Հայ եկեղեցին Եւ Կանոնական Իրաւունքի Օրէնսգիրքի Բացակայութիւնը
Դոկտ. Աբէլ քհնյ. Մանուկեան
Ի՞նչ է կանոնագիրքը կամ այլ խօսքով՝ եկեղեցական օրէնսգիրքը
Կանոնագիրքը Հայց. առաք. եկեղեցւոյ իրաւական օրէնսգիրքն է։ Ան կը պարունակէ Հայ եկեղեցիին վերաբերող ամբողջ իրաւական համակարգը, որուն շնորհիւ կ’ապահովէ իր ներքին կարգը, կը պաշտպանէ իր անդամներուն իրաւունքները, կը տնօրինէ անոնց պարտականութիւնները, կ’երաշխաւորէ արդարութեան սկզբունքին գործադրումը ու կ’ամրագրէ կառավարման կարգուկանոնը։
Արդեօք ունի՞ Հայց. առաք. եկեղեցին նման կանոնագիրք, այլ խօսքով՝ եկեղեցական օրէնսգիրք մը
Որքան ալ տարօրինակ թուի այս կարեւոր հարցին պատասխանը, պէտք է ըսել՝ ունի եւ միաժամանակ չունի։ Աւելի ճշգրիտ՝ պատմականօրէն ունեցած է, սակայն ներկայ վիճակով` առայժմ չունի ժամանակակից կեանքի պայմաններուն եւ պահանջներուն համապատասխանող գործնական ու կիրառելի ձեռնարկ մը։
Բնականաբար, պէտք է հարց տալ՝ գրաւոր օրէնսգիրքի մը բացակայութեան պարագային ինչպէ՞ս է կառավարուած Հայ եկեղեցին մինչեւ մեր օրերը։ Բարեբախտաբար գրաւոր ժառանգութենէ բացի Եկեղեցին ունի նաեւ նուիրականացած բանաւոր աւանդութիւն մը, որ կը վերաբերի քրիստոնէական հաւատքի բովանդակութեան, սովորոյթներուն, ծէսերուն եւ կենսակերպին, որոնք Եկեղեցիին մէջ զարգացած են դարերու ընթացքին: Ան միշտ չէ, որ գրաւոր կ’աւանդուի, այլ յաճախ բանաւոր կը փոխանցուի Եկեղեցւոյ կեանքին եւ գործելակերպին մէջ, զորօրինակ՝ եկեղեցական որոշակի տօներ նշելու եղանակը, ծիսական ձեւերը, վանականութիւնը եւ որոշ աղօթքներ, տաղեր ու հոգեւոր երգեր: Ահա այսպէ՛ս է կառավարուած մեր Եկեղեցին դարեր շարունակ։ Բայց մի՞թէ այսպէս շարունակելը գոհացուցիչ է, երբ ընկերային-հասարակական կեանքն ու ընդհանրապէս աշխարը երէկուանը չեն, իսկ վաղուան մարտահրաւէրները շատ աւելի աննախընթաց ու հզօր պիտի ըլլան, քան երբեւէ եղած են։
Մինչդեռ, ինչպէս վերոգրեալ նշուեցաւ, կանոնական իրաւունքի օրէնսգիրքը կարգուկանոն հաստատելու համար գրի առնուած հեղինակաւոր, պաշտօնական ու պարտաւորեցնող օրէնքներու, այս պարագային՝ եկեղեցական կանոններու ամբողջութիւնն է, որուն ստորեւ պիտի անդրադառնանք մանրամասնօրէն։
Եկեղեցական իրաւակարգի անհրաժեշտութիւնը ներկայ ժամանակներուն
Իւրաքանչիւր Եկեղեցի, յարաբերաբար մեծ կամ փոքր համայնք, որ կ’ուզէ մշտապէս գոյութիւն ունենալ եւ կանոնակարգուած գործել՝ էական է, որ ունենայ ընդհանուր իրաւական հիմք: Հայ եկեղեցին, որպէս հոգեւոր առաքելութիւն ունեցող համազգային կրօնական կառոյց, նոյնպէս կը պահանջէ յստակ կանոններ՝ իր առաքելութիւնը արդիւնաւէտ, արդարացի եւ միատեսակ իրագործել կարենալու համար: Կանոնական իրաւունքը, որ ամրագրուած պէտք է ըլլար Հայց. առաք. եկեղեցւոյ կանոնագիրքին մէջ, կը ստեղծէ իրաւական շրջանակ, որ կը կառուցէ Եկեղեցւոյ կեանքը, կը կարգաւորէ անոր անդամներուն միջեւ համագործակցութիւնը, նաեւ կ’ապահովէ հոգեւոր պաշտօններու եւ խորհրդակատարութիւններու իրականացումը: Կանոնագիրքը, փաստօրէն, ոչ միայն իրաւական կանոններու ժողովածու մըն է, այլեւ եկեղեցական կարգուկանոնի, պատասխանատւութեան եւ հաւատացեալներու փրկութեան հանդէպ հոգատարութեան արտայայտութիւն: Հետեւաբար, նման օրէնսգիրքի նշանակութիւնը կը կայանայ ոչ միայն անոր արտաքին ձեւաւորման, այլեւ եկեղեցական կեանքի հոգեւոր ու հովուական բնագաւառներուն մէջ։
Արդարեւ, Հայց. առաք. եկեղեցւոյ կանոնագիրքը, այլապէս՝ օրէնսգիրքը, որուն մասին կը խօսինք, իր կարեւորութեամբ շատ աւելին է, քան լոկ եկեղեցական կառավարման կանոններու հաւաքածոյ մը: Ան Եկեղեցիին կը ծառայէ իբրեւ միջոց, իր բոլոր անդամներուն կեանքը կարգաւորուած ձեւով դէպի Քրիստոս ուղղորդելու համար։ Իր առաջնահերթ նպատակներէն մին է՝ ապահովել Եկեղեցւոյ բոլոր անդամներուն իրաւունքներն ու տնօրինել անոնց պարտականութիւնները: Հաւատացեալներ,– ըլլան անոնք աշխարհական թէ հոգեւորական կարգէ,– շնորհիւ այս օրէնսգիրքին պէտք է յստակ գիտնան, թէ Եկեղեցիին մէջ ի՞նչ են իրենց իրաւունքներն ու պարտականութիւնները, նաեւ՝ թէ իրենք ինչպէ՞ս պիտի վերաբերին իրենց անձին հետ կապ ունեցող ճշգրիտ իրավիճակներու յառաջացման պարագային։
Եկեղեցական օրէնսգիրքի միւս յատկանիշերէն, այլեւ հիմնական նպատակներէն մէկն ալ Եկեղեցւոյ միասնութեան եւ կարգուկանոնի պահպանման խթանումն է: Հայ եկեղեցին համաշխարհային հաստատութիւն մըն է, որ ոչ միայն կը ներառէ Հայաստանի բնակչութեան 90 տոկոսը, այլեւ ամբողջ աշխարհասփիւռ հայութեան ճնշող մեծամասնութիւնը։ Այս իրողութենէն մեկնելով անհերքելի փաստ է, որ իր անդամները ապրելով նաեւ սփիւռքի զանազան երկիրներու մէջ՝ ենթակայ են մշակութային եւ կրօնական բազմաբնոյթ ազդեցութիւններու։ Հակառակ այս դրութեան, Հայ եկեղեցւոյ հեղինակաւոր եւ պարտաւորեցնող օրէնսգիրքը միանշանակ կ’ապահովէ, որ իր հիմնական եւ կարեւորագոյն սկզբունքները, զորօրինակ՝ քահանայագործութիւնը, խորհուրդներու մատակարարումը, թեմերու եւ հովուութիւններու կառավարումը ամէնուր իրագործուին նոյն հաւատոյ դաւանութեան, սրբազան աւանդութեան եւ ինքնութեան հետ առնչուող դրոյթներուն համաձայն։ Այս իրողութիւնը կը հաղորդէ արժանահաւատութիւն եւ կը ներշնչէ փոխադարձ վստահութիւն Եկեղեցւոյ թէ՛ հոգեւոր սպասաւորներուն եւ թէ՛ աշխարհական շրջանակներուն միջեւ։
Ի դէպ, այստեղ պէտք չէ անտեսել եկեղեցական օրէնսգիրքի հովուական հանգամանքը։ Անոր յօդուածներէն շատեր կը հետապնդեն մարդու բարոյական կեանքի կայացումը, անոր փրկութիւնը՝ հիմնախնդիր ունենալով ոչ միայն մարդ արարածի մարդ ըլլալը, այլ մա՛րդ մնալը։ Այս առումով, օրինակ՝ ամուսնութեան պարագային, ոչ միայն պէտք է նկատի առնուի սուրբ պսակի խորհրդակատարութեան կամ որեւէ մէկ ծիսակատարութեան վաւերականութիւնը, այլեւ մարդոց անհատական կեանքի իրավիճակը։ Այսպէս, Եկեղեցւոյ կանոնական իրաւունքը ոչ թէ լոկ կանոններ սահմանող օրէնսգիրք մըն է, այլ միաժամանակ ունի ծառայական եւ խնամարար բնոյթ։
Ի վերջոյ, եկեղեցական օրէնսգիրքը նաեւ կ’առաջադրէ դատական-իրաւաբանական կանոններ, զորօրինակ՝ ամուսնալուծման կամ Եկեղեցւոյ կեանքին մէջ ստեղծուած տարատեսակ չարաշահումներու վերաբերեալ՝ դրամաշորթութեան, վարքուբարքի, կուսակրօնութեան ուխտի խախտման, միասեռականութեան, մանկապղծութեան եւ այլն։ Դատական կանոններով ամրագրուած այս բոլոր գործառոյթները եկեղեցական կեանքին կը շնորհեն արժանահաւատ թափանցիկութիւն, կը պաշտպանեն ենթական կամայականութիւններու դէմ, որ միանգամայն կը համապատասխանէ Աւետարանի արդարութեան ոգիին եւ արդարադատութեան ուսմունքին։
Աւանդութեան եւ ներկայի միջեւ – կանոնական իրաւունքի պարտաւորեցնող կարեւորութիւնը
Վերոգրեալ ակնարկուեցաւ, որ Հայց. առաք. եկեղեցին աւանդաբար ունեցած է պատմական օրէնսգիրք մը, որ առաջին անգամ 1964 թուականին զայն ուսումնասիրող Վազգէն Յակոբեանը պայմանականօրէն կոչած է «Կանոնագիրք Հայոց»[1]։ Սոյնը ձեւաւորուիլ սկսած է Ե.–ԺԷ. դարերու ընթացքին՝ աստիճանաբար խմբագրուելով, լրացուելով ու հարստանալով նորանոր կանոնախումբերով եւ աւանդուած բազմաթիւ գրչագրերով։
Արդարեւ, «Կանոնագիրք Հայոց»-ը միջնադարեան հայ եկեղեցական իրաւունքի ժողովածու է՝ բաղկացած հոգեւոր-եկեղեցական, ծիսադաւանական, բարոյախրատական եւ համայնքային այլեւայլ խնդիրներ ընդգրկող կանոններէ, որոնք ամփոփուած են առանձին կանոնախումբերու մէջ։ Զայն առաջին հաւաքագրողն ու խմբագրողը եղած է Ը. դարու հայոց կաթողիկոս Յովհաննէս Գ. Իմաստասէր Օձնեցին, որուն նախաժողովածուն կազմուած է 24 կանոնախումբերէ. ասոնց 15-ը յունական բնօրինակներէ թարգմանական գործեր են, իսկ մնացեալ 9-ը կանոնախումբերը ազգային-եկեղեցական ժողովներու եւ հայ եկեղեցական հայրերու սահմանած կանոններն են։ Ժ. դարու կէսին, սոյն կանոնագիրքը ընդլայնուելով բովանդակած է 40 կանոնախումբ, իսկ մինչեւ ԺԷ. դար համալրուելով ու շարունակաբար խմբագրուելով ընդգրկած է 98 կանոնախումբ։
«Կանոնագիրք Հայոց»-էն բացի նաեւ հարկ է նշել ԺԲ.–ԺԳ. դարերուն ստեղծուած Մխիթար վրդ. Գօշի եւ Սմբատ Սպարապետի (Գունդստաբլ) «Դատաստանագիրք»-երը, որոնք իրենց կարգին մեծապէս նպաստած են հայ իրաւաբանական մտածողութեան զարգացման նոր վերելքին՝ պարփակելով պետական ու տարածքային կառավարման, քրէական եւ քաղաքացիական իրաւունքի կարեւոր ոլորտներ։
Վերոգրեալ նշուեցաւ, որ «Կանոնագիրք Հայոց»-ի վերջին խմբագրութիւնը տեղի ունեցած է ԺԷ. դարուն եւ այս ժամանակաշրջանէն ի վեր ոչինչ փոխուած է, իսկ մեր ազգային-եկեղացական կեանքը, կարծէք, ընդարմանալով որեւէ զարգացում չէ արձանագրած. արդեօ՞ք մեր ազգային-եկեղեցական կեանքին մէջ տեղի չեն ունեցած նշանակալից իրադարձութիւններ կամ չեն ստեղծուած իրավիճակներ, որոնց իրաւական-օրինական անդրադարձը արտացոլացուցած ըլլար «Կանոնագիրք Հայոց»-ը։
Փաստօրէն, «Կանոնագիրք Հայոց»-ը այսօրուան ընկալումներուն եւ իրաւագիտական չափանիշերուն համաձայն ամբողջական, համահունչ, քոտաւորուած կամ կանոնագրուած իրաւական օրէնսգիրք մը չէ, այլ առանձին կանոններու պատմականօրէն մշակուած ժողովածու մըն է, որ կը ծագի տիեզերական ժողովներու սահմանած, տարբեր ժամանակաշրջաններուն գումարուած ազգային-եկեղեցական ու տեղական ժողովներու կայացուած, նաեւ Ընդհանրական եկեղեցիի հայրերու եւ հայոց կաթողիկոսներու կողմէ սահմանուած որոշումներէն: Հակառակ անոր, որ «Կանոնագիրք Հայոց»-ի կանոններէն շատեր գուցէ տակաւին ի զօրու են մեր եկեղեցական իրականութեան մէջ, սակայն այս ժողովածուն, ներկայ վիճակով, առանձնապէս եւ իրաւաբանօրէն չունի պարտաւորեցնող բնոյթ՝ Հայց. առաք. եկեղեցիին կողմէ ճանչցուած եւ հայոց ազգային-եկեղեցական ժողովէ մը հեղինակաւորուած ընթացիկ գործնականութիւն։ Աւելի վաղ, ան կանոնական իրաւունքի բնագրերու եւ համապատասխան յօդուածներու ազատ, չաժմէականացուած աւանդոյթ է՝ առանց եկեղեցական պաշտօնական վաւերականութեան՝ ներկայի եկեղեցական իրաւական համակարգին մէջ:
Բաց աստի, պէտք է նկատի ունենալ նաեւ այն իրողութիւնը, որ միայն Ի. դարուն է, որ այսպէս կոչուած «Կանոնագիրք Հայոց»-ին մէջ ներառուած ձեռագրերու հաւաքածոները բաժնուեցան քանի մը ձեռագրախումբերու՝ Սիրական Տիգրանեանի[2], Ներսէս արք. Մելիք-Թանգեանի[3], Ներսէս վրդ. Ակինեանի[4] եւ Վազգէն Յակոբեանի[5] համապարփակ գիտական աշխատանքներուն շնորհիւ։
Այստեղ մասնաւոր կարեւորութիւն կը ներկայացնեն Վազգէն Յակոբեանի աշխատասիրութեամբ եւ Հայկական ՍՍՌ Գիտութիւններու ակադեմիայի հրատարակութեամբ լոյս տեսած «Կանոնագիրք Հայոց»-ի գիտական մեծղի երկհատորները՝ 1964-ին Ա., իսկ 1971-ին Բ. հատորը։ Բայց, եղո՜ւկ, Հայց. առաք. եկեղեցւոյ կանոնական իրաւունքի այս երկհատորեակը հասանելի է բացառապէս իր բնագիր գրաբարով, որ ոչ միայն անհասկնալի է հայ ժողովուրդի լայն շրջանակներուն, այլեւ նոյնիսկ շատ մը եկեղեցականներու, որոնց ընկալելի չէ նոյնիսկ իրենց անգիր սորված գրաբար աղօթքներուն բովանդակութիւնը։
Պէտք է նկատի ունենալ կարեւոր պարագայ մը եւս, որ «Կանոնագիրք Հայոց»-ին մէջ ներառուած շատ մը կանոններ այնուհետեւ ժամանակահունչ չեն ու չեն համապատասխաներ արդի կեանքի իրականութիւններուն։ Իհարկէ կարելի է այստեղ բազմաթիւ օրինակներ մէջբերել, սակայն պիտի բաւարարուիմ միայն յուշել այն կանոնները, որոնք բացառապէս սահմանուած են զորօրինակ Ե.–ԺԱ. դարերուն Հայաստանի մէջ ծաւալած Մծղնէական, Բորբորիտոններու, Պաւղիկեան ու Թոնտրակեան աղանդաւորական շարժումներուն եւ անոնց դաւանած վարդապետական սկզբունքներուն դէմ։ Անշուշտ այսօր ալ գոյութիւն ունին աղանդաւորական տարատեսակ շարժումներ, բայց անոնց հաւատալիքներն ու ուսմունքը բոլորովին այլ բնոյթ ունին, քան վերոնշեալ դասական աղանդները։ Այս առնչութեամբ պէտք չէ մոռնալ նաեւ «Կանոնագիրք Հայոց»-ին մէջ սահմանուած այն բոլոր կանոնները կապուած հասարակական կեանքի որոշակի իրավիճակներուն, բարոյական հարցերուն, հեթանոսութենէ մնացած սովորոյթներուն, ծիսական-կարգապահական այլազան խախտումներուն, որոնք ընդհանրապէս ժամանակավրէպ են եւ ամենեւին գոյութիւն չունին արդի հասարակական կեանքին մէջ։
Իրաւական անորոշութեան եւ բարեկարգութեան միջեւ – Հայ եկեղեցւոյ մէջ ժամանակակից օրէնսգիրքի մը պատրաստութեան անհրաժեշտութիւնը
Արդարեւ, նկատի ունենալով կանոնագրման բացակայութիւնը եւ անոր հետեւանքով յառաջացած իրաւական անորոշութիւնը, էական անհրաժեշտութիւն է համակարգուած ձեւով վերակազմել եւ բարեկարգել, այժմէականացնել ու արդի հայերէնի թարգմանել Հայ առաքելական եկեղեցւոյ կանոնական իրաւունքը: Սոյնը, սակայն, պէտք չէ ներկայանայ իբրեւ լոկ տեխնիկական կամ գիտական նախագիծ մը, այլ պէտք է ընկալուի որպէս հոգեւոր եւ եկեղեցական պատասխանատու գործընթաց, որ միանգամայն կը ծառայէ Հայ եկեղեցւոյ միութեան, ինքնութեան եւ կենսունակութեան իրագործման:
Հետեւաբար, Հայց. առաք. եկեղեցւոյ յաջորդ Ազգային-եկեղեցական ժողովի[6] օրակարգի առաջնահերթ առաջադրանքներէն մին պէտք է ըլլայ ոչ թէ ընդամէնը կաթողիկոսի մը ընտրութիւնը ապահովելը եւ վերջ, այլ միաժամանակ ստանձնելու սոյն ժողովին օրէնսդիր բարձրագոյն հեղինակութիւն ունենալու հանգամանքը՝ իսկոյն ստեղծելով աստուածաբաններէ, եկեղեցական իրաւունքի մասնագէտներէ, պատմաբաններէ, նաեւ գիտուն հոգեւորականներէ կազմուած յանձնաժողով մը։ Այս յանձնաժողովի գերազանց նպատակը պիտի ըլլայ համակարգուած կերպով ուսումնասիրել «Կանոնագիրք Հայոց»-ի բոլոր կանոնախումբերը, անոնց մէջ սահմանուած առանձին կանոնները, ծագումնաբանական դրդապատճառները՝ կարելի դարձնելով զանոնք պատմականօրէն եւ քննադատաբար գնահատելու ժամանակակից եկեղեցական, ընկերային-հասարակական եւ միջեկեղեցական պահանջներու համաթեքսթին մէջ։ Սոյն յանձնաժողովի կենսական նպատակը պիտի ըլլայ մշակել հետեւողական, միատարր կառուցուածքով եկեղեցական, իրաւական, բարեկարգուած կանոնագիրք մը՝ հիմնուած Հայ եկեղեցւոյ աստուածաբանական եւ հոգեւոր աւանդոյթներուն վրայ, բայց միաժամանակ ձեւակերպուած՝ լեզուական եւ իրաւական առումով արդի ժամանակներուն համընթաց ձեւով։
Բնականաբար, յատուկ ուշադրութիւն պէտք է դարձնել նաեւ նոր օրէնսգիրքի լեզուական մատչելիութեան վրայ. գոյութիւն ունեցող կանոններու թարգմանութիւնը դասական գրաբարէն ժամանակակից հայերէնի, ինչպէս նաեւ համապատասխան այլ լեզուներու (օրինակ՝ անգլերէն կամ ռուսերէն), որպէսզի Հայց. առաք. եկեղեցւոյ նոր եւ բարեկարգուած կանոնագիրքը հասկնալի եւ գործածելի դառնայ աշխարհասփիւռ հայութեան թեմական բոլոր կառոյցներէն ներս։
Արդեօ՞ք ունինք այն մարդուժը նման յանձնաժողով մը կազմելու եւ առաջադրուած նոր կանոնագիրքը իրականացնելու համար։ Եթէ Հայց. առաք. եկեղեցւոյ Ազգային-եկեղեցական ժողովը, ինչպէս իր անունը կը թելադրէ, ապահովել կարենայ անխտիր մեր բոլոր նուիրապետական աթոռներէն ու թեմերէն, գիտական կառոյցներէն ու հաստատութիւններէն եկեղեցականներէ եւ աշխարահականներէ կազմուած ընտրանի մը, ապա երկու տարուան պայմանաժամի մը ընթացքին նուիրեալ եւ եռանդուն աշխատանքով կարելի է իրականացնել այս ծրագիրը։ Արդիւնքը նախապէս կը ներկայացուի նուիրապետական աթոռներուն, բոլոր թեմական կառոյցներուն եւ պատկան անձնաւորութիւններուն՝ ի պահանջել հարկին քննարկելու եւ բովանդակութեան ծանօթանալու նպատակով։ Վերջնական տարբերակը կը ներկայացուի Ազգային-եկեղեցական ժողովին, որ համաձայն իր օրակարգին՝ զայն վաւերացնելէ ետք կը յանձնէ գործադրութեան։
Այսպիսի բարեփոխում մը ստոյգ յաջողութեան կը հասնի միայն Հայց. առաք. եկեղեցւոյ նուիրապետական աթոռներու, աստուածաբանութեան, եկեղեցական կենսափորձի, թեմերու եւ համայնքներու միջեւ կառուցողական երկխօսութեան եւ արդիւնաշատ գործակցութեան շնորհիւ՝ հիմնուած այն գերազանց համոզումին վրայ, որ Եկեղեցիին մէջ օրէնքը կեանքին կը ծառայէ եւ կը հանդիսանայ անոր հոգեւոր առաքելութեան կարեւորագոյն արտայայտութիւններէն մին։
Այսպէս, բարեկարգուած նոր օրէնսգիրքը ոչ միայն կ’ամրապնդէ Հայ եկեղեցւոյ հովուական եւ ծիսական գործունէութիւնը, այլեւ կ’ամրագրէ իր ինքնապատասխանատւութիւնը իբրեւ ինքնավար եկեղեցի եւ ստոյգ կը նպաստէ իր նուիրապետական կեդրոններուն, թեմական եւ հովուական կառոյցներուն, քոյր եկեղեցիներուն, այլեւ ոչ միայն օտար, նաեւ հայրենի պետական իշխանութիւններուն միջեւ անհրաժեշտ եւ կառուցողական երկխօսութեան զարգացման։ Նման ձեռնարկի մը իրականացումը մեր Եկեղեցիին համար պիտի ըլլայ կարեւոր քայլ մը իր ներսիդին ստեղծելու աւելի իրաւական որոշակիութիւն, ստանձնելով միաժամանակ հոգեւոր յանձնառութիւն՝ վերանորոգութեան, կենսունակութեան, արժանահաւատ վկայութեամբ ծառայելու իր հաւատացեալ հօտին սեփական աւանդոյթներուն եւ վարդապետական սկզբունքներուն համաձայն։
Արդարեւ, Հայց. առաք. եկեղեցին այնուհետեւ պէտք չունի դրածոյ եւ օտարամուտ կանոնադրութիւններու, ինչպիսին պարագան էր 1836 թուականին ցարական հրամանագրով հաստատուած «Պոլոժենիա»-ն, որ ամենեւին չէր համապատասխաներ Հայ եկեղեցւոյ աւանդական ոգիին եւ ժողովրդավարական սկզբունքներուն, թէկուզ 1863 թուականին Կ.Պոլսոյ մէջ պատրաստուած եւ Օսմանեան կառավարութեան կողմէ վաւերացուած «Ազգային սահմանադրութիւն հայոց»-ին. օրէնսգիրք, որ տակաւին գործուն է սփիւռքահայ եկեղեցական կեանքի որոշ շրջանակներու մէջ։
Հայոց լուսակարկառ հայրապետներէն Յովհաննէս Գ. Իմաստասէր Օձնեցին երբ Ը. դարուն խմբագրած է առաջին «Կանոնագիրք Հայոց»-ը, անդրադառնալով անոր կարեւորութեան՝ յիշատակարանին մէջ նշած է հետեւեալ հոգեբուխ մտածումը.
«Քրիստոսի բոլոր հաւատացեալներու [աստուածային պատգամներուն] հնազանդութիւնը լուսաշաւիղ ճանապարհ է դէպի Աստուած: Կանոնները, որ կարգեցին սուրբ հայրերը, սքանչելի իմաստութեամբ երկնային բնակութեան կը հրաւիրեն մարդիկը, որպէսզի անոր շնորհիւ առաջնորդուելով` առաքինութեան հասնին […], սա գանձ է, որ ո՛չ ցեցը կ’ուտէ, եւ ո՛չ ալ ուտիճը կ’ապականէ, գանձ, որ տնանկ ժառանգողի սիրտը դէպի վեր՝ եկինք կը տանի»։
Եթէ երբեք Ը. Դարուն այսպիսի գերազանց գնահատական մը տուած է եռամեծ հայրապետը Եկեղեցւոյ կեանքին մէջ օրէնսգիրքի անհրաժեշտութեան, անոր ունեցած կարեւորագոյն դերին մասին հաւատացեալ մարդու փրկութեան համար, ապա այսօրուան իրավիճակէն մեկնելով արտօնուած պիտի ըլլայ մեզի կրկին հարց տալու՝ ունի՞ արդեօք Հայց. առաք. եկեղեցին արդի ժամանակներուն համընթաց գործնական օրէնսգիրք մը, ապա պատասխանը միանգամայն պիտի ըլլայ անբարենպաստ եւ ժխտական։ Փաստօրէն, ներկայ վիճակով ան չունի՛ պարտաւորեցնող եւ իր եկեղեցական կեանքը իրաւականօրէն կարգաւորող համապատասխան օրէնքներու համակարգուած ժողովածու՝ օրէնսգիրք մը: Հետեւաբար, անոր գոյառումը ամենաանհրաժեշտ մարտահրաւէր մըն է ուղղուած Հայց. առաք. եկեղեցւոյ Ազգային-եկեղեցական ժողովին։ Նման յանձնառութեան մը իրագործումը անտարակոյս նոր կեանք եւ շունչ պիտի հաղորդէ իր բազմաչաչար հօտին հետ տառապած ու խաչուած, բայց գերեզմանէն միշտ յարութիւն առած մեր մայր եւ սուրբ Եկեղեցիին։
Եզրակացութիւն
Հեղինակաւոր եւ գործող, բարեկարգուած ու նոր օրէնսգիրքի մը գոյութիւնը հրամայական անհրաժեշտութիւն մը կը ներկայացնէ Հայց. առաք. եկեղեցւոյ առաքելութեան իրականացման մէջ։ Ան պիտի կարգաւորէ հայրենի եւ աշխարհասփիւռ հայութեան բազմազանութիւնը մէկ կաթողիկէ հաւատքի միութեան մէջ, ոչ միայն ապահովելով իր սուրբ աւազանէն մկրտուած իրաքանչիւր անդամի իրաւունքները, այլ միաժամանակ զայն յորդորելով, որ ստանձնէ հոգեւոր-բարոյական պատասխանատւութիւն եւ, ի վերջոյ, նպաստէ ի շինութիւն սբ. Եկեղեցւոյ եւ ի փառս հայոց ազգին:
Եկեղեցական կանոնական իրաւունքի օրէնսգիրքը ցոյց կու տայ, որ Եկեղեցին ոչ թէ լոկ հոգեւոր համայնք մըն է, այլեւ ընկերային-հասարակական եւ իրաւականօրէն կառուցուած հաստատութիւն մը: Իրաւական նման կանոնագիրքի մը գոյութիւնը տեսանելի կը դարձնէ, թէ ինչպէ՛ս հաւատքը, համայնքը եւ օրէնքը ներդաշնակ կրնան միահիւսուիլ իրարու՝ ոչ թէ իբրեւ հակադրութիւն, այլ որպէս հաւատքով ապրած պատասխանատւութեան արտայայտութիւն եւ քրիստոնէական կեանքի վկայութիւն:
Ժընեւ, 9 Օգոստոս 2025
Յիշատակ Եփեսոսի Ս. Ժողովոյն երկերիւր հայրապետացն
[1] Վազգեն Հակոբյան, «Կանոնագիրք Հայոց», Ա, Երևան, 1964; Նոյնը, Բ, Երևան, 1971։
[2] «Армяне» (Санкт Петербург, 1910, Եր., 1992), «Հին հայկական կանոնների գիրք» (ռուս., Պետերբուրգ, 1918), «Судебная книга Мхитара Гоша и Книга канонов» (Тифлис, 1925) ուսումնասիրությունների, «Հայոց իրավունքի պատմության ներածություն» (ձեռագրի իրավունքով, Եր., 1923)։
[3] Ներսէս արք. Մելիք-Թանգեան, Հայոց եկեղեցական իրաւունքը, Ա, Շուշի, 1903; Նոյնը, Բ, Շուշի, 1905:
[4] Ն. Ակինեան, Շահապիվանի ժողովին կանոնները, Բնագիր եւ քննութիւն, «Յաւելուած», Բ տպագրութիւն, Վիեննա, 1950, էջ 61–66; Թուղթ Մակարայ Բ. Երուսաղէմի Հայրապետի առ Վրթանէս եպիսկոպոսապետ Սիւնեաց Յաղագս կարգաց եկեղեցւոյ, Վիեննա, 1930:
[5] Տե՛ս Վազգեն Հակոբյան, «Կանոնագիրք Հայոց», նոյն տեղը։
[6] Հայց. Առաք. Եկեղեցւոյ Ազգային-եկղեցական ժողովի հեղինակութեան եւ բացթողումներուն մասին տե՛ս «Միապետութի՞ւն մը հանրապետութեան մէջ – Եկեղեցին ինքնակալութեան եւ ժողովրդավարական-սահմանադրական պետութեան միջեւ» խորագրով յօդուածս. https://hairenikweekly.com/?p=64593; https://www.yerepouni-news.com/a-monarchy-within-the-republic-the-church-between-autocracy-and-the-constitutional-state1/
