ՄԵԾ ԱՐՈՒԵՍՏԱԳէՏԻ ՀՈԳՈՒ ՀԱՅԵԼԻՆ

0 0
Read Time:9 Minute, 26 Second

p8-9  f ՇԱՀԷՆ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ

 

Եգիպ­տո­սում ծնուած եւ Փա­րի­զում ու­սա­նած, բարձր մրցա­նա­կի ար­ժա­նա­ցած Յա­կոբ Յա­կոբ­եա­նը հայ­րե­նիք ներ­գաղ­թեց քա­ռա­սուն տա­րե­կան հա­սա­կում: Իր ստեղ­ծա­գոր­ծու­թեան առա­ջին քայ­լե­րով նա խոր սի­րոյ հիմ­նու­ղի կան­խագ­ծեց, մղուեց ստեղ­ծե­լու Եղեռ­նից փրկուած, թշուառ, տա­ռա­պող, ճա­կա­տագ­րի դէմ ան­զօր մարդ­կանց կեր­պար­ներ: Յի­շենք այդ գոր­ծե­րից, որոնք 1961-ին նա նուէր էր ու­ղար­կել Հա­յաս­տան…

… Աթո­ռին նստած է մար­դը` գլուխն առած ափի մէջ (“Վիշտ“, 1961): Նա պատ­կեր­ուած է այն­պէս, որ առա­ջին հա­յեաց­քից թւում է, թէ գլուխն ան­ջատ­ուած է ու­սե­րից: Եր­կար դի­տում ես ու մտա­ծում, իրաւ, միտքն ան­կա­րող է օգ­նել մար­դուն ելք գտնե­լու անե­լա­նե­լի վի­ճա­կից:

Յա­կոբ­եա­նի կտաւ­նե­րի գու­նագ­ծա­յին ինք­նա­տիպ կա­ռուց­ուած­քի մէջ խտա­ցած տխրու­թիւնը որ­քան սե­փա­կան, նոյն­քան իր սերն­դի նե­րաշ­խար­հը հիւ­ծող Մեծ Եղեռ­նի ար­ձա­գանքն է, հայ­րե­նա­զուրկ մար­դու դառ­նա­շունչ եր­գը:

Սա­կայն Յա­կոբ­եա­նի այ­դօ­րի­նակ գոր­ծե­րից մէ­կը ներ­թա­փանց­ուած է այլ մտքով: Անա­պա­տի աւա­զի վրայ կքած, դող­դո­ջուն ձեռ­քե­րով նո­րա­ծիլ բոյ­սը գրկած ան­հա­տը (“Մար­դը եւ Բոյ­սը“, 1962), Յա­կոբ­եա­նի Սփիւռք­եան հո­գե­վի­ճա­կի ընդ­հան­րա­ցումն է, չմա­րող յոյ­սի պատ­գա­մը: Նկա­րում, մայր երկ­րի հան­դէպ իր սէրն աղօթ­քան­ման ար­ծար­ծո­ղին կա­րե­լի է ըն­կա­լել նա­եւ իբ­րեւ ինք­նան­կար:

1962-ին հայ­րե­նիք ներ­գաղ­թած Յա­կոբ­եանն իր երա­զանքն իրա­կա­նաց­րեց, որո­նե­լով մայր երկ­րի այն­պի­սի տե­սա­րան­ներ, որոն­ցմով կա­րո­ղա­ցաւ լի­ա­պէս շեշ­տել ե՛ւ իր սէ­րը, ե՛ւ ժա­մա­նա­կից բխող տխրա­շունչ, ցա­ւա­լի ապ­րում­նե­րը:p8-9 hagop3

Այդ­պէս սկսեց ծնունդ առ­նել լայն ճա­նաչ­ման ար­ժա­նա­ցած իր ինք­նօ­րի­նակ, մեզ հա­մար ան­սո­վոր, իր հրաշք բնան­կար­նե­րի շար­քը, որոնց մէջ մարդ­կա­յին կեր­պա­րը փո­խա­րին­ուել է բնու­թեամբ եւ նախ­կին` մե­նակ­եաց ան­հատ­նե­րին պատ­կե­րող գոր­ծե­րի ուղ­ղա­հայ­եաց, ան­շարժ ծա­ւա­լը, դէպի հո­րի­զոն ձգուե­լով, փո­խա­կերպ­ուել է շնչող, ան­սահ­ման տա­րա­ծա­կա­նու­թեան:

Մռայ­լոտ երկն­քի հե­ռու­ներն ըն­թա­ցող ելեկտ­րաս­իւ­նե­րի հետ նկար­նե­րի առա­ջին պլա­նում յայտն­ուող մե­նակ­եաց ծա­ռերն ու թփե­րը, դէ­պի վեր գա­լա­րուող ջղա­ձիգ որ­թա­տուն­կե­րը խորհր­դան­շում են ան­հան­գիստ, լար­ուած հո­գե­վի­ճակ: Նման տե­սա­րան­ներ է քա­ղում Յա­կոբ­եա­նը Արա­րատ­եան դաշ­տում, Եղեգ­նա­ձո­րում, Աղաւ­նա­ձո­րում, Արա­գա­ծի լան­ջե­րում եւ այլ վայ­րե­րում: Նոյ­նա­տիպ են նա­եւ դեռ խորհր­դա­յին շրջա­նում ծնունդ առած նրա սե­ւան­եան տե­սա­րան­նե­րը: “Սպի­տա­կած քա­րեր“ բնան­կա­րում, օրի­նակ, ջրա­ծա­ւա­լի վտան­գա­ւոր, ահա­բե­կիչ պա­կա­սեց­մամբ, ջրի ափին ի յայտ եկած ու աւա­զի վրայ կմախ­քան­ման փռուած քա­րե­րը, խա­ղաղ մթնո­լոր­տի ու դի­տոր­դի հա­յեաց­քի առ­ջեւ շնչում են իբ­րեւ ար­ցուն­քա­ծոր տա­րածք:

Յա­կոբ­եա­նի տասն­եակ կտաւ­նե­րի ուշ աշ­նան կամ վաղ գար­նան մոխ­րա­ար­ծա­թա­ւուն երանգ­նե­րով հիւս­ուած գու­նա­շարն ու խորհր­դա­ւոր լռու­թիւն ստեղ­ծող գծա­յին կա­ռոյց­նե­րը դիտ­ւում են որ­պէս թախ­ծոտ ու խոր մտո­րում­նե­րի ար­տա­ցո­լում: Մի­ա­ժա­մա­նակ դրանց զու­գա­հեռ` դա­լուկ լոյ­սի, գետ­նի, ծա­ռե­րի, ջրի, քա­րե­րի, այ­գի­նե­րի կեր­պա­ւոր­ման նրբա­յոյս ձե­ւե­րի մէջ դի­տո­ղին առինք­նում է Յա­կոբ­եա­նի գո­րո­վա­լի վե­րա­բեր­մուն­քը հա­րա­զատ երկ­րի, նրա ամէն մա­սուն­քի հան­դէպ: Թւում է, թէ յու­զիչ երաժշ­տու­թիւն ես լսում, եւ զգում, որ այս­տեղ տրո­փում են ան­ցո­ղիկ կեան­քում ինչ-որ շատ թանկ բան կորց­նե­լու մտա­վա­խու­թիւ­նից ծնուած հո­գեխ­ռով զգա­ցում­ներ: Չա­րի դէմ ընդվ­զող ար­ուես­տա­գէ­տի հո­գու ձայնն է դա, մայր եր­կի­րը մա­քուր ու անա­ղարտ տես­նե­լու ու խոր սի­րոյ ապ­րում­նե­րը:

Յա­կոբ­եա­նի պարզ, հայ­րե­նի բնութ­եան դի­տարկ­ման նոր տե­սան­կիւն հաս­տա­տող բնան­կար­նե­րին զու­գա­հեռ ստեղծ­ւում են այլ բնոյ­թի գոր­ծեր: Նկար­չի ան­շարժ տե­սա­տան­նե­րում (nature morte) ամե­նա­պարզ առար­կա­նե­րը` աք­ցան­ներ, ձեռ­նոց­ներ, մա­նե­կեն, զամ­բիւղ, չո­րա­ցող ծա­ղիկ­ներ եւ այլն, խօ­սում են մարդ­կա­յին սրուած փոխ-յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րի, սի­րոյ ու պայ­քա­րի, կեան­քի ու մահ­ուան մա­սին:

p8-9  z Յա­կոբ­եա­նի բո­լոր տե­սակ­նե­րի գոր­ծերն իրենց լեզ­ուա­ո­ճով ու մտա­ծե­լա­կեր­պով արդ­ի­ա­կան են, ար­ձա­գան­քում են ժա­մա­նա­կի թե­լադ­րած ձգտում­նե­րին ու իտ­է­ալ­նե­րին: Այս­պէս, ար­ուես­տի մթնո­լորտն սկսեց ողող­ուել վե­րա­զար­թօն­քի ու ճշմար­տու­թեան ոգով: Մի­նասն իր հնչեղ, հրա­բորբ գոյ­նե­րին հա­ղոր­դեց դրա­մա­տի­կա­կան, մին­չեւ իսկ ող­բեր­գա­կան հնչո­ղու­թիւն: Յա­կո­բեա­նը ներ­քին ալե­կո­ծութ­իւն խորհր­դան­շող իր հո­ղե­ղէն գու­նաշ­խար­հին տուեց գե­րի­րա­պաշ­տութ­եա­նը հա­րող են­թա-իմաս­տա­յին, խո­հա­փի­լի­սո­փա­յա­կան նկա­րա­գիր: Այս­պԷս, հայ նկար­չու­թԵան 1960-ական­նե­րի սե­րուն­դը իր եր­կու առաջ­նեկ­նե­րով, հա­ւա­տա­րիմ մնա­լով մայր ար­ուես­տի աւան­դոյթ­նե­րին, քայ­լեց ճշմա­րիտ, ան­կեղծ ուղի­ով` ար­ձա­նագ­րե­լով նոր, արդ­ի­ա­կան առա­ջըն­թաց:

Շնոր­հիւ իր ար­ուես­տի լայ­նա­հա­յեաց, հա­մա­մարդ­կա­յին բնոյ­թի` Յա­կոբ­եա­նը շու­տով ճա­նա­չում գտաւ նա­եւ Հա­յաս­տա­նից դուրս, օտար շրջա­նակ­նե­րում: Ան­հա­տա­կան ցու­ցա­հան­դէս­նե­րով նրան հրա­ւի­րե­ցին Մոսկ­ուա, Լե­նինկ­րատ, Ռի­կա, Թա­լին, Վիլ­նիուս, Քի­եւ, Օտե­սա, Լվով, Ռոս­տով, Թիֆ­լիս, Ալ­մա Աթա, ինչ­պէս նա­եւ ար­տա­սահ­ման­եան երկր­ներ: Նա ար­ժա­նա­ցաւ Հա­յաս­տա­նի ժո­ղովր­դա­կան նկար­չի կոչ­ման, Խորհր­դա­յին Միու­թեան պե­տա­կան մրցա­նա­կի, ընտր­ուեց Ռու­սաս­տա­նի Դաշ­նու­թեան Գե­ղար­ուես­տի ակա­դեմ­իա­յի ան­դամ:

“Ժա­մա­նա­կի շուն­չը դար­ձի՛ր ու մի՛ դա­ւիր քո քնա­րին“ Չա­րենց­եան խորհր­դին հա­ւա­տա­րիմ` Յա­կոբ­եա­նը քայ­լեց առաջ ու չքո­ղար­կեց փո­փո­խուող իրա­կա­նու­թեան ներշն­չած իր մոր­մո­քուն, սրտա­ցաւ ապ­րում­նե­րը: Յի­շենք այս­տեղ, որ նրա ստեղ­ծա­գոր­ծու­թիւնը չսահ­մա­նա­փակ­ուեց իրե­նով եւ ակ­նա­ռու ազ­դե­ցու­թիւն ու­նե­ցաւ խորհր­դա­յին եւ հետ­խորհր­դա­յին ար­ուես­տի վրայ` գնա­հատ­ուե­լով որ­պէս “խստա­շունչ ոճի“ առաջ­նեկ­նե­րից մէ­կը, որ­պէս մա­քուր ար­ուես­տի մու­նե­տիկ:

Այ­սօր­ուայ իր ապ­րում­նե­րի ճշմա­րիտ ղո­ղանջն եղաւ նա­եւ շա­տե­րի հա­մար անս­պա­սե­լի, ազ­նիւ մտա­ւո­րա­կա­նի ներ­քին այ­րու­մով գրած “Ու մերթ լա­ցաւ ու մերթ խնդաց իմ հո­գիս“ գիր­քը:

Իր ծննդեան 90-ամ­եա­կին մօ­տե­ցող մեր սի­րե­լի նկար­չի մտաշ­խար­հը ար­թուն էր եւ շա­րու­նա­կում էր իր ստեղ­ծա­գոր­ծա­կան ու­ղին: Բայց ինչ­պէ՞ս… Վեր­ջերս իր աշ­խա­տա­նո­ցում եր­կա­թեայ այ­լա­զան գոր­ծիք­ներ հա­ւա­քե­լով եր­կար դի­տում էր, ապա ան­ջա­տել տա­լիս իր ընտ­րած մա­սե­րը եւ դրանց մի­ա­հիւ­սուող ձուլ­մամբ ստեղ­ծում կեն­դա­նի­նե­րի ու մարդ­կանց ու­շագ­րաւ մար­մին­ներ յի­շեց­նող խորհր­դան­շա­նա­կան քան­դակ­ներ, որոնք նա­եւ ներդ­նում էր իր ան­ուա­նած “Սի­րոյ պար­տէզ“ բնու­թեան պատ­կե­րա­շար­քում:p8-9  g

Այդ վեր­ջին պատ­կեր­նե­րում Յա­կոբ­եա­նի սի­րոյ աշ­խարհն ընդգր­կում է մարդ­կու­թեան հե­ռա­ւոր անց­եա­լը եւ այն շաղ­կապ­ւում է ներ­կայ սերն­դին հա­մա­կած ե՛ւ հո­գե­տանջ, ե՛ւ բա­րե­տենչ կեն­սա­կեր­պին: Այս­տեղ անց­եա­լի խորհր­դա­նիշ են յու­նա­կան պատ­մա­կան քան­դակ­նե­րը, որոնց շրջա­պա­տում են թռչնակ­ներ, նրբա­գեղ մա­նե­կեն­ներ ու զա­նա­զան նկա­րա­գիր կրող մե­տաղ­եայ գոր­ծիք­նե­րի մա­սե­րով “կեն­դա­նա­ցած“ տի­պար­ներ: Այդ բո­լո­րը մի­աս­նա­բար յայտն­ւում են Յա­կոբ­եա­նա­կան խա­ղաղ, պար­տէ­զա­յին բնան­կար­նե­րում` եր­բեմն չար, ոճ­րա­լից շար­ժում­նե­րով, եր­բեմն էլ հնչում ներ­դաշ­նակ, միմ­ի­անց նե­ցուկ, տօ­նա­կան բա­րի տրա­մադ­րու­թեամբ:

Աշ­խար­հը հե­ռա­տես բար­ձուն­քից դի­տար­կող նկար­չի այս գոր­ծե­րը խո­րի­մաստ են եւ արդ­ի­ա­կա­նու­թեամբ ինք­նա­տիպ: Նկար­նե­րի նո­րա­կերտ կա­ռուց­ուած­քում այ­լա­զան ձե­ւե­րի խօ­սուն զու­գոր­դում­նե­րը ժա­մա­նակ­նե­րի հա­ման­ման հա­յե­լի են եւ ըն­կալ­ւում են իբ­րեւ կեան­քի ճշմա­րիտ ար­տա­ցո­լանք…

Այս պատ­կե­րա­շա­րը եղաւ մեծ ար­ուես­տա­գէ­տի 90-ամ­եակը չբո­լո­րած հրա­ժեշ­տի մշտա­խօս պար­գե­ւը:

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles