ՂԱ­ՐԱ­ԲԱՂ­ԵԱՆ ՇԱՐԺ­ՄԱՆ 25-ԱՄ­ԵԱ­ԿԻ ՀԱՇ­ՈՒԵԿ­ՇԻ­ՌԸ

0 0
Read Time:29 Minute, 58 Second

shoushi  510victory3 ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ “ՎԷՄ“Ի

 

Փետր­ուար 1988-ին սկսուած Ղա­րա­բաղ­եան շար­ժու­մը 1990-ական­նե­րի սկզբնե­րից փո­խա­կերպ­ուե­լով Հա­յաս­տա­նի եր­րորդ Հան­րա­պե­տու­թեան եւ Լեռ­նա­յին Ղա­րա­բա­ղի Հան­րա­պե­տու­թեան ձե­ւա­ւոր­ման զու­գա­հեռ գոր­ծըն­թաց­նե­րի` իր գա­ղա­փար­ներն ու նպա­տակ­նե­րը փո­խան­ցեց ազ­գե­րի մրցակ­ցու­թեան ու հա­մա­գոր­ծակ­ցու­թեան հա­մաշ­խար­հա­յին թա­տե­րա­բե­մում` հա­յու­թեա­նը ներ­կա­յաց­նող պե­տա­կան կազ­մա­ւո­րում­նե­րին:

Իսկ Շարժ­ման նման վե­րա­կեր­պա­ւոր­մա­նը յա­ջոր­դած Ղա­րա­բաղ­եան պա­տե­րազ­մը ար­ձա­նագ­րեց ոչ միայն հայ­րե­նի տա­րածք­նե­րի մի մա­սի ազա­տագր­ման, այ­լեւ Մեծ Եղեռ­նից յե­տոյ հա­յու­թեա­նը հա­մա­կած զո­հի բար­դոյ­թի յաղ­թա­հար­ման իրո­ղու­թիւն­նե­րը: Ուս­տի յետ­պա­տե­րազմ­եան տա­րի­նե­րին` Ղա­րա­բաղ­եան հա­կա­մար­տու­թեան չկար­գա­ւոր­ուած լի­նե­լու պայ­ման­նե­րում, այս ձեռք­բե­րում­նե­րը պահ­պա­նե­լու եւ ամ­րապն­դե­լու խնդիրն ան­խու­սա­փելի­օ­րէն տե­ղա­փոխ­ուեց Ատր­պէյ­ճա­նի հետ ռազ­մա­վա­րա­կան դի­մա­կա­յու­թեան հար­թու­թիւն: Սկսուեց հայ-ատր­պէյ­ճա­նա­կան հե­ռա­կայ մրցակ­ցու­թիւն կեան­քի բո­լոր բնա­գա­ւառ­նե­րում` քա­ղա­քա­կա­նու­թիւ­նից մին­չեւ տնտե­սու­թիւն, բա­նա­կա­շի­նու­թիւն, մշա­կոյթ եւ ան­գամ պատ­մու­թեան գի­տա­կան ու­սում­նա­սի­րու­թիւն:

Նման պայ­ման­նե­րում ժա­մա­նա­կի գոր­ծօ­նի վճռո­րոշ դե­րա­կա­տա­րու­թիւնը գի­տակ­ցե­լու առա­ջադ­րան­քը շա­րու­նա­կա­բար ստի­պել եւ այ­սօր էլ ստի­պում է մեզ խո­րու­թեամբ ըն­կա­լե­լու եւ ինք­ներս մեզ հա­մար վե­րա­ի­մաս­տա­ւո­րե­լու ռազ­մար­ուես­տի մե­ծա­գոյն տե­սա­բան Կարլ ֆոն Կլաու­զե­ւի­ցի “Պա­տե­րազ­մը քա­ղա­քա­կա­նու­թեան շա­րու­նա­կու­թիւնն է, սա­կայն այլ մի­ջոց­նե­րով“ եզ­րա­յան­գու­մը: Քան­զի ան­ցած տաս­նամ­եակ­նե­րում այս թե­ւա­ւոր ասոյ­թի տրա­մա­բա­նու­թիւնը մեզ հա­մար շրջուել ու վե­րած­ուել է “Քա­ղա­քա­կա­նու­թիւնն էլ պա­տե­րազ­մի շա­րու­նա­կու­թիւնն է, սա­կայն այլ մի­ջոց­նե­րով“ բա­նա­ձե­ւի: Սրա­նից բխում է, որ Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­մանն ու պա­տե­րազ­մին յա­ջոր­դած տա­րի­նե­րին մեր հա­ւա­տար­մու­թիւնը Շարժ­ման իտ­է­ալ­նե­րին ու նա­հա­տակ-ազա­տա­մար­տիկ­նե­րի յի­շա­տա­կին ու­ղիղ հա­մե­մա­տա­կան է հայ­կա­կան եր­կու պե­տու­թիւն­նե­րի նե­րուժ-կա­րո­ղա­կա­նու­թեան մե­ծաց­ման եւ հա­կա­դարձ հա­մե­մա­տա­կան` Ատր­պէյ­ճա­նի հա­մե­մատ նրանց հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի նուազ­ման մի­տու­մին:

Ան­շուշտ, գնա­հատ­ման այս ճշգրիտ ու առար­կա­յա­կան չա­փա­նի­շը վի­ճա­կագ­րա­կան տու­եալ­նե­րի հա­մե­մա­տա­կան քննու­թեան դաշտ տե­ղա­փո­խե­լու հա­մար հարկ է որո­շա­կի սրբագ­րում­ներ կա­տա­րել մե­զա­նում ու մա­նա­ւանդ` Ատր­պէյ­ճա­նում յա­ճախ ար­հես­տա­կա­նօ­րէն ուռ­ճա­ցուող պաշ­տօ­նա­կան թուե­րի մէջ: Սա­կայն դրան­ցում մի­ան­գա­մայն հնա­րա­ւոր մաս­նա­կի անճշ­դու­թիւն­նե­րը եւ ան­գամ պաշ­տօ­նա­կան Պաք­ուին դե­ռեւս խորհր­դա­յին շրջա­նից բնո­րոշ վի­ճա­կագ­րա­կան աճ­պա­րա­րու­թիւն­նե­րը որե­ւէ կերպ չեն կա­րող քօ­ղար­կել ան­ցած տա­րի­նե­րին ար­ձա­նագր­ուած այն հիմ­նա­կան մի­տում­նե­րը, որոնց հետ բախ­ւում ենք ամէն քայ­լա­փո­խի:

Ղա­րա­բաղ­եան պա­տե­րազ­մի նա­խօ­րէ­ին` 1980-1990-ական­նե­րի սահ­մա­նագ­ծին, Հա­յաս­տանն ու Ատր­պէյ­ճա­նը, իսկ աւե­լի լայն` տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին առու­մով, հա­յերն ու ատր­պէյ­ճան­ցի­նե­րը ու­նէ­ին հա­մե­մա­տե­լի տնտե­սա­կան եւ ժո­ղովր­դագ­րա­կան ցու­ցա­նիշ­ներ, որոնց առ­կա­յու­թեան պայ­ման­նե­րում առա­ջին փլան էր դուրս եկել մարդ­կա­յին գոր­ծօ­նը` որա­կա­կան յատ­կա­նիշ­նե­րի իր ողջ գու­նապ­նա­կով. միտք, հմտու­թիւն, կազ­մա­կերպ­ուա­ծու­թիւն եւ հա­ւատ: Դա պայ­մա­նա­ւոր­ուած էր նրա­նով, որ 1960-1980-ական­նե­րին Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նը տպա­ւո­րիչ յա­ջո­ղու­թիւն­ներ էր ար­ձա­նագ­րել երկ­րի ար­դիւ­նա­բե­րա­կա­նաց­ման եւ իր փոքր տա­րածք­նե­րում հա­յու­թեան հա­մե­մա­տա­բար մեծ զանգ­ուած­ներ կեդ­րո­նաց­նե­լու գոր­ծում:

Աւե­լին` 1980-ական­նե­րի վեր­ջե­րին մեր երկ­րի ու­նե­ցած մօտ 3.5 միլի­ոն ազ­գաբ­նակ­չու­թեամբ եւ դրան գու­մա­րած` իւ­րա­քան­չիւ­րը 400-450 հա­զա­րի սահ­մա­նագ­ծին տա­տա­նուող ատր­պէյ­ճա­նա­հա­յու­թեամբ եւ վի­րա­հա­յու­թեամբ, տա­րա­ծաշր­ջա­նի ողջ հա­յու­թիւնը մօ­տա­ւոր հաշ­ուարկ­նե­րով կազ­մում էր Ատր­պէյ­ճա­նի ոչ հայ­կա­կան եւ Հա­րա­ւա­յին Կով­կա­սի ատր­պէյ­ճա­նա­կան բնակ­չու­թեան ընդ­հա­նուր թուա­քա­նա­կի կէ­սից աւե­լին. մօտ 4,4 միլի­ոն` 7,2 միլի­ո­նի դի­մաց, ին­չը մի­ան­գա­մայն հա­մե­մա­տե­լի ցու­ցա­նիշ էր:
Յա­ջորդ տաս­նամ­եա­կում, ան­գամ 1988 թ. երկ­րա­շար­ժից ու Ղա­րա­բաղ­եան պա­տե­րազ­մից յե­տոյ էլ, Հա­յաս­տա­նը սկզբուն­քօ­րէն չէր զի­ջում Ատր­պէյ­ճա­նին նա­եւ իր տնտե­սու­թեան հիմ­նա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րով: Այս­պէս` պա­տե­րազ­մից ըն­դա­մէ­նը 3 տա­րի անց` 1997-ին, ըստ “Տա­սի­սի“ 2000 թ. հրա­տա­րա­կած Հա­րաւ կով­կաս­եան տա­րա­ծաշր­ջա­նի վի­ճա­կագ­րա­կան տա­րեգր­քի Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան պիւտ­ճէի եկամ­տա­յին մա­սը եղել է 350,1, իսկ Ատր­պէյ­ճա­նի­նը` 599,2 միլի­ոն տո­լար, այ­սինքն` մօտ 1,5 ան­գա­մով աւե­լի:

Նման պայ­ման­նե­րում, սկզբուն­քա­յին նշա­նա­կու­թիւն չու­նե­ցաւ նոյ­նիսկ ԽՍՀՄ-ից ժա­ռան­գու­թիւն մնա­ցած զի­նամ­թեր­քի քա­նա­կու­թեան առու­մով մար­տա­կան գոր­ծո­ղու­թիւն­նե­րի սկզբում Ատր­պէյ­ճա­նի ձեռք բե­րած մեծ առա­ւե­լու­թիւնը: Փոր­ձա­գի­տա­կան գնա­հա­տա­կան­նե­րով` այն դի­տարկ­ւում էր 22 ան­գա­մի սահ­ման­նե­րում, քա­նի որ մին­չեւ 1991 թուա­կա­նը Ատր­պէյ­ճա­նում էին գտնւում ԽՍՀՄ-ի Անդր­կով­կաս­եան ռազ­մա­կան կա­յա­նի հիմ­նա­կան` թի­կուն­քա­յին զի­նա­պա­հեստ­նե­րը, որոնք, բնա­կա­նա­բար, թա­լան­ուե­ցին Ժող­ճա­կա­տի կող­մից: Այս որոշ չա­փով ուռ­ճաց­ուած ցու­ցա­նիշն ան­գամ խո­չըն­դոտ չդար­ձաւ Ղա­րա­բաղ­եան պա­տե­րազ­մում ձեռք բեր­ուած յաղ­թա­նա­կի հա­մար, որով­հե­տեւ հայ­կա­կան կող­մը նո­րան­կախ Ռու­սաս­տա­նի հան­դէպ հաշ­ուեն­կատ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան եւ այլ մի­ջոց­նե­րով գտաւ նման առա­ւե­լու­թիւնը չէ­զո­քաց­նե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւն­ներ:

Աւե­լին` Ղա­րա­բաղ­եան շար­ժումն ու դրան յա­ջոր­դած պա­տե­րազ­մը 1990-ական­նե­րի առա­ջին կէ­սին զգալի­օ­րէն կրճա­տե­ցին մեր հա­կա­ռա­կորդ Ատր­պէյ­ճա­նի քա­նա­կա­կան գե­րակշ­ռու­թիւնը թէ՛ տա­րածք­նե­րի, թէ՛ տնտե­սա­կան նե­րու­ժի եւ թէ՛ մար­դու­ժի տե­սան­կիւ­նից: Ար­դիւն­քում` թէ­եւ պա­տե­րազ­մից յե­տոյ էլ Ատր­պէյ­ճանն ու­նէր որոշ` զուտ թուա­բա­նա­կան առա­ւե­լու­թիւն­ներ, սա­կայն եր­կու երկր­նե­րի կա­րե­ւո­րա­գոյն ցու­ցա­նիշ­նե­րը ար­դէն աւե­լի քան հա­մե­մա­տե­լի, նոյ­նիսկ հա­ւա­սա­րա­զօր մե­ծու­թիւն­ներ էին: Եւ իրա­կա­նում` սա էր Ղա­րա­բաղ­եան պա­տե­րազ­մի այն ռազ­մա­վա­րա­կան ձեռք­բե­րու­մը, ին­չը յետ­պա­տե­րազմ­եան տաս­նամ­եակ­նե­րում թոյլ էր տա­լիս վստա­հու­թեամբ նա­յել մեր ապա­գա­յին:

Սա­կայն, սկսած 2000-ական­նե­րի կէ­սե­րից “Պա­քու-Թբի­լի­սի-Ջէյ­հան“ նաւ­թա­մու­ղի կա­ռու­ցումն աւար­տե­լու եւ այլ ու­ժա­նիւ­թի ծրագ­րե­րի գոր­ծարկ­ման մի­ջո­ցով, Ատր­պէյ­ճա­նը կա­րո­ղա­ցաւ բե­կում մտցնել Հա­յաս­տա­նի հետ հե­ռա­կայ տնտե­սա­կան մրցակ­ցու­թեան եւ դրա հետ կապ­ուած` բնակ­չու­թեան վե­րար­տադ­րու­թեան աս­պա­րէզ­նե­րում, իսկ 2000-ական թուա­կան­նե­րի վեր­ջե­րից ան­ցաւ հիմ­նա­կան ռազ­մա­տեխ­նի­կա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րով եւս վճռա­կան առա­ւե­լու­թեան հաս­նե­լու քա­ղա­քա­կա­նու­թեան իրա­կա­նաց­մա­նը, այ­սինքն` ռազ­մա­վա­րա­կան գե­րակշ­ռու­թեան ապա­հով­մա­նը:

Այս­պէս` այս մտա­հո­գիչ իրա­դար­ձու­թիւն­նե­րից մօտ մէկ տաս­նամ­եակ անց` 2008-ին, մեր հա­կա­ռա­կոր­դի 1997-ին ու­նե­ցած 1,5 ան­գա­մի առա­ւե­լու­թիւնը տնտե­սու­թեան հիմ­նա­կան բնա­գա­ւառ­նե­րում ար­դէն հա­սել էր մօտ 4-5 ան­գա­մի : Իսկ 2011-ին, Հա­յաս­տա­նի Հան­րա­պե­տու­թեան ար­ձա­նագ­րած 17.941 միլ­ի­առ տո­լա­րի (մէկ շնչին` 5384 տո­լար) խիստ հա­մեստ հա­մա­խառն ներ­քին ար­դիւն­քի դի­մաց` Ատր­պէյ­ճանն ար­դէն ու­նէր 94.318 միլ­ի­առ տո­լա­րի (մէկ շնչին` 10.340 տո­լար) տպա­ւո­րիչ ար­դիւնք :

2000-ական­նե­րին Հա­յաս­տա­նից առաջ պոկ­ուե­լու եւ ու­ժե­րի յա­րա­բե­րակ­ցու­թիւնը փո­խե­լու մտա­հո­գիչ գոր­ծըն­թաց­ներ ար­ձա­նագր­ուե­ցին նա­եւ ժո­ղովր­դագ­րա­կան հաշ­ուեկշ­ռի աս­պա­րէ­զում: Այս­պէս` շուրջ 10 տա­րի “տա­րօ­րի­նակ կեր­պով“ անընդ­հատ 3 միլի­ո­նի սահ­մա­նագ­ծին տա­տա­նուող, իսկ իրա­կա­նում նուա­զող Հա­յաս­տա­նի բնակ­չու­թիւնը 2011 թ. Հոկ­տեմ­բե­րի 12-21-ի մար­դա­հա­մա­րի տու­եալ­նե­րով կազ­մեց 3.018.854, որից հան­րա­պե­տու­թիւ­նում մշտա­պէս բնա­կուող` 2.871.771: Ուս­տի որ­քան էլ ան­վի­ճելի­օ­րէն ուռ­ճաց­ուած լի­նի մէկ տա­րի անց` 2012-ի մար­դա­հա­մա­րով ստաց­ուած Ատր­պէյ­ճա­նի 9.493.600-ը, բո­լոր դէպ­քե­րում, այն մեր երկ­րում առ­կայ իս­կա­կան ազ­գաբ­նակ­չու­թեանն ար­դէն գե­րա­զան­ցում է 3 ան­գա­մով:

Մի փոքր այլ դրու­թիւն ստեղծ­ուեց կող­մե­րի հիմ­նա­կան ռազ­մա­տեխ­նի­կա­կան ցու­ցա­նիշ­նե­րի բնա­գա­ւա­ռում, որոնց մի մա­սը թէ­եւ գաղտ­նի էր պահ­ւում, բայց փո­փո­խու­թիւն­նե­րի ընդ­հա­նուր մի­տումն այս­տեղ էլ ակն­յայտ էր ան­գամ ան­զէն աչ­քով: Եւ որե­ւէ գաղտ­նիք չենք բա­ցի, եթէ պնդենք, որ վեր­ջին տա­րի­նե­րին ու­ժե­րի խարխ­լուող յա­րա­բե­րակ­ցու­թիւնը “դի­մա­նում է“ որա­կա­կան որոշ ցու­ցա­նիշ­նե­րի եւ կող­մե­րի մի­ջեւ հա­ւա­սա­րակշ­ռու­թեան պահ­պան­ման նպա­տակ ու­նե­ցող Ռու­սաս­տա­նի ռազ­մա­տեխ­նի­կա­կան աջակ­ցու­թեան շնոր­հիւ:

Եզ­րա­կա­ցու­թիւնը պարզ է. սկսած 1990-ական­նե­րի վեր­ջե­րից` Հա­յաս­տա­նը պար­տու­թիւն է կրել Ատր­պէյ­ճա­նից տնտե­սա­կան մրցակ­ցու­թեան եւ դրա վրայ հիմ­նուող` հա­կա­մար­տող կող­մե­րի ու­ժե­րի ու հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի փո­փո­խու­թեան աս­պա­րէզում:

Հարց է առա­ջա­նում. ի վեր­ջոյ, տա­րա­ծաշր­ջա­նի եւ ընդ­հան­րա­պէս հա­մաշ­խար­հա­յին պատ­մու­թեան մէջ այդ ե՞րբ է եղել, որ հա­յը խա­ղաղ-տնտե­սա­կան մրցակ­ցու­թեան աս­պա­րէզում պար­տու­թիւն կրի թուր­քից, այն էլ` նրա հե­տամ­նաց-ատր­պէյ­ճան­ցի տե­սա­կից: Որով­հե­տեւ անա­ւարտ պա­տե­րազ­մի պայ­ման­նե­րում ծա­ւա­լուող յե­ռա­կայ մրցակ­ցու­թեան մէջ պարտ­ուել հա­կա­ռա­կոր­դին` նշա­նա­կում է բա­ցել նոր պա­տե­րազ­մի դու­ռը: Աւե­լին` պէտք չէ մո­ռա­նալ, որ երբ հա­կա­մար­տող կող­մե­րի մի­ջեւ առ­կայ հա­մե­մա­տե­լի ցու­ցա­նիշ­ներն աս­տի­ճա­նա­բար ան­հա­մե­մա­տե­լի են դառ­նում, ապա նոր դի­մա­կա­յու­թեան մեջ դրու­թիւնը չեն կա­րող փրկել ան­գամ զանգ­ուա­ծա­յին խի­զա­խու­թիւնն ու ինք­նա­զո­հու­թիւնը: Ուս­տի 1990-ական­նե­րի վեր­ջե­րին ու մա­նա­ւանդ 2000-ական­նե­րին որ­քան աւե­լի առար­կա­յա­ցաւ մեր հա­կա­ռա­կոր­դի ու­ժե­րի ու հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի աճի մի­տու­մը, այն­քան Հա­յաս­տա­նի ղե­կա­վար­նե­րի մօտ ու­ժե­ղա­ցաւ այդ ամէ­նը ոչ թէ սե­փա­կան ջան­քե­րով, այլ եր­րորդ կող­մի, տու­եալ պա­րա­գա­յում` Ռու­սաս­տա­նի ռազ­մա­տեխ­նի­կա­կան աջակ­ցու­թեամբ փոխ­հա­տու­ցե­լու ձգտու­մը:

Ո՞րն էր խա­ղաղ մրցակ­ցու­թեան աս­պա­րէ­զում մեր պար­տու­թեան պատ­ճա­ռը` սե­փա­կան հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի պա­կա՞­սը, դրանք իրաց­նե­լու ցան­կու­թեան բա­ցա­կա­յու­թի՞ւ­նը, թէ՞ մէկ այլ` աւե­լի կա­րե­ւոր գոր­ծօն: Տար­բեր փոր­ձա­գէտ­նե­րի ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րը, այդ թւում` “Վէմ“ հան­դէ­սում հրա­պա­րակ­ուած նա­խորդ գնա­հա­տա­կան­նե­րը առար­կա­յա­կան փաս­տե­րով ցոյց են տուել, որ ան­ցած տաս­նամ­եակ­նե­րում ո՛չ հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի պա­կաս ենք ու­նե­ցել եւ ո՛չ էլ հա­մա­պա­տաս­խան ցան­կու­թիւնն է բա­ցա­կա­յել, գո­նէ հրա­պա­րա­կա­յին քա­ղա­քա­կա­նու­թեան մա­կար­դա­կում: Աւե­լին` 1998-ի իշ­խա­նա­փո­խու­թեան շրջա­նում տնտե­սա­կան մրցակ­ցու­թեան մէջ հա­կա­ռա­կոր­դին յաղ­թե­լու խնդի­րը ձե­ւա­կերպ­ուել է ան­գամ որ­պէս ռազ­մա­վա­րա­կան առա­ջադ­րանք, որն այդ­պէս էլ մնա­ցել է ցան­կու­թիւն­նե­րի ոլոր­տում: Ուս­տի երբ ան­ցած տաս­նամ­եակ­նե­րին ոմանք ան­զօր կեր­պով մեզ մատ­նա­ցոյց էին անում Ատր­պէյ­ճա­նի նաւ­թը կամ կա­զը, որոնք հա­մաշ­խար­հա­յին աս­պա­րէ­զում վա­ղուց ար­դէն դա­դա­րել են լի­նել պե­տու­թիւն­նե­րի մրցու­նա­կու­թիւնը պայ­մա­նա­ւո­րող վճռո­րոշ գոր­ծօն­ներ, հայ հան­րու­թեան մտա­ծող մա­սի հա­մար աւե­լի ու աւե­լի ակն­յայտ էր դառ­նում, որ մենք չու­նենք սե­փա­կան հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի իրաց­ման ցան­կու­թիւնը ռազ­մա­վա­րա­կան քայ­լե­րի վե­րա­ծե­լու վճռա­նա­կու­թեամբ լցուած ազ­գա­յին-պե­տա­կան ընտ­րա­խաւ: Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման բո­վով ան­ցած եւ նրա յաղ­թա­նակ­նե­րը սե­փա­կան դրօ­շը դարձ­րած Հա­յաս­տա­նի եր­րորդ Հան­րա­պե­տու­թեան նոր, բայց իրա­կա­նում հին պե­տա­կան վեր­նա­խաւն ան­ցած տա­րի­նե­րին մեր հան­րու­թեանն ապա­ցու­ցել է, որ ին­քը ոչ միայն չի վե­րած­ուել ազ­գա­յին-պե­տա­կան ընտ­րա­խա­ւի, այ­լեւ հե­տե­ւո­ղա­կա­նօ­րէն խո­չըն­դո­տել է դրա ձե­ւա­ւոր­ման գոր­ծին:
Ժա­մա­նա­կը ցոյց տուեց, որ Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման գա­ղա­փա­րա­կան ու բա­րո­յա­կան ար­ժէք­նե­րի իրա­կան կրող­նե­րին աս­պա­րէ­զից դուրս մղած, իսկ 1990-ական­նե­րի կէ­սե­րից եր­կի­րը ժո­ղովր­դա­վա­րու­թեան ու տնտե­սա­կան առա­ջա­դի­մու­թեան հու­նից դէ­պի կլա­նա­յին հա­մա­կարգն ու մե­նաշ­նոր­հա­յին տնտե­սու­թեան բնորդն առաջ­նոր­դած ան­կախ Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան վեր­նա­խա­ւը, խորհր­դա­յին հա­մա­կար­գից մնա­ցած եր­կու նոյ­նա­բո­վան­դակ “աղ­բիւր­նե­րի“ մի­ա­խառն­ման եւ ապա տա­րան­ջատ­ման գոր­ծըն­թա­ցի ծնունդն էր. առա­ջի­նը` 1960-ական­նե­րին Հա­յաս­տա­նում ծա­ւալ­ուած ազ­գա­յին-պա­հան­ջա­տի­րա­կան շարժ­ման մե­կու­սաց­ման եւ կեղծ-ժո­ղովր­դա­վա­րա­կան այ­լա­խո­հու­թիւն “աճեց­նե­լու“ շուրջ 20-ամ­եայ գոր­ծըն­թա­ցի 1980-ական­նե­րի “ար­տադ­րանքն“ էր: Երկ­րոր­դը` Խորհր­դա­յին Ատր­պէյ­ճա­նի կու­սակ­ցա­կան-պե­տա­կան վեր­նա­խա­ւից 1980-ական­նե­րի վեր­ջե­րին տա­րան­ջատ­ուած` նրա ղա­րա­բաղ­եան հատ­ուա­ծի “երի­տա­սար­դա­կան թե­ւը“: Ուս­տի բնա­կան է, որ այդ վեր­նա­խա­ւը սկզբում զգու­շա­ւոր կեր­պով, իսկ 1990-ական­նե­րի վեր­ջե­րից բա­ցա­յայ­տօ­րէն Հա­յաս­տա­նում սկսեց ներդր­նել Խ.Ս.Հ.Մ.-ի կեդ­րո­նաց­ուած տնտե­սու­թեան “տխուր ժա­ռան­գու­թիւնը“` այն մե­նաշ­նոր­հա­յին հա­մա­կար­գը, որը շնոր­հիւ ահ­ռե­լի բնա­կան պա­շար­նե­րի, 1990-ական­նե­րի վեր­ջե­րից ժա­մա­նա­կա­ւոր ծաղ­կում էր ապ­րում Ռու­սաս­տա­նում: Ընդ որում, եթէ Ռու­սաս­տա­նում ու նա­եւ Ատր­պէյ­ճա­նում գո­յու­թիւն ու­նէ­ին նման հա­մա­կար­գի ձե­ւա­ւոր­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ բնա­կան պա­շար­ներ, ապա Հա­յաս­տա­նում դրանք բա­ցա­կա­յում էին: Ան­ցած 20 տա­րի­նե­րին մեր երկ­րին վե­րե­ւից` պե­տու­թեան ղե­կա­վա­րու­թեան կող­մից, պար­տադր­ւում էր “զար­գաց­ման“ մի այն­պի­սի բնորդ, որի նպա­տա­կը ոչ թէ ան­կախ կե­ցու­թեան հիմ­քե­րի ամ­րապն­դումն էր, այլ յետ­խորհր­դա­յին տա­րած­քը “ընդ­հա­նուր ար­ժէ­հա­մա­կար­գի“ շրջա­նակ­նե­րում պա­հե­լու ցան­կու­թիւնը: Բնա­կան է, որ նման քա­ղա­քա­կա­նու­թեան կի­րա­ռու­մը նա­խա­տե­սում էր Հա­յաս­տա­նի ինք­նու­րոյն զար­գաց­ման մի­ակ իրա­կան պա­շա­րի` 1970-1980-ական­նե­րին մեր երկ­րում ստեղծ­ուած եւ լուրջ յոյ­սեր ներշն­չող գի­տար­ուեստ-թեք­նո­լոճիի հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի քայ­քա­յու­մը եւ մտա­ւոր նե­րու­ժի զգա­լի մա­սի դուրս-մ­ղու­մը: Ուս­տի նրանց զար­գաց­ման հա­մար անհ­րա­ժեշտ դրա­մա­կան մի­ջոց­ներն ուղղ­ուե­ցին 1990-ական­նե­րի վեր­ջե­րից մե­զա­նում ծաղ­կում ապ­րած դղեա­կա­շի­նու­թեան եւ զուար­ճան­քի վայ­րե­րի ստեղծ­ման բնա­գա­ւա­ռը, այ­սինքն` պար­զա­պէս “հո­ղին յանձն­ուե­ցին“:

Մինչ­դեռ զար­գաց­ման որա­կա­կան պա­շար­նե­րի հաշ­ուարկ­ուած օգ­տա­գործ­ման շնոր­հիւ 1980-ական­նե­րին գի­տար­ուեստ-թեք­նոլճիի հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի եւ մտա­ւոր նե­րու­ժի առու­մով Խորհր­դա­յին Հա­յաս­տա­նի հետ նոյն մա­կար­դա­կի վրայ գտնուող Մեր­ձա­ւոր Պալ­թի­կա­յի հան­րա­պե­տու­թիւն­նե­րը իրենց ան­կա­խու­թեան ըն­թաց­քում թռիչ­քա­ձեւ զար­գա­ցում ապա­հո­վե­ցին, որի ար­դիւն­քում` այ­սօր մօ­տա­ւո­րա­պէս նոյն` 3-3.2 միլի­ոն բնակ­չու­թիւնն ու­նե­ցող Լիթվ­իա­յի եւ Լաթվ­իա­յի պիւտ­ճէ­նե­րը բազ­մա­կի ան­գամ գե­րա­զան­ցում են Հա­յաս­տա­նի հա­մա­պա­տաս­խան տու­եալ­նե­րը:

Ան­լուրջ է այս ամէ­նի մէջ Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­մա­նը “մե­ղադ­րե­լը“, որով­հե­տեւ նրա­նից ծնուած ազ­գա­յին եռան­դը միայն ու միայն առա­ջըն­թա­ցին նպաս­տող գոր­ծօն էր: Հաշ­ուարկ­նե­րը ցոյց են տա­լիս, որ որա­կա­կան պա­շար­նե­րի` տեխ­նո­լոգ­ի­ա­կան ու մտա­ւոր հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րի գոր­ծարկ­ման հա­մար էա­կան չէր նա­եւ Հա­յաս­տա­նի մաս­նա­կի շրջա­փակ­ման փաս­տը: Մի­ակ էա­կան գոր­ծօ­նը ան­կա­խա­ցած Հա­յաս­տա­նի նոր, բայց իրա­կա­նում հին պե­տա­կան վեր­նա­խա­ւի ան­հա­մա­պա­տաս­խա­նու­թիւնն էր արդ­ի­ա­կան պե­տու­թեան ձե­ւա­ւոր­ման հիմ­նախնդ­րին: Ժա­մա­նա­կը ցոյց տուեց նա­եւ, որ նրա եր­կու թե­ւե­րը իրենց “պար­տուո­ղա­կան“ ու “յաղ­թո­ղա­կան“ կեց­ուածք­նե­րի դի­մա­կա­յու­թեան նմա­նա­կում­նե­րով ծա­ռա­յում էին Ղա­րա­բաղ­եան հիմ­նա­հար­ցի շա­հարկ­ման մի­ջո­ցով Հա­յաս­տա­նը աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան պա­տան­դի վե­րա­ծե­լու խնդրի լուծ­մա­նը: Նոյն շին­ծու օրա­կար­գի ծնունդն էր նա­եւ ազ­գը “հա­յաս­տան­ցի­նե­րի“ ու “ղա­րա­բաղ­ցի­նե­րի“ բա­ժա­նե­լու գոր­ծըն­թա­ցը, ին­չը թոյլ տուեց է՛լ աւե­լի կա­ռա­վա­րե­լի դարձ­նել “պար­տուո­ղա­կան­նե­րի“ եւ “յաղ­թո­ղա­կան­նե­րի“ դի­մա­կա­յու­թիւնը, որի վեր­ջին` 2008-ի Մարտ-ի Մէկ-ի արա­րից յե­տոյ եր­կիրն ընկղմ­ուեց լճաց­ման ու կա­տար­եալ պա­րա­պուր­դի գիր­կը:

Իսկ 2008-ից յե­տոյ “վա­յելք­նե­րի շրջա­նը“ թե­ւա­կո­խած Հա­յաս­տա­նի նոր-հին վեր­նա­խա­ւը ան­ցած 5 տա­րի­նե­րին փաս­տօ­րէն փող աշ­խա­տե­լուց բա­ցի որե­ւէ այլ նպա­տակ չու­նէր, ուս­տի եւ փո­ղա­պե­տու­թեան վե­րած­ուած եր­կի­րը ներ­քա­շեց հայ-թրքա­կան ար­ձա­նագ­րու­թիւն­նե­րի եւ այլ ձա­խող­ուած գոր­ծարք­նե­րի մէջ: Աւե­լին, տնտե­սա­կան ճգնա­ժա­մի ու լճաց­ման պայ­ման­նե­րում, այս շրջա­նում երկ­րի ար­տա­քին պարտ­քի գրե­թէ եռա­պատկ­ման “հա­մաշ­խար­հա­յին ռե­քոր­տը“ սահ­մա­նած Հա­յաս­տա­նից շա­րու­նա­կուող ար­տա­գաղ­թը վե­րած­ուեց զանգ­ուա­ծա­յին փա­խուս­տի: Եւ հա­մընդ­հա­նուր յու­սալ­քու­թեան մթնո­լոր­տում անն­կատ կեր­պով մօ­տե­ցած Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման 25-ամ­եա­կը, եզ­րա­փա­կե­լով մեր նո­րա­գոյն պատ­մու­թեան 25-ամ­եայ շրջա­փու­լը, ակն­յայտ դարձ­րեց Հա­յոց պե­տա­կա­նու­թեան հիմ­քե­րի քայ­քայ­ման գոր­ծըն­թա­ցը:

Ախ­տո­րո­շու­մը պարզ է. Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման եւ պա­տե­րազ­մի ար­դիւն­քում Հա­յաս­տա­նը մի կող­մից` Տէ-Ժիւ­րէ ան­կա­խա­ցել է, իսկ Տէ-ֆաք­թօ նա­եւ հայ­րե­նի տա­րածք­ներ է ազա­տագ­րել, բայց միւս կող­մից` Շարժ­ման ըն­թաց­քում Հա­յաս­տա­նին ու Ղա­րա­բա­ղին պար­տադր­ուած նոր-հին վեր­նա­խա­ւի մի­ջո­ցով աս­տի­ճա­նա­բար սկսել է զրկուել սե­փա­կան ճա­կա­տա­գի­րը տնօ­րի­նե­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւ­նից:

Իսկ ախ­տա­ճա­նա­չումն աւե­լի բարդ է. մե­զա­նում ան­կա­խու­թեան տա­րի­նե­րին ակն­յայտ է դար­ձել երկ­րի զար­գաց­ման ներ­քին ազ­դակ­ներն արթ­նաց­նող կեն­սա­կան եռան­դի թու­լաց­ման մի­տու­մը, ին­չը հնա­րա­ւո­րու­թիւն է տուել Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան վեր­նա­խա­ւին իրա­կան խնդիր­նե­րի լու­ծու­մը փո­խա­րի­նե­լու ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րի ու խորհր­դան­շան­նե­րի շուրջ թա­տե­րա­կա­նաց­ուած նմա­նա­կում­նե­րով (իմի­տաց­ի­ա­նե­րով): Դե­ռեւս 20-րդ դա­րի սկզբնե­րին ամե­րի­կա­ցի նշա­նա­ւոր գրող Էլ­ճին Րոսք­լօ­ուսն էր նկա­տել, որ Հա­յաս­տա­նում “…խորհր­դան­շան­նե­րը կազ­մում էին կեան­քի էու­թիւնը“: Խորհր­դան­շան­ներն, իս­կա­պէս, սրբա­զան տա­րածք են մեզ նման հին ժո­ղո­վուրդ­նե­րի հա­մար, որով­հե­տեւ իբ­րեւ հա­ւա­քա­կա­նու­թիւն յա­ճախ գո­յա­տե­ւել ենք դրանք թա­պու­նե­րի վե­րա­ծե­լու, այլ ո՛չ թէ մեր հե­տա­գայ զար­գաց­ման ազ­դակ­նե­րը դարձ­նե­լու մի­ջո­ցով: Ան­կա­խու­թիւնն ակն­յայտ է դարձ­րել, որ մե­զա­նում չի ձե­ւա­ւոր­ւում ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րի ու խորհր­դան­շան­նե­րի էու­թեան ըն­կա­լու­մը, ին­չը պե­տու­թեան հա­մա­կե­ցա­կան տես­լա­կա­նը յստա­կեց­նե­լու վճռո­րոշ պայ­մանն է: Մնա­լով յի­շո­ղու­թեան դաշ­տում` չենք կա­րո­ղա­նում “ռացի­ո­նա­լաց­նել“ ար­ժէք­ներն ու խորհր­դան­շան­նե­րը, որ­պէս հին հնա­րա­ւո­րու­թիւն­նե­րը “բա­ցե­լու“ նոր պա­տու­հան­ներ: Ուս­տի օգտ­ուե­լով դրա­նից, Հա­յաս­տա­նը ղե­կա­վա­րող նոր-հին վեր­նա­խա­ւը մեր հա­ւա­քա­կան նպա­տակ­նե­րը շա­րու­նա­կա­բար վե­րա­ծում է վեհ, բայց խիստ անո­րոշ կար­գա­խօս­նե­րի եւ դրանք ծա­ռա­յեց­նում իր նպա­տակ­նե­րին:

Այս հա­մա­տեքս­տում վեր­ջի­նիս յա­ջող­ուել է ստեղ­ծել նա­եւ Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման իտ­է­ալ­նե­րին հա­ւա­տար­մու­թեան իր կեղծ յղաց­քը, որը հիմն­ուած է ոչ միայն ժո­ղովր­դի յաղ­թա­նա­կի իւ­րաց­ման, այ­լեւ ժո­ղովր­դին յաղ­թե­լու նպա­տա­կադ­րու­մի վրայ: Հա­մա­ձայն այդ յղաց­քի` ազ­գա­յին հպար­տու­թեան խորհր­դան­շան Ղա­րա­բա­ղը մի իւ­րա­յա­տուկ ին­դուլ­գենց­իա է, որն ամէն ան­գամ ապա­հո­վում է Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան վեր­նա­խա­ւի մեղ­քե­րի թո­ղու­թիւնը: Մինչ­դեռ, իրա­կա­նու­թիւնն այն է, որ նման սրբազ­նաց­ուած խորհր­դան­շանն ի չարս օգ­տա­գոր­ծե­լու մի­ջո­ցով երկ­րի զար­գաց­ման ու հզօ­րաց­ման ըն­թաց­քի կա­սե­ցու­մը “հե­ռա­կայ մա­հավ­ճիռ“ է հէնց իր` կեն­դա­նի ու շնչող Ղա­րա­բա­ղի հա­մար: Երբ հա­կա­ռա­կորդն ու­ժեր է կու­տա­կում, հա­սա­րա­կու­թեա­նը մո­լո­րեց­նե­լու այ­դօ­րի­նակ գոր­ծե­լա­կեր­պը նրան շե­ղում է այն իրո­ղու­թեան գի­տակ­ցու­մից, որ 1994-ի Մա­յի­սից սկսած` Շարժ­ման իտ­է­ալ­նե­րին մեր հա­ւա­տար­մու­թեան աս­տի­ճա­նը չափ­ւում է միայն ու միայն ներ­քա­ղա­քա­կան ու նե­րազ­գա­յին օրա­կար­գե­րի կոնկ­րէ­տու­թեամբ ու յստա­կու­թեամբ:

Նման պայ­ման­նե­րում այ­սօր` Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման սկզբնա­ւո­րու­մից 25 տա­րի անց, արթ­նա­ցել է երկ­րի գա­հա­վի­ժող ըն­թաց­քից ան­հանգս­տա­ցած Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­ցի­նե­րի ինք­նա­պահ­պան­ման բնազ­դը, որոնք “ընտ­րու­թիւն­նե­րում“ ձեռք բե­րուող “բա­րիք­նե­րով“ պար­բե­րա­բար հա­ճոյք ստա­նա­լու փո­խա­րէն յան­գել են սե­փա­կան ճա­կա­տագ­րին տէր կանգ­նե­լու անհ­րա­ժեշ­տու­թեան գի­տակց­մա­նը: Այ­սինքն` ժո­ղո­վուր­դը բնազ­դա­բար սկսել է ըմբռ­նել իր իս­կա­կան բո­վան­դա­կու­թիւ­նից‘ մար­դուց դա­տար­կուող ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րի ու խորհր­դան­շան­նե­րի իռացի­ո­նալ պաշ­տա­մուն­քի շա­հար­կու­մից բխող վտանգ­նե­րը:

Ուս­տի ստեղծ­ուած իրա­վի­ճա­կում մե­ծա­գոյն կամք ու նա­եւ զգու­շու­թիւն է հար­կա­ւոր մի կող­մից` քա­ղա­քաց­ի­ա­կան գի­տակ­ցու­թեան վե­րել­քի եւ ինք­նա­կազ­մա­կերպ­ման ճա­նա­պար­հով ներ­քին բա­րե­փո­խում­նե­րի հա­սու­նա­ցած խնդի­րը տե­ղից շար­ժե­լու, իսկ միւս կող­մից` ար­տա­քին ճա­կա­տում “կտրուկ շար­ժում­նե­րից“ խու­սա­փե­լու հա­մար: Այս բար­դա­գոյն առա­ջադ­րանքն իրա­կա­նաց­նե­լու գոր­ծում Հա­յաս­տա­նի ու հա­յու­թեան հիմ­նա­կան դաշ­նա­կի­ցը ժա­մա­նակն է, որն առայժմ բա­րե­հաճ է մեր հան­դէպ:

Ամ­փո­փե­լով Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման 25-ամ­եա­կի հաշ­ուեկ­շի­ռը, պար­տա­ւոր ենք կրկին ու կրկին խոս­տո­վա­նել դառն ու ամօ­թա­լի ճշմար­տու­թիւնը. պա­տե­րազ­մում ձեռք բեր­ուած փայ­լուն յաղ­թա­նա­կից յե­տոյ` խա­ղաղ մրցակ­ցու­թեան մէջ, հա­զա­րամ­եակ­նե­րի պատ­մու­թիւն ու­նե­ցող քա­ղա­քակր­թու­թիւնը պարտ­ուել է եր­կու-երեք սե­րունդ առաջ Մու­ղա­նի տա­փաս­տան­նե­րում ու յա­րա­կից լեռ­նե­րում խաշ­նա­րա­ծու­թեամբ զբա­ղուող, իսկ այժմ նաւ­թա­հո­րե­րում “սեւ ոս­կի“ ար­դիւ­նա­հա­նող հա­րե­ւան բար­բա­րոս­նե­րից ու կի­սա­բար­բա­րոս­նե­րից, որոնց պա­պե­րը մի քա­նի տաս­նամ­եակ առաջ չգի­տէ­ին ան­գամ, թէ ի՞նչ է դրա­մը, ուս­տի եւ սե­փա­կան հարս­տու­թիւնը չա­փում էին…ոչ­խար­նե­րի գլխա­քա­նա­կով: Այդ պատ­ճա­ռով ակն­յայտ է դառ­նում, որ եթէ 1990-ական­նե­րին նրանց ար­շա­ւան­քը ետ ենք մղել հիմ­նա­կա­նում մեր սե­փա­կան նե­րուժ-կա­րո­ղա­կա­նու­թեան շնոր­հիւ, ապա այդ թան­կա­գին ձեռք­բե­րու­մը ներ­կա­յումս պահ­պան­ւում է հիմ­նա­կա­նում ար­տա­քին ու­ժե­րի բա­րեն­պաստ դա­սա­ւո­րու­թեան հե­տե­ւան­քով: Իսկ դա նշա­նա­կում է, որ մեր առ­ջեւ առայժմ բաց է ներք­նա­պէս մաքր­ուե­լու եւ ամ­րապնդ­ուե­լու թե­րեւս վեր­ջին ժա­մա­նա­կա­յին պա­տու­հա­նը:

Ու­րեմն` հա­ւա­տար­մու­թիւնը Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման իտ­է­ալ­նե­րին հրա­մա­յա­բար պա­հան­ջում է 1988-ի օրի­նա­կով նո­րից սե­փա­կան կամ­քը պար­տադ­րել Հա­յաս­տա­նի պե­տա­կան վեր­նա­խա­ւին` նրան դարձ­նե­լով ոչ թէ ար­տա­քին իրո­ղու­թիւն­նե­րի, այլ հայ ժո­ղովր­դի պա­տան­դը: Դա է 1988-ին սկսուած Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման այն անանց խոր­հուր­դը, որը խիստ արդ­ի­ա­կան է մեր օրե­րում:

Հա­կա­ռակ դէպ­քում Հա­յաս­տա­նի հա­մար բա­րեն­պաստ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան իրա­վի­ճա­կի փո­փո­խու­թիւ­նից յե­տոյ, Ղա­րա­բաղ­եան շարժ­ման ու պա­տե­րազ­մի ար­դիւն­քում առա­ջին ան­գամ հիմ­նա­ւո­րա­պէս ձա­խող­ուած մեր հա­րե­ւան բար­բա­րոս­ներն ու կի­սա­բար­բա­րոս­նե­րը իրենց հեր­թա­կան ար­շա­ւան­քը կը ձեռ­նար­կեն մեր ժո­ղովր­դի դէմ, կ՛ոչն­չաց­նեն կամ դուրս կը մղեն նրան եւ ազ­գա­յին ար­ժէք­նե­րի ու խորհր­դան­շան­նե­րի “պատ­կե­րաս­րա­հից“ այդ­պէս էլ ռէ­ալ իրա­կա­նու­թիւն չտե­ղա­փոխ­ուած քա­ղա­քակր­թու­թեան աւե­րակ­նե­րի վրայ կ՛ամ­րապն­դեն իրենց ցե­ղաս­պան պե­տու­թիւնը, որի դէմ ուղղ­ուած բո­ղո­քի ցոյ­ցե­րի մէջ աս­տի­ճա­նա­բար կը մա­րի հեր­թա­կան ան­գամ սե­փա­կան հո­ղից կտրուած հա­յոց կեն­սա­կան եռան­դի մնա­ցած մա­սը:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles