ՀԱՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ ՄԵԾԱՄՏՈՒԹԵԱՆ, ՄԵԾԽՕՍԻԿՈՒԹԵԱՆ, ԵՒ ԲԱՐԴՈՅԹՆԵՐՈՒ ՓԱԿՈՒՂԻՆԵՐՈՒ ՄԷՋ

Յ. Պալեան Ամէն քաղքենի կ’ուզէ կառուցել ինչպէս մեծ իշխաններ, Մէն մի պզտիկ իշխան կ’ուզէ ունենալ դեսպաններ, Ամէն մարքիզ կ’ուզէ ունենալ մանկլաւիկներ… (Առակագիր Ժան տը Լա Ֆոնթէն* Ֆրանսացի մեծ առակագիր Ժան տը լա Ֆոնթէն (1621 – 1695) քաղաքական իմաստութեան դպրոց է: Հայ գրականութիւնը մեզի փոխանցած է Սասունցի Դաւիթի առասպելը եւ իր «Թուր Կէծակի»ն բայց նաեւ «մէկ զարկով ջարդէ հազար»ի Քաջ Նազարը: Չկայ Սասունցի Դաւիթը, բայց կան խօսափողի Քաջ Նազարներ, խօսափողը կամ թուղթ մրոտելու իրաւունքը հրթիռ կամ թնդանօթ համարողներ: Նոյնիսկ հիւլէական ռումբ: Մեր հայրենի տարածքը, այսինքն հայրենիք-Հայաստանը, միշտ ալ գտնուած է հզօր ուժերու անցքին վրայ, ենթարկուած է կրկնուող եւ դեռ շարունակուող նախայարձակումներու, մղած է անհաւասար կռիւներ, արձանագրած է հերոսական դրուագներ, պարտութեան դէմ ինքնամխիթարութեան համար հնարած է գեղեցիկ խօսքեր, ինչպէս անկուտիի «բարոյապէս յաղթեցինք»ը, որուն համար ծափահարած ենք եւ կը շարունակենք ծափահարել: Ծափահարութիւնները կուտ-կորկոտ չեն պահանջեր: Դարեր յաջորդած են իրարու, բարոյապէս յաղթելով եւ անոնց տէր կանգնող «Քաջ Նազարներ» անպակաս եղած են: Այսօր բզքտուած հայրենի տարածքներու պատկերին առջեւ ենք,- պատկերներուն,- քանի որ չենք յաջողած «դաշնակիցներ» ունենալ, մնացած ենք առանձին: Ոչ միայն այդ, այլ նաեւ միշտ պառակտուած ենք, կռուած ենք իրարու դէմ: Միացում եւ միասնութիւն եղած են յուզումներ հովահարող բառեր: Ոչ աւելին: Հայաստանի իշխանները իրենք դիմած են պարսից արքային, որպէսզի վերջ տայ հայոց թագաւորութեան: Ինչպէ՞ս կրնայինք եւ կրնանք թագաւորութիւն պահել, երբ մեծով-պզտիկով կ’երազենք գահ ու թագ, ինչպէս դառնութեամբ ըսած է Գէորգ Էմին բանաստեղծը, անդուռ խօսքով թաղային չեղած յաղթանակի կամարներ կը կառուցենք՝ ինքնահիացման համար: Դաշնակից ունենալու համար պէտք է գիտնալ դաշնակիցը փնտռել, ընտրել եւ մանաւանդ՝ պահել: Միաժամանակ պէտք է ճանչնալ եւ գնահատել թշնամին, իրատեսութեամբ հասկնալ որ Սասունցի Դաւիթի պատումը առասպել է եւ Քաջ Նազարը չեղածի հերոսութիւն, ինչպէս Տոն Քիշոթի կռիւները՝ հողմաղացներու դէմ: Դաշնակից ունենալու համար պէտք է ընել այնպէս որ թշնամի չունենանք, ունենանք բարեկամներ: Թշնամի չունենալու համար, առաջին հերթին պէտք է ստեղծենք մեր հզօրութիւնը, որ կրնայ գալ միացումով, մէկութեամբ: Ինքնամտրակում չէ ինչ որ կ’ըսեմ: Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ միշտ կը լսուին այս կամ այն երկրին կամ պետութեան դէմ գրգռութիւն ստեղծելու միտող արտայայտութիւններ: Տարրական ողջախոհութիւնը պիտի յուշէր, որ այսօր ոչ մէկ իրատեսութեան կը հպատակին «հակառուս» արտայայտութիւնները: Դեռ կէս դար առաջ, Հայաստան եւ սփիւռք, զարգացուցած էին հակաամերիկեան հռետորաբանութիւններ, երբ անոնք տաշեղի մը կշիռ անգամ չունէին պատմութեան ընթացքին վրայ: Այսօր ոչ ոքի համար գաղտնիք է, որ Թուրքիան իրաւազրկած է հայ ժողովուրդը, զայն ենթարկած է ցեղասպանութեան եւ հայրենահանման, որ անոր հետ անլոյծ մեծ հարցեր ունինք: Բայց ինչպէ՞ս լուծում պիտի գտնենք այդ անլոյծ հարցերուն: Երբ հայելիին առջեւ կանգնելով քաջնազարական պոռչտուք կը հանենք եւ այդ ալ քաղաքականութիւն կը համարենք ո՛չ ժողովուրդին եւ ո՛չ ալ իրաւունքին կը ծառայենք: Կը ստեղծենք անհետեւանք մնալու դատապարտուած աղմկարարութեան հանդէսներ, խնամի-ծանօթ-բարեկամի հաճոյախօսութիւնները՝ քաղաքական նախաձեռնութիւն եւ յաջողութիւն: Անդրանիկ Ծառուկեան, իր հռչակաւոր «Թուղթ առ Երեւան» բանաստեղծութեան մէջ, խօսելով օրուան գրիչներէն մէկուն դէմ, ըսած էր, որ մի ոմն Գէորգ Աբով իր «թղթէ կապարճն է պարպեր»: Յաճախ կը մտածեմ մեր հին եւ նոր թղթէ կապարճներու մասին, երբ հեռուի եւ մօտի դրացիներու հետ տարակարծութիւններու եւ թշնամութիւններու մասին արտայայտութիւններ կը լսեմ: Հակառուս արտայայտութիւնները «թղթէ կապարճներ» են եւ ի՞նչ շահ կրնան ապահովել Հանրապետութեան եւ հայ ժողովուրդին: Ի՞նչ կը յուշէ քաղաքական իմաստութիւնը. ընե՛լ այնպէս, որ բարեկամներ ունենանք, առանձին չմնանք, գիտակցինք մեր հնարաւորութիւններուն, մեր բարեկամներու շահերուն, երբեմն ալ մեր թշնամիներու շահերուն, ցուցաբերենք հասկացողութիւն եւ փոխըմբռնում: Քաղաքական շահերը երբեք միակողմանի չեն: Առճակատումները, երբ մանաւանդ երբ ուժերը անհաւասար են, կ’առաջնորդեն աղէտի: Մանաւանդ երբ քաղաքականութիւնը կ’ոռոգուի բարդոյթներու ենթակայական պղտորութիւններով, երկիր եւ ժողովուրդ կը զարնուին պատի: Թերեւս շատեր զարմանալի եւ պարտուողական պիտի համարեն այն միտքը, որ պատմութեան դասաւորումը եւ ընթացքը մեզ կանգնեցուցած են հոն, ուր այսօր եւ վաղը պիտի ապրինք Ռուսիոյ, Թուրքիոյ, Պարսկաստանի, Վրաստանի եւ քիչ մըն ալ հեռու գսնուող Եւրոմիութեան դրացնութեամբ: Փաստ է որ հեռուի եւ մօտի ըմբռնումը հինցած է, ամէնքս ալ մօտ ենք: Փոխանակ ներքին սպառման ծառայելու կոչուած թղթէ կապարճի դատարկաբանութիւններով, պարտութիւն եւ անկարողութիւն շղարշելու, մենք մեզ դնելու առակի փքուող գորտի վիճակին մէջ, եթէ փորձէինք տիրութիւն ընել մեր կարողութիւններուն, գիտնալու համար թէ ի՞նչ կրնանք ընել եւ ի՞նչ չենք կրնար ընել: Օրինակ, հայ քաղաքական միտքին համար ի՞նչ կը ներկայացնէ հայկական համրանքը: Քանի՞ միլիոն: Ի՞նչ կը ներկայացնէ այդ միլիոն-միլիոններու իրաւ կարողականութիւնը (potentiel) հեռուի եւ մօտի ուժերու դասաւորման մէջ: Կա՞յ այդ միլիոններու ուժը: Տէ՞ր ենք անոր, թէ ան պարզապէս ուզական գրական պատկեր մըն է: Քաղաքական տխմարութիւն է ցանկութիւն եւ առասպել շփոթել ինքզինք պարտադրող հաստ իրականութեան հետ: Երբեմն կը յիշեմ գինովի մը բարբաջանքները, որ սեղանակիցներուն կ’ըսէր, թէ ինք «Սուրիան եւ Լիբանանը կառավարելու գլուխ ունէր»: Յաճախ այս բնոյթի խօսքեր կը շարունակեն հնչել շաբաթավերջի հանդէս-խրախճանքներու կամ պատահական համախմբումներու ընթացքին… Դուռ-դրացի տպաւորելէ ետք, յետոյ ի՞նչ: Կը հասնի՞նք այլ արդիւնքի: Կը մշակե՞նք իրատեսութեան քաղաքական ըմբռնումներ: Եթէ քաղաքական եւ տնտեսական ազդակ եղած ըլլայինք, ունենայինք նաւթ, հանքեր, մեզի զօրակցողները չէին մնար գեղեցիկ խօսքի եւ «բարոյապէս»ի եթերին մէջ, կ’ըլլային դաշնակից, անոնք զօրակցութեան խօսքերուն կ’ընկերացնէին մեզ իրաւազրկման ենթարկած ուժերուն դէմ ուժ, կ’ըլլային իրաւ դաշնակից: Հայկական Ցեղասպանութիւնը որպէս այդպիսին ճանչցողները ի՞նչ ըրած են ոճիրին հետքերը չքացնելու համար, Արցախի ներկայի սպառնալիքներուն դէմ մեզ յուզող խօսքերէն անդին քայլ մը առած են, իրենց ձեռքերը տաք ջուրէն պաղ ջուրի մէջ թաթխա՞ծ են: Եթէ հայկական խնդիրները արդարութիւն կը պահանջեն, այդ ընելու համար բիրտ ուժին ուժ պէտք է հակադրել, ինչպէս այդ տեղի կ’ունենայ մեր աչքին առջեւ Ուքրայինայի մէջ: Ո՞վ քանի մը որսի հրացան եւ գնդացիր ղրկեց Արցախ, որպէսզի սովի սպառնալիքի ենթակայ ժողովուրդը գէթ ապրելու իրաւունքի համար պայքարի, երբ անհաշիւ զէնք, զինամթերք կը ղրկուի Ուքրայինիա: Կը պատահի՞ որ այս հարցումը ուղղենք մեզի բարոյապէս զօրավիգ հանդիսացողներուն: Մեր պատմութեան «բարոյապէս յաղթեցինք»ի դատարկաբանութիւնը կը շարունակուի մեզ յուզող եւ զբաղեցնող «բարոյական» զօրակցութիւններով, բեմերէ հնչող խօսքերով, զորս յաղթանակ համարելով խօսափողի առջեւ կը շորորան «թաղային փառքի վաշխառուներ, նիզակ ճօճելով եւ Ծառուկեանի «թղթէ կապարճ»ով հրապարակ գալով, կ’աղմկեն: Փաստը այն է, որ այսօր հայ քաղաքական միտքը, հակառակ տիտղոսներու, պաշտօններու եւ շռնդալից անուններով «համահայկական» գիտաժողովներու, անոնց հունով հանրային կարծիք եւ լրատուամիջոցները զբաղեցնող օդանաւային անհատնում երթեւեկի, փակուղիի մէջ է: Ոչ թէ մեր թշնամիներուն եւ թշնամի համարուածներուն դէմ «բարոյապէս յաղթեցինք»ի կռիւ մղելու, ի՞նչ պէտք է ընել, որպէսզի կարելիութիւն ստեղծուի, ինչպէս սովորութիւն է ըսել, կառուցողական երկխօսութեան: «Ցեղասպանութիւնը ճանչցող» եւ մեզ երախտապարտ դարձուցած մեծեր եւ պզտիկներ, փորձեցի՞ն իրենց ուժը եւ ազդեցութիւնը օգտագործել իրաւունքի եւ արդարութեան օրակարգով նոյն սեղանին շուրջ հաւաքել հայ ժողովուրդը եւ թուրքերը: Փոխանակ թուրքին դէմ ամբոխ յուզող կրկնութիւն ճառերով գոհանալու, «թղթէ կապարճներ» պարպելու, որոնք ոչ իսկ հրավառութիւն են, տարբեր ուղղութիւններով, զորս սովորութիւն է կոչել «քաղաքական», յանգիլ լուծումներու, փոխանակ յաւերժացնելու մեր սովորական մազոխականութիւնը: Հայ քաղաքական միտքը պիտի կարենա՞նք ցաւի, մեծխօսիկութեան եւ մեծամտութեան միգամածներէ դուրս բերել, փորձել ըլլալ ապագայակերտ, այն իմաստութեամբ, որ ծափ զարնելու համար երկու ձեռք պէտք է, ուստի պէտք է գտնել երկրորդ ձեռք(եր)ը: Ժամանակակից քաղաքական գործիչ մը, տարբեր առիթներով կը կրկնէր, որ քաղաքական յարաբերութիւններու մրջ չկան յաւերժական բարեկամներ եւ յաւերժական թշնամիներ: Եթէ համոզուէինք եւ համոզէինք, որ թշնամութիւնները յաւերժական չեն, այդ կ’ըլլար հաւասարապէս յաղթանակ բոլորին համար: Կրկնե՛լ, որ այս յաջողութեան համար պէտք է հրաժարիլ «թղթէ կապարճ»ի զինանոցէն: Այս մտածումներու եզրակացութիւնը կը թողում մեծ իմաստասէր Հաննա Արէնտի, որ ըսած է. «Երբ ամէն ոք տեւաբար կը ստէ, արդիւնքը այն է, որ ոչ ոք ոչ մէկ բանի կը հաւատայ: Երբ ժողովուրդ մը ոչինչի կրնայ հաւատալ, կարծիք չ’ունենար: Ան զրկուած կ’ըլլայ ոչ միայն գործելու կարողութենէ, այլ նաեւ իր մտածելու եւ դատելու կարողութենէն: Նման ժողովուրդի մը հետ կրնաք ընել ինչ որ կ’ուզէք»: * Ի պէտս թաղային եւ այլ փառատենչիկներու, կը կցեմ առակի թարգմանութիւնը, ի պէտս բոլոր ճերմակ թուղթ մրոտողներու եւ խօսափողի առջեւ որպէս աշտանակ կանգնողներու, որոնց պայթելու վտանգ չի սպառնար: «Գորտը տեսաւ եզ մը՝որ իրեն թուեցաւ ըլլալ խոշոր» … Ինք որ ընդամէնը ձուի մը չափ էր: Տարուած նախանձով՝ կը լարուի, կ’ուռի եւ կը ճգնի խոշորութեամբ եզան հաւասարիլ. Ըսելով. - Քո՛յր իմ, լաւ նայեցէ՛ք, դեռ չհասա՞յ, Բա՞ւ է: Ո՛չ, ո՛չ: - Հիմա ուրեմն: - Բնա՛ւ: - Հիմա՞: - Բնաւ չէք մօտենար: - Հիմա՞: Տկար արարածը այնքա՜ն կուլ տուաւ, ուռեցաւ որ սատկեցաւ: Աշխարհ լիքն է մարդոցմով որոնք երբեք իմաստուն չեն: Ամէն քաղքենի կ’ուզէ կառուցել ինչպէս մեծ իշխաններ, Մէն մի պզտիկ իշխան կ’ուզէ ունենալ դեսպաններ, Ամէն մարքիզ կ’ուզէ ունենալ մանկլաւիկներ…» Ժան տը Լաֆոնթէն

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ՀԱՅ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ ՄԵԾԱՄՏՈՒԹԵԱՆ, ՄԵԾԽՕՍԻԿՈՒԹԵԱՆ, ԵՒ ԲԱՐԴՈՅԹՆԵՐՈՒ ՓԱԿՈՒՂԻՆԵՐՈՒ ՄԷՋ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Բնապահպանական Խոստումներ․․․Կենսաբազմազանական Հակասութիւններ՝ ՔՈՓ-17

Երկար Ապրի Փաշինեանին «Ժողովրդավարութիւնը». Բանտերը Կը Լեցուին Դիմատետրեան Քննադատներով

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է