ՃԻՇԴ ՀԱՐԻՒՐ ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ ԷՐ

0 0
Read Time:11 Minute, 19 Second

P10-11A   ՍՏԵՓԱՆ ՊՕՂՈՍԵԱՆ

Կիրակի Յունիս 28,1914: Չարագուշակ թուական մը, որ շուտով ՍԵՒ թուական պիտի դառնար շատ մը ազգերու համար: Այդ օրը Պոսնիոյ գլխաւոր քաղաք՝ Սարայեւոյի մէջ, պոսնիացի սերպ ազգայնական ուսանող Կավրիլօ Փրինձիփի արձակած գնդակներուն թիրախ՝ կը սպաննուէին Աւստրօ-հունգարական կայսրութեան գահաժառանգ Ֆրանց-Ֆէրտինանտ իշխանն ու իր կողակիցը:P10-11B
ԺԹ. դարու երկրորդ կէսէն, գահակալներու, պետական դէմքերու սպանութիւնները յաճախակի երեւոյթներ էին: Շատ անգամ անհատական “նախաձեռնութեան“ արդիւնք, քան կուսակցութիւններու, խմբակներու կողմէ կազմակերպուած ոճիրներ: Մասնաւորաբար անիշխանականներու գործ, որոնց ծուռ ակնոցով դիտ-
ւած, այսինչ թագակիր գլուխը, վարչապետը կամ նախարարը պատասխանատուն կը նկատուէր իրենց ազգին, ժողովուրդին կամ դասակարգին կրած ցաւերուն: Այդպիսիներուն 1881ին Փեթերսպուրկի մէջ զոհ գացեր էր Ռուսաստանի Ալեքսանդր Բ. Բարեկարգիչ ցարը. բայց իր մարդասպանին համար, անոր ըրած բարեկարգութիւնները սուտ ու կեղծ էին… պարզապէս ան կ՚ատէր ինքնակալը: 1895 Յունիսին, Լիոնի մէջ իտալացի անիշխանական Գազերիոյի զոհ կ՚երթար Ֆրանսայի Հանրապետութեան նախագահ Սատի Գարնօ: Քաղաքականութեան քիչ-շատ հետեւողները շատ լաւ գիտեն, որ Ֆրանսայի Երրորդ եւ Չորրորդ Հանրապետութիւններու նախագահները իշխանութենէ զուրկ բարոյական անձնաւորութիւններ էին. իսկ խելացնոր ոճրագործը զինք սպաններ էր որովհետեւ ըստ իր դատողութեան… Ֆրանսա Իտալիոյ չէր օգնած որպէսզի այս վերջինը վերագտնէր Աւստրիոյ կողմէ տակաւին գրաւուած իտալական հողերը: 1898ին Ժընեւի մէջ ուրիշ իտալացի անիշխանականի մը դաշոյնին զոհ գնաց Աւստրիոյ կայսրուհին՝ հանրածանօթ Սիսին: 1900ին, Նափոլիի մէջ Իտալիոյ Ումպէրթօ Ա. թագաւորն է, որ մահափորձի մը զոհ կ՚երթար. 1913ին ալ, Սելանիկի մէջ, Յունաստանի Գէորգ Ա.ը կը մահանար նման արարքէ:

P10-11CԱյդ ոճիրները միայն հին աշխարհին, Եւրոպայի մենաշնորհը չէին. անդին, Ատլանտեանի միւս ափերուն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու երեք նախագահներ ալ կը սպաննուէին. նախ Աբրահամ Լինքըլն 1865ին, ապա 1881ին Ճէյմս Կարֆիլտ եւ 1901ին Ուիլիըմ ՄըքՔինլի: Շարքը տակաւին կարելի է երկարել հոս ու հոն սպաննուած վարչապետներով ու նախարարներով:
Երբ յաջորդ օրը Սարայեւոյի ոճիրին լուրը աշխարհով մէկ տարածուեցաւ, նմանօրինակ դէպքերը ընկալելու վարժ հանրային կարծիքներն ու դիւանատուները, այդ վայրկեանին շատ չյուզուեցան. եւ տաք-տաք ոչ ոք կրցաւ կռահել անոր շուտափոյթ եւ ծանրակշիռ հետեւանքները, որոնք հազիւ մէկ ամիս յետոյ ուղղակի դուռ պիտի բանային Առաջին աշխարհամարտին, եւ անուղղակի ալ ենթահող պիտի պատրաստէին աւելի սարսափելի Երկրորդ աշխարհամարտին, կայսրութիւններ անհետացնելով աշխարհի քարտէսէն եւ տասնեակ միլիոնաւոր անմեղ մարդոց ալ մահուան պատճառ դառնալով: Առանց հաշուելու նիւթական վնասները:
Բայց Սարայեւոյի սպանդին անմիջական հետեւանքներուն անդրադառնալէ առաջ, մեր ընթերցողները մեզի թող ներեն 1914ի նախօրեակի Եւրոպայի եւ Աւստրիական կայսերական գերդաստանի՝ վերջին Հապզպուրկներու մասին կարկինը քիչ մը լայն բանալ:
***
ԺԹ. դարու երկրորդ կէսի Եւրոպան “մեծ“ կոչուած պետութիւններու իրերամերժ կայսերապաշտ ազդեցութիւններու ընդլայնման մրցադաշտ էր: 1871ին վերամիաւորուած Գերմանիա աշխարհագրականօրէն ցամաքամասի կեդրոնը դիրք կը բռնէր. օրէ օր կ՚ուժեղանար անոր տնտեսութիւնը, ճարտարարուեստը. շուտով իր ազդեցութեան տակ կ՚առնէր պահ մը միայն թշնամացած Աւստրիական հսկայ կայսրութիւնը:P10-11D
Ցարական Ռուսաստան Մեծն Պետրոսի օրերէն, 200 տարիէ ի վեր կը ձգտէր միշտ դէպի Արեւմուտք եւ Հարաւ, երազելով օր մը Վոսփորին տիրանալ: Պալքանեան երկիրներու ազատագրական պատերազմները իրեն առիթ տուին սլաւ եւ ուղղափառ (orthodoxe) ազգերու պաշտպան կանգնելու, բան մը որ բնաւ հաճելի չէր ո՛չ Աւստրիոյ, ո՛չ Գերմանիոյ եւ ոչ ալ Մեծն Բրիտանիոյ, որ արդէն ծովերու վրայ իր համաշխարհային տիրապետութիւնը հաստատած էր, եւ այդ ուղղութեամբ ամէն առիթով նոր խարիսխներ ալ կ՚աւելցնէր Միջերկրականի մէջ. Մալթայէն վերջ 1878ին Կիպրոս, յետոյ՝ 1882ին Եգիպտոսի հոգատարութիւնը…: 1871ին, Գերմանիայէն իր պարտութենէն ետք, Ֆրանսա “կը մխիթարուէր“ գաղութատիրութիւնով, երազելով, որ օր մը առիթը կը ներկայանայ Ալզաս-Լոռէնը ետ առնելու: Մինչ 1870ին նոր վերամիաւորուած Իտալիա, նորահաս աքլորի նման չէր վարաներ հոս ու հոն հողային յաւակնութիւններ ցոյց տալու: Երբ չմոռնանք յիշելու որ այդ Եւրոպայի “հիւանդ մարդ“ն էր Օսմանեան կայսրութիւնը որ մինչեւ 1913 բաւական հող ունէր Եւրոպական ցամաքամասը, համառօտ պատկերը կ՚ունենանք ա՛յն ատեն տակաւին ինքզինք աշխարհի կեդրոնը համարող Եւրոպային: Անոր կեդրոնական միւս դիրքը կը գրաւէր Հապզպուրկներու հսկայ կայսրութիւնը 675.000 քառ. քմ. տարածութեամբ, եւ այն ատեն 50 միլիոնէ աւելի բնակչութեամբ: 1866ին, Բռուսիայէն պարտուելէ եւ Գերմանական համադաշնակցութենէն (Confռdռration germanique) վտարուելէ մէկ տարի ետք, Աւստրիա իշխանութիւնը բաժնած էր երկար ատեն իր ճնշած Հունգարներու (Magyars) հետ, դառնալով երկ-միապետութիւն (double monarchie, Empire d՚Autriche et Royaume de Hongrie):

P10-11FԻրականութեան մէջ, ան ազգութիւններու խճանկար մըն էր ուր պատմութեան ընթացքին նուաճուած ընդարձակ հողերու վրայ կ՚ապրէին շուրջ 15 ազգութիւններ: Գերմանախօս տարրին քով Հունգարներ, Չեխեր, Սլովաքներ, Սլովէններ, Լեհեր, Ռումանացիներ, Ռութէններ (արեւմտեան կաթոլիկոցած Ուքրաինացիներ), Իտալացիներ եւ հարաւային Սլաւներ, կաթոլիկ Խրուաթներ եւ ուղղափառ Սերպեր: Երբ աւելցնենք, որ հրեայ տարրը ամենուրէք ունեւոր, ազդեցիկ եւ զարգացած էր, եւ կային արհամարհուած ու թափառական Գնչուներ, Ռոմեր, կայսրութեան ազգագրական (ethnique) պատկերը ամբողջական կը դառնայ: “Բաժանէ, որ տիրես“ կ՚ըսէ, շատ լեզուներով ժողովրդական ասոյթը: Այդ ժողովուրդները միշտ չէ, որ հաշտ կ՚ապրէին իրարու հետ. բայց միապետութիւնը յաջողած էր մէկը միւսին դէմ հանելով զանոնք իր թաթին տակ պահելու: Ստեղծած ալ էր ամէն ազգէ՝ ցած, գիւղական ազնուականութիւններ, որոնք յաճախ կեդրոնական իշխանութեան հլու գործիքը կը դառնային ընդդէմ իրենց ազգերու ձգտումներուն:
1877-78 ռուս-թրքական պատերազմի ռազմական յաղթականն է Ռուսաստան. բայց ան Յունիս 1878ին Պէրլինի մէջ գումարուած վեհաժողովի դիւանագիտական պարտեալը դուրս եկաւ. հոն, իր դիւանագէտներուն ապիկարութեան պատճառով իր ձեռքէն խլուեցան իր յաղթութեան արժանի պտուղները: Մենք Հայերս լաւ գիտենք այդ տխրահռչակ վեհաժողովը որ Սան-Սթեֆանոյի հայանպաստ 16րդ յօդուածը կը շրջէր, դարձնելով Պէրլինի անորոշ 61րդը…:

P10-11GՄինչ Անգլիա գաղտնի համաձայնագրով մը ձեռք կ՚անցընէր Կիպրոսը (Թուրքիոյ հողային ամբողջութիւնը պաշտպանելու գինը ընդդէմ ռուսական ախորժակներուն): Անդին, Պիսմարք այնպէս մը կը խաղար, որ պատերազմին բնաւ չմասնակցած Աւստրիոյ կը տրուէր Պոսնիա-Հերցեկովինան: Ան իբրեւ թէ անուանապէս կը մնար սուլթանին գերիշխանութեան տակ, անոր վճարելով խորհրդանշական տարեկան հարկ մը, սակայն իբրեւ թէ միայն վարչութիւնը (administration) Աւստրիոյ տրուելով, իրականութեան մէջ կ՚անցնէր վերջինիս իշխանութեան տակ: 30 տարի անց, 1908ին Աւստրիա առանց այլեւայլի, եւ ի հարկէ առանց բնակչութեան կարծիքը հարցնելու զայն իր թագին կը կցէր (annexion pure et simple): Այսպէսով, ոչ միայն կ՚աւելնար Սլաւներու թիւը Կայսրութեան մէջ, այլեւ ազգային հարցերէն մին ա՛լ աւելի սուր բնոյթ կը ստանար:
***
Հարաւային Սլաւները (Yougo Slaves)՝ Սերպեր եւ Խրուաթներ, նոյն ազգն են, նոյն լեզուն կը խօսին, բայց պատմութեան հոլովոյթները զանոնք երկուքի, ապա նաեւ երեքի բաժնած են. այնքան, որ զիրար ատելու հասած են, մինչեւ իսկ մէկզմէկու դէմ կատաղութեամբ պատերազմելու: 1054ին, Հռոմի եւ Բիւզանդիոնի Աթոռներուն միջեւ ծագած հերձուածէն յետոյ (grand schisme) Խրուաթները Թիմոսլաւ Ա.ի վաղանցուկ թագաւորութեան անկումով մինչեւ 1918 անցան Հապզպուրկներու տիրապետութեան տակ. վերջնականապէս կաթոլիկացան եւ կը գործածեն լատինական տառերը: Աւստրիական երկարատեւ իշխանութիւնը հոն բաւական յաջողութեամբ գերմանական բարքերը տարածեց, այնքան, որ բնակչութեան մեծամասնութիւն մը բոլորովին խորթացաւ Սերպերէն:
Բիւզանդական ուղղափառութեան յարած Սերպերը մինչեւ օրս նոյն լեզուն կը գրեն կիւրեղեան տառերով: Սերպիա, երեք դար ամբողջ, շատ ուժեղ թագաւորութիւն մը կազմեց, երբեմն տարածուելով մինչեւ Սելանիկ: Ան 1389ին Քոսովոյի ճակատամարտին պարտուելով, չորս դար ամբողջ ինկաւ օսմանեան ծանր լուծին տակ: Այդ լուծին շատ ծանր հետեւանքներէն մէկն ալ եղաւ բնակչութեան մէկ երրորդին բռնի կամ կամաւոր իսլամացումը, այն ինչ որ այսօր կ՚անուանուի պոշնաք (bosniaque) ազգութիւն: Անոնք սկսան գործածել արաբական տառերը. Թուրքերը զանոնք շփացուցին ա՛յնքան որ անոնք դարձան իրենց արիւնակիցներուն թշնամիները, երբեմն ալ դահիճները: Յստակօրէն կը տեսնենք հոս, թէ ի՞նչպէս կրօնական գործօնը աւերներ կը գործէ նո՛յն ազգին, նո՛յն ժողովուրդին մէջ: 1804ին, Սերպերը Թուրքին դէմ ապստամբեցան Գարա-Կէորկի գլխաւորութեամբ, բայց պարտուեցան: 1815ին, Միլոշ Օպրենովիչի գլխաւորութեամբ ուրիշ ապստամբութիւն մը յանգեցաւ սերպական փոքր իշխանութեան մը ստեղծման, որը տակաւ ընդլայնուելով, Պէրլինի վեհաժողովին թագաւորութեան կարգավիճակ ստացաւ: 1877ին, Պոսնիոյ Սլաւները Թուրքիոյ դէմ ապստամբեր էին, բայց ճնշուեր: Ռուսաստանի յաղթանակով անոնք կ՚ակնկալէին միանալ Սերպիոյ իրենց եղբայրներուն եւ այդպէսով մեծ Սերպիա մը, կամ Եուկոսլաւիա մը կազմել: Պերլինի վեհաժողովի “մեծ պետութիւններ“ու դիւանագիտական խաղերը զիրենք Աւստրիոյ ճիրաններուն մէջ նետեցին: Սերպիա, տասնամեակներու ընթացքին Վիէննայի տիրող շրջանակներու աչքին փուշը դարձած էր. եւ աւելի՛ դարձաւ երբ նախ՝ 1903ին Գարակէորկեւիչները կրկին թագաւորութեան կանչուեցան, եւ յետոյ երբ իբրեւ 1913ին Պալքանեան պատերազմին յաղթականներէն մին, Սերպիա հարաւային Սլաւներուն մեծամասնութեան յոյսերուն կիզակէտը դարձաւ, որպէս ապագայ Եուկոսլաւիայի մը կորիզը: Ասով ալ կը բացատրուի 1914 Յունիս 28ի Սարայեւոյի մահափորձը, որը աշխարհը շուտով կրակի պիտի տար:
Վերջին Հապզպուրկներու ժամանակաշրջանը ըլլալով հանդերձ Աւստրիական կայսրութեան վերջալոյսը, եղաւ նաեւ ընտանեկան տրամներու եւ սուգերու անվերջանալի շղթայ մը. ճիշդ հակապատկերը Սիսիի ֆիլմերուն մէջ ցուցադրուած վարդագոյն երկնակամարին: Ֆրանց-Ժոզէֆ Ա. կայսրը հազիւ 18 տարեկան էր երբ 1848ին գահ բարձրացաւ, յաջորդելով իր հօրեղբօր՝ Ֆերտինանտ Ա.ի որ այն օրերուն Եւրոպան ցնցող յեղափոխական ալիքին առջեւ հրաժարած էր գահէն: Ան նախ 1849ին Ռուսաստանի Նիքոլա Ա. ցարին օգնութեամբ դաժանօրէն ճնշեց հունգարական յեղափոխութիւնը: Գահակալեց 68 անվերջանալի տարիներ ու մահացաւ 1916 Նոյեմբերին:
Չուզելով հասկնալ ժամանակի եղափոխութիւնն ու օրուան պահանջները, տիպարը հանդիսացաւ անցեալ դարէն մնացած վեհապետներուն, նախանձախնդիր՝ իր իշխանութեան. ինքզինք կը համարէր պետութեան առաջին սպասաւորը. գերին մնաց անցեալէն ժառանգուած՝ Հապզպուրկներու ամենածանր արարողակարգին ու ծէսերուն, ստեղծելով պետութիւնը հիւծող պիւրոքրաթական ծանր վարչամեքենայ, շրջապատուելով իրեն միշտ քծնող միջակութիւններով, միակ տէրը մնալու միտումով: Ստոյիկութեամբ -եւ իրազեկները ըսած են-, քարսրտութեամբ դիմագրաւեց պետական ձախողութիւններու եւ ընտանեկան սուգերու թափօրը, որ իրեն բաժին ինկաւ այդ 68 տարիներու ընթացքին:

P10-11HԱմուսնացած էր Պաւարիոյ արքայական Վիթելզպախ գերդաստանէն իր մօրաքրոջ աղջկան՝ գեղանի Էլիզապէթ իշխանուհիին՝ հռչակաւոր Սիսիին հետ, որմէ ունեցաւ երկու զաւակ: Աղջիկը մեռաւ փոքր տարիքին. տղան, գահաժառանգ Ռուտոլֆ իշխանը (աւստրիական յորջորջումով արխիդուքս) հօրը հետ բնաւ հաշտ չէ եղած: 32 տարեկան էր երբ 1889 Յունուարին Մայըրլինկ գիւղի ապարանքին մէջ իր սիրուհին՝ հունգարացի Մարիա Վեցերան սպաննելէ յետոյ անձնասպան եղաւ: Աղջկան դիակը կամացուկ մը անհետացնելէ ետք, յայտարարուեցաւ որ իշխանը որսորդական արկածի մը զոհ գացած էր: Եղելութեան ճշմարտութիւնը ի յայտ եկաւ 1920էն վերջ, երբ այլեւս կայսրութիւնը փլած, անհետացած էր:
Ֆրանց-Ժոզէֆ կայսեր իրմէ կրտսեր երեք եղբայրներն ալ իրմէ առաջ մահացան: Երկրորդը՝ Մաքսիմիլիան գործիք դարձաւ Ֆրանսայի Նափոլէոն Գ. կայսեր քաղաքական խաղերուն, ընդունելով անոր ստեղծած Մեքսիքայի կայսերական թագը, կատարեալ ցնորական ծրագիր մը: Երեք տարի յետոյ պարտուելով ըմբոստացած ժողովուրդէն, հոն 1867ին գնդահակարուեցաւ հազիւ 32 տարեկանին: Ասոր հետեւանքով, իր կինը որ Պելճիքայի Լէոփոլտ թագաւորին աղջիկն էր, խելագարեցաւ եւ երկար տասնամեակներ ապրեցաւ այդ վիճակին մէջ: Ինչպէս նախորդ բաժնին սկիզբը գրուեցաւ, Էլիզապէթ կայսրուհին ալ 1898ին ձրի զոհը դարձաւ Ժընեւի մէջ իտալացի անիշխանականի մը դաշոյնին:P10-11I
Ռոտոլֆի մահով գահաժառանգ դարձաւ Ֆրանց-Ժոզէֆ կայսեր երրորդ եղբօր զաւակը՝ Ֆրանց-Ֆերտինանտ, ծնած 1863ին. ան որ 25 տարի յետոյ պիտի սպաննուէր Սարայեւոյի մէջ: Ֆրանց-Ժոզէֆ բնաւ չէր սիրեր այդ եղբօրորդին, որ ճիշդ իր հակապատկերն էր, ազատական եւ իր ժամանակին համար յառաջդիմական գաղափարներով եւ տեսութիւններով: Նոր գահաժառանգը ուսեալ, զարգացած մարդ էր. ճամբորդած էր մինչեւ Ամերիկա, աշխարհ տեսած ու կանուխ հասկցած էր, որ Աւստրա-Հունգարական կայսրութիւնը մէջը ցեց ինկած կարասի մըն է, առաջին հարուածէն փոշի դառնալու դատապարտուած, եթէ անմիջական եւ արմատական բարեկարգութիւններ չկատարուին: Իսկ այս բարեկարգութիւններէն մէկն ալ սլաւ ազգութիւններուն ինքնավարութիւն պարգեւելն էր, Հունգարներուն նման: Իսկ կայսրը կ՚ատէր Սլաւները…: Այդ նպատակով ալ Ֆրանց-Ֆերտինանտ շուտով շրջապատուեցաւ անով որ Անգլիացիները կը կոչեն shadow cabinet, շուքի կառավարութիւն: Այս ալ պատճառ դարձաւ, որ հօրեղբայրը 20 երկար տարիներ զինք հեռու պահէ իշխող շրջանակներէն, անոր յանձնելով միայն ներկայացուցչական չնչին առաքելութիւններ: Եւ երկուքին յարաբերութիւնները երբեք չջերմացան: Ուստի ան նախընտրեց, որքան որ կարելի էր, Վիեննայէն հեռու մնալ: Փրակայէն 50 քմ. հեռու գտնուող Քոնոփիշթէի կիսաւեր դղեակը գնեց եւ վերակառուցեց ու հոն ալ ապրեցաւ իր ընտանիքին հետ: (Տողերս ստորագրողը 1995ին Չեխիա կատարած իր շրջապտոյտի ընթացքին առիթը ունեցաւ այդ սիրուն, տաքուկ մտերմութեամբ դղեակը այցելելու, լեցուն՝ իր ամէն տեսակի յիշատակներով): Ան սիրահարած էր չեխ ցած ազնուական օրիորդի մը. հօրեղբայրը 10 տարի ընդդիմացաւ անոնց ամուսնութեան, առարկելով որ Հապզպուրկները միայն արքայական գերդաստանէ աղջիկ կրնան առնել կնութեան: Ֆրանց-Ֆերտինանտի 10 տարուան յամառ պայքարին դէմ, ի վերջոյ տեղի տուաւ բայց ի՞նչ պայմանով: Պայմանով, որ ամուսնութիւնը ըլլայ անտոհմ (morganatique) ամուսնութիւն. կինը երբեք չնկատուի կայսրուհի եւ անկէ ծնած զաւակներն ալ չկոչուին արխիդուքս եւ զրկուին գահաժառանգութենէ: Ֆրանց-Ֆերտինանտ ընդունեցաւ եւ ստորագրեց այդ նուաստացուցիչ պայմանները ի սէր իր երջանկութեան եւ ամուսնացան 1900ին: Ունեցան երեք զաւակ, երկու մանչ եւ աղջիկ մը:
1913ին, կայսրը հիւանդացաւ. պահ մը կարծուեցաւ, որ ան ուր է, ուր չէ կը ճամբորդէ դէպի անդէնականը, եւ Ֆրանց-Ֆերտինանտ նշանակուեցաւ սպարապետ: Բայց Ֆրանց-Ժոզէֆ ապաքինեցաւ ի մեծ դժբախտութիւն աշխարհին: Վստահաբար տարբեր ձեւով պիտի ընթանար Պատմութեան անիւը եթէ ան այս աշխարհէն արդէն մեկնած ըլլար 1914 Յունիս 28ին:
***
P10-11JՄահափորձը խումբ մը պոսնիացի սերպ ազգայնական երիտասարդներու գործն էր: Մէկ ժամ առաջ նռնակ մը նետուած էր իշխանին կառքին վրայ բայց չէր պայթած ու ան ողջամբ պալատ (քոնաք) մտած ու ելած էր: Վերադարձի ճամբուն վրայ, երբ ան կը մօտենար երկաթուղային կայարանին է, որ Կավրիլօ Փրինձիփ իր ատրճանակը կը պարպէր, մէկական գնդակով սպաննելով գահաժառանգը եւ իր կինը: Առիթը սքանչելի էր Սերպիան ամբաստանելու համար որպէս ոճիրին պատուիրատուն եւ անոր հաշիւը մաքրելու: Յաջորդող օրերուն, աւստրիական վերջնագիրները (ultimatums) յաջորդեցին մէկզմէկու: Պելկրատ փորձեց ողոքել, բայց ի զուր: Ան շատոնց աչքին փուշն էր Վիէննայի եւ անոր ետեւ կեցած գերման ռազմաշունչ շրջանակներուն եւ 86ամեայ Ֆրանց-Ժոզէֆ առանց խղճահարութեան պատերազմ հռչակող հրովարտակը ստորագրեց: Ան բոլորովին անտարբեր մնացեր էր երբ իրեն իր եղբօրորդւոյն սպանութեան լուրը բերեր էին: Զինակցութիւններու խաղով Ռուսաստան եկաւ Սերպիան պաշտպանելու, Գերմանիա ալ Աւստրա-Հունգարիոյ թիկունք կանգնելու: Ֆրանսա եւ Անգլիա ալ որպէս Ռուսաստանի եւ Սերպիոյ զինակից, կռիւի մէջ մտան եւ այսպէս ծագեցաւ պատերազմը, որ պիտի դառնար Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ: Չորս տարւան մարտերը պիտի խորտակէին Ռուսական, Գերմանական եւ Աւստրա-հունգարական կայսրութիւնները: P10-11KՔսան միլիոնէ աւելի մարդկային անմեղ կեանքեր զոհ պիտի երթային զառամած ծերունիի մը անպատասխանատու ստորագրութեան: Բայց այդ ահաւոր Աշխարհամարտէն ամենէն շատ տուժողը, եւ պատերազմին պատճառաբանութիւններուն հետ բնաւ աղերս չունեցողը հայ ժողովուրդը պիտի ըլլար: Ժողովդրական ասոյթ մը կ՚ըսէ, թէ երբեմն չորին հետ թացն ալ կ՚այրի կը վառի: Պոսնիայէն, Սերպիայէն ու Վիեննայէն 2.000 քմ. հեռու ապրող հայ ժողովուրդը անուղղակի եւ մեծագոյն զոհը դարձաւ Սարայեւոյով բռնկած համաշխարհային հրդեհին, զոր պատեհ առիթ նկատեց Իթթիհատի ղեկավարութիւնը էրմէնի կեավուրին հաշիւը մաքրելու համար:

***
Ֆրանց-Ժոզէֆ կայսրը իր ցածհոգիութիւնը ցոյց տուաւ նաեւ սպաննուած ամոլին յուղարկաւորութեան: Ֆրանց-Ֆերտինանտի դագաղը դրուեցաւ 30 սանթիմեթր աւելի բարձր պատուանդանի մը վրայ, քան կնոջ դագաղը: Առաջինը ծածկուեցաւ դրօշով, երկրորդը՝ պարզ սեւ սաւանով մը: Կարծէք իբր նախազգացում գահաժառանգը կտակած էր, որ զինք թաղեն Քոնոփիշթէի իր դղեակին մատրան նկուղին մէջ, կնոջ մօտ…: Իսկ Կավրիլօ Փրինձիփ դատապարտուեցաւ ցկեանս բանտարկութեան: Արգելափակման դաժան պայմանները յառաջացուցին թոքախտ եւ ան պատերազմի աւարտը չտեսած՝ մահացաւ 1918 Փետրուարին, 25 տարին չբոլորած: Մեծապէս ցնցուեր էր տեսնելով, որ իր արարքը ի՛նչ հետեւանքներ ունեցաւ. չկարծուած, մտքէ չանցած: Իր վերջին անմխիթար օրերու մեծ մխիթարութիւնը եղած է այն սրտառուչ նամակը, որ Ֆրանց-Ֆերտինանտի երեք զաւակները -այն օրերուն հազիւ պատանի-, իրեն ղրկեր էին, յայտնելով, որ իրեն կը ներեն իրենց ծնողքին սպանութիւնը:
1916 Նոյեմբերին, Ֆրանց-Ժոզէֆ կայսրին յաջորեց իր չորրորդ եղբօր թոռը, Գառլ Զ., որ գահընկալեց հազիւ երկու տարի. փորձեր էր անջատ հաշտութիւն մը կնքել ընդդիմադիր պետութիւններուն հետ, կայսրութիւնը փլուզումէ փրկելու համար: Բայց ոչ Ֆրանսա, ոչ ալ Անգլիա հաճեր էին: Կան կարծիքներ ըստ որոնց այս փորձին ձախողութեան բուն պատճառը Ռուսաստանի մէջ ցարական իշխանութեան տապալումն է: Յաղթականները զինք աքսորեցին Մատէռ կղզին, Ատլանտեան ովկիանոսին մէջ, ուր ան մահացաւ 1922ին, լաւ չդարմանուած թոքատապէ մը, հազիւ 35 տարեկանին:
Օրերս բազմաթիւ մետիաներ իւրովի ոգեկոչեցին մահափորձին հարիւրամեակը, որու անուղղակի շատ մը հետեւանքները տեւեցին մինչեւ 1991՝ Խորհրդային Միութեան փլուզումը…:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles