քաղկեդոնի որոշումները ընդունած Ընդհանրական կայսերական եկեղեցիէն եւ ձեւա­ւորեց անոր իւրայատուկ եկեղեցական ինքնութիւնը։

Մշակութային եւ եկեղեցական աստիճանական օտարացումը յունաբիւզանդական աշ­խարհէն՝ զրկեց Հայաստանը այն բնական դաշնակցային կապերէն, որոնք կրնային աւելի կայուն կերպով ապահովել ռազմաքաղաքական պաշտպանութիւն՝ յատկապէս Միջին Ասիոյ տարածաշրջաններէն դէպի արեւմուտք արշաւող հորդաներու ասպատա­կումներուն դէմ։ Այսպիսով Հայաստան աւելի խոցելի դարձաւ եւ դարեր շարունակ ստիպուեցաւ դիմագրաւելու արտաքին ճնշումներ՝ առանց կայսերական համակարգի կայուն կամ փոխադարձ աջակցութեան։

Միեւնոյն ժամանակ այս բաժանումը բացասական հետեւանքներ ունեցաւ նաեւ Բիւ­զանդական կայսրութեան համար, քանի որ ան կորսնցուց իր արեւելեան քրիստո­նէական բնական դաշնակիցներէն մէկը եւ աստիճանաբար թուլացուց իր սահմանային պաշտպանական համակարգը։ Այս փոխադարձ օտարացման եւ թուլացման գործըն­թացը, որ պայմանաւորուած էր դաւանական անհանդուրժողութեան ոգիով, նաեւ զու­գորդուած այլ քաղաքական ու ռազմական բռնաճնշումներով, ժամանակի հոլովոյթին մէջ նպաստեց կայսրութեան ռազմավարական խոցելիութեան աճին՝ մինչեւ անոր վերջնական անկումը 1453 թուականին։

Այսօր աստուածաբանական հետազօտութիւնները միանշանակ կը հաստատեն, որ այս դարաւոր բաժանումը ոչ այնքան հաւատքի էական հակադրութեան արդիւնք էր, որ­քան տարբեր աստուածաբանական լեզուամտածողութիւններու, մշակութային պայ­մաններու եւ քաղաքական լարուածութիւններու հետեւանք։ Նոյն հաւատքի բովանդա­կութիւնը յաճախ տարբեր եզրերով արտայայտուած էր, եւ այդ տարբերութիւնը տեղի տուած էր փոխադարձ անհաշտելի տարակարծութիւններու։ Արեւելեան հին եկեղեցի­ները քաղկեդոնական եկեղեցիներուն կողմէ հարիւրամեակներ շարունակ յանիրաւի զրպարտուեցան միաբնակութեան կամ մոնոֆիզիտիզմ-ի մէջ՝ կոչուելով «միաբնակ»-ներ կամ «մոնոֆիզիտ»-ներ, մինչդեռ անոնք երբեք չէին դաւանած Քրիստոսի միայն աստուածային կամ բացառապէս մարդկային բնութիւն ունենալու վարդապետութիւնը։ Իրենց կարգին, Հռոմէական կաթողիկէ եկեղեցին եւ Արեւելեան ուղղափառ եկեղեցի­ները ոչ-քաղկեդոնականներուն կողմէ յաճախ բնորոշուեցան իբրեւ «երկաբնակ»-ներ կամ «քաղկեդոնիկ»-ներ՝ հակառակ այն իրողութեան, որ «ի մի Քրիստոս՝ յերկուս բնու­թիւնս» բանաձեւով անոնք բնաւ չէին դաւանած Քրիստոսի մէջ երկու բաժնուած անձ կամ երկու իրարմէ անկախ գոյութիւն։ Ընդհակառակը, այդ ձեւակերպումով անոնք կը ձգտէին պահպանել եւ դաւանիլ Քրիստոսի մէջ աստուածային եւ մարդկային բնու­թիւններուն ամբողջականութիւնը՝ անխառն, անշփոթ, անփոփոխ եւ անբաժան։ Ժա­մանակակից միջեկեղեցական երկխօսութիւնները եւ աստուածաբանական ուսում­նա­սիրութիւնները առաւել եւս կը հաստատեն, որ քրիստոսաբանական զոյգ աւանդու­թիւններուն միջեւ գոյացած հակասութիւնները մեծաւ մասամբ պայմանաւորուած էին տարբեր աստուածաբանական լեզուամտածողութեամբ եւ պատմական թիւրիմացու­թիւններով, մինչդեռ իրենց քրիստոսաբանական հաւատքի էական բովանդակութեան մէջ անոնք շատ աւելի մօտ էին իրարու, քան դարեր շարունակ կ’ենթադրուէր։

Այս խորապատկերին վրայ յատկապէս նշանակալից են մեր օրերու ուրախալի միջ­եկեղեցական հանդիպումները։ Ահաւասիկ այդպիսի պատմական ու հոգեւոր արժէք ունեցող իրադարձութիւն մըն էր Բարթողիմէոս Ա. Տիեզերական պատրիարքին եւ Թա­ուատրոս Բ. Ղպտի պապին պաշտօնական հանդիպումը 25 ապրիլ 2026-ին, Կ.Պոլսոյ Ֆանար թաղամասին մէջ։ Ղպտի ուղղափառ եկեղեցւոյ պապին եւ Տիեզերական պատ­րիարքին եղբայրական հանդիպումը պարզապէս դիւանագիտական ժեստ մը չէր, այլ դարերու բաժանումէն ետք փոխադարձ մերձեցման կենդանի վկայութիւն։ Համատեղ աղօթքներուն, եղբայրական խօսքերուն եւ առաքելական ընդհանուր ժառանգութեան շեշտադրումին մէջ յստակ կերպով պարզուեցաւ, որ այսօր ուղղափառ հաւատքի միաց­նող տարրերը աւելի զօրեղ են, քան բաժնող պարագայական երեւոյթները։ Դարերու հոլովոյթին մէջ Եկեղեցին հարստացած է հոգեւոր տարատեսակ աւանդոյթներով եւ հաւատքի վկայութիւններով, որոնք կը դրսեւորուին ի Յիսուս Քրիստոս մէկ հաւատքի բազմազանութեան մէջ։

Այս պատճառով մեր ժամանակներու միջեկեղեցկան երկխօսութիւնը կը ստանայ նաեւ բուժիչ եւ վերականգնող նշանակութիւն։ Մօտ տասնվեց դարերու բաժանումէ ետք այսօր նոր յոյս մը կը ծագի, որ Քրիստոսի հանդէպ ընդհանուր հաւատքը աւելի հզօր է, քան այն պատմական ձեւակերպումները, որոնք ժամանակին բաժանման պատճառ դարձած են։ Ֆանարի հանդիպումը այս իմաստով կը խորհրդանշէ քրիստոնէական փոխըմբռնման նոր փուլ մը՝ փոխադարձ յարգանքի, աստուածաբանական պարզաբա­նումի եւ հոգեւոր հաշտութեան ճանապարհ մը, ուր եկեղեցիները, առանց իրենց ինք­նութիւնը կորսնցնելու, Քրիստոսի հանդէպ իրենց ընդհանուր հաւատքին մէջ կը վերա­գտնեն աւելի կառուցողական եւ խոր միութիւն մը։

Հայց. առաք. մեր մայր եւ սուրբ եկեղեցին, որ Գրիգոր Գ. Պահլաւունի կաթողիկոսի եւ Ս. Ներսէս Շնորհալի հայրապետի օրերէն ի վեր հետեւողականօրէն բաց եւ ընդառա­ջող կեցուածք որդեգրած է միջեկեղեցական եւ աստուածաբանական երկխօսութիւն­ներու հանդէպ, այսօր եւս կը շարունակէ մնալ ողջախոհութեան, հաւասարակշռու­թեան եւ եկեղեցական հանդուրժողութեան նոյն աւանդութեան մէջ։ Ան իր եկեղեցա­բանական մտածողութիւնը կը մարմնաւորէ Ս. Ներսէս Շնորհալիէն աւանդուած «Միութիւն ի կարեւորս, ազատութիւն յերկբայականս եւ սէր յամենայնի» («Էականնե­րու մէջ՝ միութիւն, ոչ էականներու մէջ՝ ազատութիւն, եւ ամէն ինչի մէջ՝ սէր») սկզբուն­քով, որ դարեր շարունակ եղած է Հայ եկեղեցւոյ քրիստոնէական համերաշխութեան եւ փոխադարձ յարգանքի հիմնարար  սկզբունքներէն մէկը։

Այս իմաստով Հայ եկեղեցին, որպէս Արեւելեան հին ուղղափառ եկեղեցիներու ընտա­նիքին մէջ պատմական փորձառութիւն եւ աստուածաբանական հարուստ ժառանգու­թիւն ունեցող առաջամարտիկ եկեղեցի, կրնայ շարունակել իր նշանակալից եւ կառու­ցողական ներդրումը ունենալ եկեղեցիներու մերձեցման եւ քրիստոնէական միութեան իրագործման աստուածահաճոյ գործընթացին մէջ։

Ժընեւ, 31 Մայիս 2026

Ը. օր զկնի Հոգեգալստեան,

Սկիզբն յարութեան կիւրակէից,

Յիշատակ Եղիայի մարգարէին։

[1] Տե՛ս «Յովհաննու կաթողիկոսի Դրասխանակերտեցւոց Պատմութիւն Հայոց», հրտ. ԵՊՀ, Երեւան, 1996, էջ 65:

[2] «Գիրք Թղթոց, Մատեանագրութիւն նախնեաց», տպ. Տ. Ռօտինեանց եւ Մ. Շարաձէ, Թիֆլիս, 1901, էջ 74: