ՀԱՅՈՑ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ԺԱՄԱՆԱԿԱՇՐՋԱՆԻՆ ՆԱՀԱՏԱԿՈՒԱԾ ԵՒ ՄԱՀԱՑԱԾ ՀԱՅ ՄԱՐԶԻԿՆԵՐԸ

0 0
Read Time:23 Minute, 46 Second

 

Այնթապի «Համազասպ» մարմնամարզական ակումբի մարզիկները Հալէպ, 1923ին
Այնթապի «Համազասպ» մարմնամարզական ակումբի մարզիկները Հալէպ, 1923ին



ԱՒՕ ԳԱԹՐՃԵԱՆ

 

 

ՆԵՐԱԾԱԿԱՆ

Հետազօտական այս աշխատութիւնը նահատակ հայ մարզիկներու վիճակուած տխուր ճակատագիրը ցոլացնող վաւերաթուղթ մըն է:

Սոյն ուսումնասիրութեամբ լուսարձակը կը կեդրոնացնենք ներկայացնելու Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին Օսմանեան կայսրութեան եւ բռնակալ Թուրքիոյ տարբեր իշխանութիւններու ժամանակաշրջանին (1915-1923 թուականներուն) նահատակուած եւ մահացած մարզիկներու, որ ընդհանրապէս ոչ շատ ուշադրութեան կեդրոն դարձած է:

Հսկայ էր անոնց տարած աշխատանքը, յատկապէս Օսմանեան կայսրութեան եւ թրքական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին անոնք դիմագրաւեցին բաւական դժուարութիւններ եւ հակառակ իրենց համեստ կարողութեան, սակայն կամքի, ոգիի եւ ազգի անկոտրում հաւատքի իբրեւ արդիւնք` անոնք կրցան աշխարհի ամէնէն բարձր մարզադաշտերու վրայ հայու ներկայութիւնը պատուաբեր ախոյեանական արդիւնքներով ներկայացնել:

Նիւթը լուսաբանելու համար ուսումնասիրած ենք զանազան արխիւներ` տարբեր աղբիւրներէ, ինչպէս նաեւ` զանազան լեզուներով:

Այս աշխատասիրութիւնը փորձ մըն է` ուրուագծելու Օսմանեան կայսրութեան եւ Թուրքիոյ տարբեր իշխանութիւններու ժամանակաշրջանին հայ մարզիկներու, ինչպէս նաեւ մարզական ակումբներու, միութիւններու, ընկերութիւններու հոլովոյթը, սկսած` նախացեղասպանութեան շրջանէն, հասնելով մինչեւ Մեծ Եղեռն` մարզիկներու նահատակութիւնը կամ գաղթի ճամբուն վրայ ու աքսորավայրերու մէջ անոնց մահը:p14-15 avo bartev

Ուսումնասիրական այս աշխատանքը փորձ մըն է խորանալու եւ ուսումնասիրելու Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին նաեւ մարզական բնագաւառի ոչնչացումը, կորուստը եւ մարտիրոսացումը:

Հայ մարզաշխարհի` մարզիկներու եւ մարզական ակումբներու ու միութիւններու բնագաւառին կորուստը եւ բնաջնջումը լաւագոյնս կը դրսեւորեն իթթիհատական կառավարութեան սադայէլական որոշումով, Օսմանեան կայսրութեան տարածքին, Հայկական Բարձրաւանդակին եւ Արեւմտեան Անատոլուի հայութեան, 1915-1923 զանգուածային բռնագաղթն ու Ցեղասպանութիւնը, որոնց պատճառով կործանեցան հայկական գիւղերն ու քաղաքները, աւերուեցան, ամայացան ու պատմութեան սեւ էջին մէջ կարմիր գոյնով գրուեցան:

Հարիւր տարիներ առաջ հայ ժողովուրդը թուրքէն ենթարկուեցաւ ցեղասպանութեան, այդ ճամբուն վրայ ինկան միլիոնաւոր քոյրեր եւ եղբայրներ, նահատակուեցան ու մարտիրոսացան բիւրաւոր հերոսներ` մտաւորականներ, կղերականներ, ազգայիններ, բժիշկներ, վաճառականներ, արհեստաւորներ, ինչպէս նաեւ` մարզիկներ:

Հայոց Ցեղասպանութեան անժխտելի իրողութիւնը, որ մղիչ ուժ դարձաւ մեզի` լոյս ընծայելու ,Հայոց Ցեղասպանութեան Ժամանակաշրջանին Նահատակուած Եւ Մահացած Հայ Մարզիկներըե ուսումնասիրութիւնը, մեզի դիտել տուաւ, որ այս աշխատասիրութեան բուն ծալքերը իրենց ամբողջական վիճակին մէջ ցարդ սպառիչ ձեւով չուսումնասիրուեցան մեր եւ երբեմն նոյնիսկ օտարին կողմէ:

Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին նահատակուած եւ մահացած մարզիկներու նիւթը ձեւով մը իբրեւ յիշատակում կը հանդիպինք նախ ,Հայ սկաուտե հանդէսի ,Ա. տարուան, թիւ 12, Ապրիլ 24, 1920ե-ի թիւին մէջ ,Սգապսակ ձօն նահատակուած եւ մեռած հայ մարզիկներու յիշատակինե խորագրով: Ապա, Հայկ Դեմոյեանի, ,Հայկական սպորտը եւ մարմնակրթութիւնը Օսմանեան կայսրութիւնումե գիրքին իններորդ գլուխը, որ ,Հայկական սպորտի կորուստըե վերնագիրով հրատարակուած է:p14-15 avo arax

Ուստի, ,Հայոց Ցեղասպանութեան Ժամանակաշրջանին Նահատակուած Եւ Մահացած Հայ Մարզիկներըե ուսումնասիրութիւնը ենթահող կը պատրաստէ, որ ներկայ եւ յաջորդ սերունդի մարզիկները պատրաստ լսարան ունենան: Կը յուսանք, որ սոյն աշխատութիւնը կը նպաստէ վաւերագրականօրէն հիմնաւորելու հայ մարզաշխարհի հոլովոյթը հայոց պատմութեան մէջ, մանաւանդ Ցեղասպանութեան, ինչպէս նաեւ` միատեղելու այդ օրուան հայկական մարզաշխարհի վերացումը:

Այս ուսումնասիրութիւնը կը միտի լուսաբանել հայկական մարզաշխարհի բնորոշ գիծեր` պարզելու համար, որ Ցեղասպանութեան իբրեւ հետեւանք հազարաւոր հայ մարզիկներ եւս նահատակուած են, եւ մեծ կորուստ ունեցած է ոչ թէ հայ ազգը, այլ` համայն մարդկութիւնը:

Յայտնենք, թէ այս վիճակագրութիւնները ամբողջական չեն եւ կրնանք ըսել, որ հայ նահատակ մարզիկներուն թիւը շատ աւելի մեծ է, ինչպէս ըսինք վերը: Այս իսկ պատճառով դոյզն իսկ յաւակնութիւն չունինք կատարեալ աշխատանք մը տարած ըլլալու, նկատի առնելով, որ մանաւանդ ուսումնասիրական աշխատանքներ միշտ ալ պակասաւոր մնացած են:

Արդարեւ, հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ մարզական կեանքի ծնունդը եւ ամէնէն փայլուն էջերը, ձեռք բերուած նուաճումը հպանցիկ ակնարկով մը ներկայացնելով, եւ յետոյ, ինչ որ սահող տարիներուն հետ պիտի յանգէր Մեծ Եղեռնի իրագործումով հայ մարզաշխարհի վերացումին:

1915-2015` Ապրիլ 24-ի Եղեռնէն 100-ամեակ մը յետոյ, 100-րդ Ապրիլէ ետք, անհուն գուրգուրանքով ու զոհողութեամբ լոյս ընծայուած ,Հայոց Ցեղասպանութեան Ժամանակաշրջանին Նահատակուած Եւ Մահացած Հայ Մարզիկներըե ուսումնասիրութիւնը, թող ոգեկոչումի եւ պահանջատիրութեան առիթը ըլլայ սրբադասուելիք նահատակներուն:

* * *

Ա. Համաշխարհային պատերազմի (1914-1918 թուականներուն) ու անոր յաջորդած տարիներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ քեմալական կառավարութեան` Արեւմտեան Հայաստանի, Կիլիկիոյ եւ կայսրութեան միւս հայաբնակ վայրերուն մէջ իրագործուեցաւ կանխամտածուած եւ ծրագրուած Մեծ եղեռնը, այլ խօսքով` 20-րդ դարու առաջին ցեղասպանութիւնը:

Հայոց Ցեղասպանութիւն. 1915-1923 թուականներուն Օսմանեան կայսրութեան եւ քեմալական Թուրքիոյ իրագործած հայ ազգաբնակչութեան զանգուածային տեղահանութիւնն ու բնաջնջումը հայերու ցեղասպանութիւնն է, որուն զոհ գնաց 1,5 միլիոն մարդ:

Հայերու, ինչպէս նաեւ Օսմանեան կայսրութեան միւս քրիստոնեայ բնակչութեան դէմ իրագործուած ցեղասպանութեան թրքական քաղաքականութեան հիմք կը հանդիսանար համաիսլամութեան եւ համաթրքութեան պետական դարձած գաղափարախօսութիւնները:

Իթթիհատական պարագլուխներ կայսրութեան ներքին գործերու նախարար Թալէաթ փաշան, ռազմական նախարար Էնվեր փաշան, եւ ծովային նախարար Ճեմալ փաշան, ինչպէս նաեւ երիտթրքական կուսակցութեան Կեդրոնական կոմիտէի անդամ Պեհաէտտին Շաքիրի եւ ուրիշներու կողմէ կանխամտածուած եւ ծրագրուած Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը միտէր Անատոլուն մաքրել ոչ թուրք ցեղերէ եւ դարձնել զայն թուրանական հայրենիք` ,Մեծ Թուրանե ստեղծելու, հետեւաբար այս ծրագիրը կրնար իրականանալ հայերու բնաջնջումով:

Ահմետ Ճեմալ փաշա, ,Միութիւն եւ յառաջդիմութիւնե կուսակցութեան պարագլուխներէն, երիտթուրքերու ղեկավար ,եռեակիե (Թալէաթ, Էնվեր, Ճեմալ) անդամ, Հայոց Ցեղասպանութեան գլխաւոր յանցագործներէն էր: Արաբները ,Արիւնարբու Ճեմալ փաշաե յորջորջումը տուած էին անոր:

1914-1918 տարիներուն Ճեմալ հրամանատարն էր Սուրիոյ մէջ գործող թրքական չորրորդ բանակին, ինչպէս նաեւ օսմանականութեան, համիսլամութեան եւ համաթրքութեան ջատագով: Գործօն մասնակցութիւն ունեցած է Արեւմտեան Հայաստանի եւ Կիլիկեան Հայաստանի հայերու զանգուածային տեղահանման ու կոտորածին, ինչպէս նաեւ Հայոց Ցեղասպանութենէն ճողոպրած հայ որբերը թրքացնելու աշխատանքին մէջ (Հալիտէ Էտիպի եւ Նիկար հանըմի միջոցով): Նշենք, որ դահիճ Ճեմալ ճնշած է արաբներու ազգային-ազատագրական շարժումները Սուրիոյ, Լիբանանի եւ Պաղեստինի մէջ:

Իթթիհատական պարագլուխներու ծրագիրը իրականացնելու նպատակով իշխանութիւնները նախ փորձած են հայերուն զրկել դիմադրելու հնարաւորութենէ: Հայերու Ցեղասպանութեան ծրագիրը իրականացուած է 3 հանգրուաններով:

Առաջին` պատերազմի սկիզբը բանակ զօրակոչուած 18-45 տարեկան 60 հազար հայ զինուորները, Սարիղամիշի մօտ թրքական բանակի ջախջախումէն ետք, որպէս քաւութեան նոխազ, զինաթափուած են եւ 1915 Փետրուարին Էնվերի հրամանով ոչնչացուած են:

Ցեղասպանութեան երկրորդ հանգրուանը հայ մտաւորականութեան եւ հայութեան կազմակերպող ուժի ձերբակալութիւնն ու ոչնչացումն էր: 1915 Ապրիլ 24-ին եւ յաջորդ օրերու Կոստանդնուպոլսոյ մէջ ձերբակալուած եւ Անատոլիայի խորքերը աքսորուած են մօտ 800 մտաւորականներ. անոնց շարքին էին` Կոմիտասը, գրողներ Գրիգոր Զոհրապը (նաեւ խորհրդարանի երեսփոխան էր), Ռուբէն Սեւակը, Դանիէլ Վարուժանը, Սիամանթոն, Ռուբէն Զարդարեանը եւ շատ ուրիշներ: Մեծ մասը սպաննուած է:

Երրորդ հանգրուանին սկսած է տասնեակ հազարաւոր անպաշտպան կիներու, երեխաներու ու ծերերու զանգուածային տեղահանութիւնը: Որոշ վայրերու մէջ հայ բնակչութիւնը փորձած է դիմադրել:

Իրենց բնակավայրերէն բռնի տեղահանուած հայերը կարաւաններով ուղարկուած են կայսրութեան խորքերը, Միջագետք եւ Սուրիա, ուր անոնց համար ստեղծուած էին յատուկ ճամբարներ: Ճանապարհին անոնք ենթարկուած են թրքական խուժանի ու քրտական աւազակախումբերու յարձակումներուն, եւ` կոտորուած. տեղահանուածներուն չնչին մասը հասած է ճամբարներ:

Հայոց Ցեղասպանութեան վերջին արարը 1919-1922 յոյն-թրքական պատերազմի ընթացքին հայերու կոտորածն էր Թուրքիոյ արեւմտեան շրջաններուն մէջ:

Թրքական իշխանութիւններուն իրականացուցած Հայոց Ցեղասպանութեան պատճառով կայսրութեան 2,5 միլիոն հայերէն զոհուած է 1,5 միլիոնը: Շուրջ 800 հազար հայեր գաղթական դարձած եւ ցրուած են աշխարհի տարածքին: Արեւմտեան Հայաստանը զրկուած է իր բնիկ հայ բնակչութենէ:

Կոտորածը շարունակուած է նաեւ հետագայ տարիներուն` տեղափոխուելով դէպի Սուրիա: Հազարաւոր հայեր ոչնչացուած են Ռաս Ուլ Այնի, Տէր Զօրի, Մարկատէի, Շետտատէի եւ այլ սպանդանոցներու մէջ:

Պատմութեան ընթացքին ինչպէս հայերը, նոյնպէս ալ արաբները ճաշակած են Օսմանեան կայսրութեան բարբարոսութիւնը եւ` համաթրքութեան զոհը դարձած. ուստի Մեծ եղեռնի բերած սովի եւ արհաւիրքի օրերը, որուն պատճառով հայը երբ ապաստան գտաւ արաբական, յատկապէս Սուրիոյ արաբ ժողովուրդին մօտ, ճակատագիրի բերումով անոնք ինքնաբերաբար դարձան հացի եղբայրներ:

Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին, սկսելով նախացեղասպանութեան երկու արարներէն, Թուրքիա Հոկտեմբեր 8, 1895-ին իր հրէշային ծրագիրը գործադրութեան դրաւ` ջարդելու ամբողջ հայութիւնը: 1896-ին կոտորածը լայն ծաւալ ստացաւ, որուն զոհ գացին մօտաւորապէս 300,000 հայեր:

1908-ի թրքական սահմանադրութենէն ետք հայերը կարծեցին, թէ այլեւս ամէն բան փոխուեցաւ. սակայն 1909-ին սկսաւ Ատանայի ջարդը, որ շուտով տարածուեցաւ Կիլիկիոյ միւս քաղաքներուն մէջ:

Արդարեւ, 1915-1922 Մեծ Եղեռնը պատճառ դարձաւ, որ զանազան միջոցներով սպաննուին հայ ազգի զաւակները անխտիր, աշխարհի երեսէն սրբելու համար մարդկութեան պատիւ բերող, բազմազան շնորհքներով օժտուած ազգ մը, սկսելով մտաւորականութենէ, կղերականներէ, բժիշկներէ, գիտնականներէ, ուսուցիչներէ, կուսակցականներէ, քաղաքական եւ դիւանագիտական անձերէ, շարունակուելով ամէնէն համեստ բնակիչէն մինչեւ զինուորականը, արհեստաւորն ու արուեստագէտը եւ ուրիշներ, հասնելով մինչեւ մարզական բնագաւառին ծառայող նուիրեալներուն:

Օսմանեան կայսրութեան մէջ մարզական կեանքի զարգացման եւ հայկական ֆութպոլային խումբերու սկզբնաւորման ժամանակաշրջան կարելի է նկատել 1908 թուականը` Երիտթուրքերու յեղաշրջման հետ կապուած, որովհետեւ սուլթան Ապտուլ Համիտ Բ.-ի օրով մարզանքի տարբեր բնագաւառներով զբաղիլը խստիւ արգիլուած էր օրէնքով եւ ենթակայ` խիստ պատժամիջոցներու: Սակայն, վերոնշեալ արգելքներու վերացումէն ետք, Պոլսոյ, Զմիւռնիոյ եւ կայսրութեան այլ քաղաքներու մէջ ձեւաւորուեցան առաջին հայկական ֆութպոլային խումբերը:

Մասնագիտացած կրթութիւն ստացած առաջին մարզիկները եղած են հայեր` Շաւարշ Քրիսեան (1886-1915), Մկրտիչ Մկրեան, Վահան Չերազ, Հայկ եւ Գրիգոր Ճոլոլեան եղբայրները, Սերովբէ Արեւեան, Սարգիս Թառիկեան եւ այլք: Առաջին մարմնամարզական ակումբներն ու խմբակները հայկական են` ,Տորքե:

Հայերը առաջատար եղած են, որ Օսմանեան կայսրութեան եւ քեմալական Թուրքիոյ մէջ մարզական բնագաւառին ծնունդ տուած են մարզական ակումբներու եւ միութիւններ հիմնած` 1904-ին Կ. Պոլսոյ մէջ կազմակերպուած են ,Պալթալիմանիե ֆութպոլի խումբը, Կալաթայի ,Սանթրալե եւ ,Գում-Գափուե ակումբները: Օսմանեան սահմանադրութիւնէ յետոյ` 1908-ին, հիմնուած են ,Տորքե, ,Րաֆֆիե, ,Արաքսե, ,Արտաւազդե, ,Տիտանե, ,Վահագնե, ,Պարթեւե մարզական միութիւնները:

Տեղին է նշել նաեւ այլ մարզական ակումբներ եւ միութիւններ, ինչպէս` ,Արծիւե, ,Շանթե, ,Հայ Հ.Բ.Ը.Մ. Մեսինիե մասնաճիւղի, Տէր Զօրի պատանեկան, Ատանայի ,Կիլիկիաե, Տարսոնի Ս. Պօղոս վարժարանի ֆութպոլային խումբերը, Հաճնոյ ,Համազասպե մարմնամարզական ակումբի ինքնապաշտպանական խումբը եւ այլ միութիւնները: Ինչպէս նաեւ զանազան մարզական տեսակի երկսեռ մարզիկներ պատրաստած են:

Կարելի է ըսել, որ Կ. Պոլիսէն Վան, Տրապիզոնէն Ատանա հայկական տասնեակ մարզական ակումբներ ու սկաուտական կազմակերպութիւններ հիմնուեցան:

Հայկական մարզական ակումբներն ու մարզիկները նշանակալի աւանդ ունեցած են Օսմանեան կայսրութեան մարզական կեանքի զարգացման պատմութեան մէջ: Հայկական շուրջ 100 մարզական ակումբներ գործած են ամբողջ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին:

Հետաքրքրական է, որ Մայիս 1, 1911-ին կազմակերպուած են առաջին ,Հայկական Ողիմպիական խաղերե-ը (Նաւասարդեան խաղերու օրինակով): Երկրորդը` Մայիս 20, 1912-ին: Երրորդը` Յունիս 16, 1913-ին, նախագահութեամբ հայ երգի անմահ վարպետ Կոմիտաս վարդապետի, որ նաեւ կը կատարէ խաղերու մրցանակաբաշխումը: Չորրորդ Ողիմպիականը` Օգոստոս 1914-ին, կանգ կ՛առնէ Ա. Աշխարհամարտին պատճառով:

1911-1914 թուականներուն յաջորդաբար տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած են հայկական մարզական բոլոր ակումբներն ու միութիւնները:

Դարեր շարունակ հայ ազգը Օսմանեան կայսրութեան եւ քեմալական Թուրքիոյ մէջ տուած է հարիւրաւոր անուանի եւ ախոյեան մարզիկներ, որոնք իրենց մարզական բնագաւառներու համապատասխան ախոյեանութիւններու տիրացած եւ իրենց նպաստը բերած են ոչ միայն իրենց ազգակիցներուն, այլ համայն մարդկութեան եւ մասնաւորապէս` Թուրքիոյ: Անոնք ամէն ջանք թափած են իրենց մարզական տաղանդը ցուցաբերելու եւ ամէն հոգուով ախոյեանութիւն ձեռք բերելու:

Անոնց նուիրաբերումն ու ծառայութիւնը սահմաններ չէ ունեցած: Առանց խտրութիւն դնելու պատկանելիութեան:

Անոնք կատարած են իրենց քաղաքացիական եւ մարզական պարտականութիւնները լիովին: Անոնք մնացած են պատնէշի վրայ եւ եղած են լաւագոյն ու փնտռուած մարզիկները` նախանձ արթնցնելով թուրքին մօտ:

Հայ մարզիկները Թուրքիոյ մէջ գործած են իբրեւ օրինաւոր հպատակներ Օսմանեան կայսրութեան, կատարած են իրենց պարտականութիւնները յաչս պետութեան եւ թրքական հայրենիքին, մատուցած են իրենց մարզական ծառայութիւնները:

Անոնցմէ շատերը արժանացած են պետական բարձրագոյն շքանշաններու եւ բարձր պատիւներու` օսմանեան հայրենիքին մատուցած իրենց ծառայութիւններուն զանազան բնագաւառներու մէջ բաւական պատուաբեր արդիւնքներ ձեռք բերած ըլլալնուն համար:

***

Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին հայ մարզիկներէն շատերը ղրկուած են կռուի դաշտ` ի խնդիր օսմանեան հայրենիքի պաշտպանութեան եւ հոն քաջաբար թափած են իրենց արիւնը:

1911-1914 Նաւասարդեան խաղերը ու հանդէսները նպաստած են ազգային զարթօնքին ու մշակութային-հասարակական շարժման վերելքին:

Թուրքիոյ մէջ գործող հայ մարզիկներուն մեծամասնութիւնը բնականաբար եղած է համապատասխան հայկական ակումբներու անդամ, ինչպէս նաեւ ազգային եւ կուսակցական ղեկավարներ, յեղափոխականներ, ազգային ազատագրական շարժումի ռահվիրաներ եւ զոհուողներ:

Շաւարշ Քրիսեանը եղած է մեծ մանկավարժ, գրող, հրապարակախօս, լրագրող, Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութեան (Հ.Մ.Ը.Մ.) հիմնադիրներէն, Օսմանեան կայսրութեան մէջ մարզական առաջին` ,Մարմնամարզե (1911-1914) հանդէսին հիմնադիրը: ,Մարմնամարզե-ի հրատարակումով հայ մարզական կեանքը կը մտնէր նոր փուլի մէջ: Առաջին թիւով իսկ Քրիսեան կþարտայայտուէր. ,Մեր նպատակը պիտի ըլլայ մարդ պատրաստել, ու մարդեր են, որ կը պակսին մեզիե: Իսկ 1912 Ապրիլ 1-ին Քրիսեան ,Մարմնամարզե պատկերազարդ հանդէսի մէջ ,Հայ կնոջ զարթնումըե յօդուածով կը խօսի հայ կնոջ մարզական կեանքի մէջ ներգրաւելու մասին, քանի որ ֆիզիքական դաստիարակութիւնը կարեւոր էր առողջ սերունդ ունենալու համար:

Այս մեծ հայորդիին ջանքերով պատմութեան մէջ առաջին անգամ 1912-ի ամրան երկու հայ մարզիկներ` Վահրամ Փափազեան եւ Մկրտիչ Մկրեան, մասնակցած են Սթոքհոլմի մէջ կայացած 5-րդ Միջազգային Ողիմպիական խաղերուն` առաջին անգամ ըլլալով Օսմանեան կայսրութիւնը ներկայացնելով Ողիմպիականին: Օսմանեան պետութիւնը գումար չյատկացուց եւ երթեւեկի հետ կապուած ամբողջ ծախսը հայկական համայնքը իր վրայ վերցուց:

Շ. Քրիսեանը այդ ատեն ըսած է, որ տակաւին Թուրքիոյ ոչ մէկ ներկայացուցիչ մասնակցած է մարզական որեւէ ձեռնարկի: Թող մերինները Շուէտի մէջ վերջինը ըլլան: Կարեւորը այն է, որ մեծ ազգերու հետ ասպարէզ մտնեն հայերը, որոնք շուրջ 30 տարի Եւրոպայի մէջ յայտնի են որպէս հալածուած ազգ: Ժամանակն է, որ արդէն հակառակը ըսեն, եւ որ քաղաքակիրթ աշխարհը իմանայ, ճանչնայ մեզ եւ մեր նուաճումները:

Սթոքհոլմի խաղերուն մասնակցած 28 երկիրներու 2541 մարզիկներու շարքին եղած են Թուրքիան ներկայացնող երկու մարզիկներ` Մկրտիչ Մկրեանը եւ Վահրամ Փափազեանը: Ողիմպիականի հետ հետաքրքրական իրողութիւն մը կայ, որ արձանագրուած է: 1909-ի Կիլիկիոյ մէջ թուրքերու կազմակերպած հայերու ջարդին պատճառով շուէտացիները մասնակցող երկիրներու դրօշակներու շարքին մէջ դիտումնաւոր չեն կախած օսմանեան դրօշը: Այս մասին անտեղեակ հայ մարզիկները բողոքած են ու կազմակերպիչները տեղադրած են Թուրքիոյ դրօշը: Արդարեւ, հայ մարզիկները այնուհետեւ զղջացած են իրենց ըրածին համար:

Արդարեւ, թրքական մամուլին մէջ յօդուածներ կը հրապարակուէին հայ մարզիկներու յաջողութեան մասին, ուր բացայայտ կþանհանգստանային թուրքերը, որ եթէ հայերը կը յաղթեն, կը նշանակէ անոնք ֆիզիքապէս ուժեղ են իրենցմէ:

Երիտթուրքերու հայաջինջ քաղաքականութիւնը բռնակալական Թուրքիոյ մշտապէս իրականացուող հայահալած գիծի անմիջական ու կատաղի շարունակութիւնն էր: Այդ քաղաքականութեան հիմքի մէջ դրուած էին այսպէս կոչուած շարժառիթ ,պատճառներե, իւրատեսակ տնտեսական ու քաղաքական նկատառումներ: Թրքական բռնակալ-կառավարողները չէին հանդուրժեր, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ հպատակ քրիստոնեայ ժողովուրդները, անոնց շարքին` նաեւ հայերը, կը հանդիսանային քաղաքակրթութեան, տնտեսական, մշակութային ու մարզական յառաջընթացի կրողները:

Հետեւաբար 1913-1914 երիտթրքական կառավարութիւնը մեկուսացուց հայ յաջող մարզիկները, փակեց հայկական ակումբները:

Խորաթափանց ու հեռատես, իր ժողովուրդի համար արշալոյսներ երազող մանկավարժն ու անոր համախոհ մտաւորական երիտասարդութիւնը, հակառակ այս համազգային նշանակութիւն ունեցող աշխատանքին, միաժամանակ ահ ու դողով կը զգային թրքական Գորշ գայլին մահասարսուռ ոտնաձայները:

Այսուհանդերձ, Թուրքիոյ մէջ գործող հայ մարզիկները անբաժան չմնացին հայ ժողովուրդի գողգոթայէն: Ջարդարար թուրքը չխնայեց հայ մարզիկը, անոր, որ ամբողջական նուիրումով ծառայած էր հայրենիքին եւ թուրք ժողովուրդին: Անոնք Թուրքիոյ ամբողջ տարածքին համախմբօրէն դատուեցան եւ նահատակուեցան:

1915-1920 բազմաթիւ հայ մարզիկներ դարձան ցեղասպանութեան զոհեր, զոհ դարձաւ նաեւ ,Մարմնամարզե-ի խմբագիր Շաւարշ Քրիսեան, որմէ ետք պարբերականը դադրեցաւ լոյս տեսնելէ:

Եղեռնի առաջին օրերուն երեւելի հայ մարզիկները իրենց արիւնակիցներուն հետ միասին ձերբակալուեցան, բանտարկուեցան, տարագրուեցան եւ անմարդկայնօրէն չարչարուեցան թուրք ճիւաղային ձեռքերով, պարզապէս հայածին ըլլալնուն եւ հայ անունով մկրտուած ըլլալնուն համար: Անոնք արժանապատուութեամբ մաս կազմեցին հայ նահատակներու մեծ փաղանգին: Այս բոլորը եղան որպէս թրքավայել վարձատրութիւն` հանդէպ հայ մարզիկներուն, որոնք դարձած էին ամբողջ Թուրքիոյ մարզական ոլորտի հիմնական սիւները:

Հայ մարզիկներուն ձերբակալութիւնները թուրք իշխանութեան կողմէ ծրագրուած եւ կազմակերպուած էր այնպէս, ինչպէս եղած էր հայ ժողովուրդի ընտրանիինը եւ ամբողջ հայ ժողովուրդինը:

Նահատակ հայ մարզիկներու ամբողջական եւ ճշգրիտ վիճակագրութիւնները չունինք: Մեր տրամադրութեան տակ ունինք հատ ու կենտ գրութիւններ, ինչպիսին է Թէոդիկի, Գրիգորիս ծ. վրդ. Պալաքեանի, Յակոբ Սարգիսեանի, ,Մարմնամարզե հանդէսի, ,Հայ սկաուտե հանդէսի եւ կարգ մը այլ աղբիւրներ:

Վերոնշեալ անձերն ու հանդէսները եւ ուրիշներ, որպէս մասնակից եւ ականատես Հայոց Ցեղասպանութեան ու մանաւանդ իբրեւ վերապրող, թուղթին յանձնած են իրենց յուշերը, տեսածն ու լսածը` մարդակերպ գազան թուրքերու կատարած զազրելի ոճիրները եւ բարբարոսութիւնները: Մեծ դժուարութիւններով հաւաքած են նահատակ երեւելի անձնաւորութիւններու կենսագրութիւնները եւ` թուղթին յանձնած:

Մարզական շարժման մէջ ունեցանք հազարաւոր այլ մարզիկներ, որոնք զոհ գացին Եղեռնին, սակայն դժբախտաբար շատ վտիտ են մեզի հասած անոնց կենսագրութեան վերաբերեալ տեղեկութիւնները:

 

Այժմ կը ներկայացնենք նահատակ մարզիկներուն ցանկերը եւ կենսագրութիւնները` համաձայն մեր ուսումնասիրութեան:

avo_shavarsh krisianՇԱՒԱՐՇ ՔՐԻՍԵԱՆ.- Ծնած է Յուլիս 22, 1886-ին, Պոլսոյ Պէշիկթաշ արուարձանին մէջ: Յաջորդաբար յաճախած է Մաքրուհեան, Պարտիզակի Ամերիկեան բարձրագոյն, Պէրպէրեան եւ Ռոպերթ քոլէճ հաստատութիւնները: 1906-ին կþանցնի Փարիզ եւ կը յաճախէ ,Լիսէ Ժանսոնե մարմնամարզական վարժարանը` ուսուցիչ ունենալով Տեպոնէ փրոֆեսէօրը: Հազիւ վեց ամիս հետեւած դասընթացքներուն` կþանցնի Լոնտոն: Այս տեղափոխման մէջ կրնայ իր դերը ունեցած ըլլալ Ռոպերթ քոլէճի իր ամերիկեան կրթութիւնը: Լոնտոնի մէջ կը մնայ երկուքուկէս տարի. կþաշակերտէ Սանտոմի եւ վկայուելով 1909-ին` կը վերադառնայ Պոլիս: Քրիսեան Եւրոպայէն Պոլիս կը վերադառնայ բարձր կորովով եւ նոր գաղափարներով: Կþուզէ նախաձեռնել մարմնակրթութեան կազմակերպման ու տարածման գործին: Կը նուիրուի գլխաւորաբար ուսուցչական ասպարէզի` դասաւանդելով մարմնամարզութիւն:

1911-ին կը ձեռնարկէ ,Մարմնամարզե-ի հրատարակութեան: Յ. Ճ. Սիրունի (Ճոլոլեան), ոչ մարզիկ մը, սակայն` մարզական շարժման քաջալեր հանդիսացած մտաւորական մը, իր յուշերուն մէջ կը պատմէ, թէ ինք թելադրած է Քրիսեանի` լոյս ընծայել նման հրատարակութիւն մը: Մեր ուսումնասիրութենէն կþենթադրենք, որ ,Նոր Դպրոցիե հիմնադիր եւ տնօրէն Յովհաննէս Թ. Հինդլեանն ալ մաս ունեցած ըլլայ այս թերթին հիմնադրութեան մէջ, որուն իր գործօն աշխատակցութիւնը չզլացաւ` ըլլա՛յ ինքնագիր յօդուածներով, ըլլա՛յ թարգմանութիւններով:

1914-ի սկիզբը Քրիսեան թիֆոյի երկարատեւ հիւանդութեան պատճառով չի կրնար լոյս ընծայել իր թերթը: Չորս ամսուան ակամայ դադարէ ետք Դ. տարուան Ա. թիւը լոյս կը տեսնէ 1914-ի Մայիսին: Բ. թիւէն ետք կը դադրի (Յունիս):

1912-ի Ապրիլին, Բ. Ողիմպիականի նախօրեակին, Քրիսեան խմբագրական ակնարկին մէջ կը գրէ. ,Հայ Ողիմպիականը ո՛չ հայ աղքատին, ո՛չ հայ մտաւորականին եւ ո՛չ ալ հայ տգէտին համար է, այլ` ՀԱՆՈՒՐ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ: …Գաղափարական բոլոր դրօշներու տակ ապրողներ թող գան տարւոյն մէջ օր մը միանալ գեղեցիկ գաղափարի մը դրօշին տակ, ու ողջագուրուիլ` սիրտերնին միեւնոյն զգացումներով բաբախունե:

1911 Յուլիսին կþառաջարկէ, որ կազմուի Պոլսոյ համար ֆութպոլի հայկական լիկ մը, որովհետեւ 1911 Փետրուարին եթէ հազիւ երկու-երեք ֆութպոլի խումբեր կային, անոնց թիւը 18-ի բարձրացած է եւ հետզհետէ բարձրանալու նշաններ կան: 1914-ի սկիզբը վեց ակումբներու մասնակցութեամբ կը կազմուի ֆութպոլի հայկական լիկ մը: Եղածը զինք կը խանդավառէ, սակայն չի գոհացներ: Իր իտէալը կը մնայ Պոլսոյ հայ մարմնամարզականը:

Քրիսեան Պոլսոյ մէջ ամէն տեղ է: Մարմնակրթանքի ուսուցիչ զանազան դպրոցներու մէջ, նոր ակումբներու ջանադիր` զանազան արուարձաններու մէջ, դասընթացքներ եւ դասախօսութիւններ կազմակերպող ու նախաձեռնող` զանազան սրահներու մէջ: Հայուհիներ հետեւելով իր մարմնամարզական դասընթացքին` Ուսումնական խորհուրդէն կը ստանան համապատասխան վկայական:

,Մարմնամարզե-ի մէջ խմբագրականներով եւ առանձին յօդուածներով կը շեշտէ անհրաժեշտութիւնը ներմուծելու կամ ընդգրկելու մարմնակրթանքը դպրոցական ուսումնական ծրագիրին մէջ:

Սկաուտական շարժումը հայ կեանքի մէջ տարածելու հեռանկարով ,Մարմնամարզե-ի մէջ լոյս կ՛ընծայէ ծրագիր-կանոնագիր մը ,Պոյ-սկաուտը եւ իր կեանքին նպատակը – Հայ պոյ սկաուտներե խորագիրով, զոր ապա գրքոյկի կը վերածէ:

1912-ի ամրան սկիզբը, օգտուելով իր ամառնային արձակուրդէն, կը մեկնի Եգիպտոս: Հասած օրն իսկ ներկայ կþըլլայ Աղեքսանդրիոյ Պօղոսեան երկրորդական վարժարանի աշակերտութեան մարմնամարզական հանդէսին: Կը հրճուի իր սիրտը` ի տես պարզուած տեսարանին եւ իրագործումներուն:

Աղեքսանդրիա գտնուած շրջանին հետամուտ կ՛ըլլայ կազմելու մարմնամարզական ակումբ մը: Յատուկ կոչով մը տեղւոյն երիտասարդութիւնը խորհրդակցական նիստի մը կը հրաւիրուի: Քրիսեան իր կարգին քաջալերական ելոյթ մը կþունենայ հոն, ուր ընդհանուր խանդավառութեան մէջ, շուրջ 40 հոգի, իբրեւ գործօն անդամ, կþարձանագրուի տեղւոյն վրայ կազմուած ,Կամքե մարմնամարզական ակումբին:

Քրիսեանի մեծագոյն նպատակն էր յառաջացնել հայ մարմնամարզական միութիւն մը, որ համախմբեր Պոլսոյ եւ գաւառի մարզական բոլոր ակումբները: Թէեւ այս առնչութեամբ աշխատանք կը տարուի, սակայն չ՛իրականանար:

Պէտք է նշել, որ 1910-ին Քրիսեան միայն 25 տարեկան էր: Արդարեւ, երբ ակնարկ մը նետենք նուազ քան հինգ տարիներու ընթացքին Քրիսեանի կատարած նուաճումներուն վրայ, հոն պիտի տեսնենք. հայկական ողիմպիական առաջին խաղերու կազմակերպիչ, ֆութպոլի հայկական ախոյեանութեան առաջին մրցաշարքի հիմնադիր, ,Մարմնամարզե թերթի խմբագիր, առաջինը, Հինդլեանի եւ Յակոբեանի հետ, հայկական սկաուտական շարժումի նախաձեռնող, ,Մարմնամարզե-ի մէջ հայ սկաուտական կանոնները գրող, իգական սեռը քաջալերող, որպէսզի անոնք աթլեթիզմ կիրարկեն, Աղեքսանդրիոյ ,Կամքե մարմնամարզական շարժումի ստեղծման մղիչ ուժ:

Վերոնշեալ պատճառներուն եւ շատ աւելիին համար Շաւարշ Քրիսեան կը նկատուի Հ.Մ.Ը.Մ.-ի տեսլականի ռահվիրան: Տպաւորիչ է այն, որ Քրիսեան շատ արագ բազմաթիւ նուաճումներ արձանագրած է իր երիտասարդ տարիքին` 24-29:

Ապրիլ 24, 1915-ի չարաշուք գիշերուան ընթացքին առաջին ձերբակալուածներուն մէջ է: Շաւարշ Քրիսեան Պոլսոյ Կեդրոնական բանտը մտաւորական դաշնակցականներու խմբակին մէջ է Արամ Անտոնեանի, Էտկար Ակնունիի (Խաչատուր Մալեան), Սիամանթոյի (Ատոմ Եարճանեան), Դանիէլ Վարուժանի, Ռուբէն Զարդարեանի եւ այլոց կողքին:

Երկու հարիւրէ աւելի մտաւորականներու խումբը Հայտար փաշայի կայանէն շոգեկառքով ճամբայ կ՛ելլէ: Շոգեկառքը կ՛անցնի Նիկոմիդիա, Պիլեճիկ, Էսկիշեհիր քաղաքները եւ Էնկիւրիէն (Անգարա) երկու կայան առաջ կանգ կþառնէ: Հոսկէ կը բաժնուին Այաշի աքսորավայրը ուղարկուելիք անձերը, որոնց մէջ է Շաւարշ Քրիսեան: Կառքերով կը տարուին Այաշ, ուր կը հասնին Ապրիլ 27-ի երեկոյեան մօտ: Կը բանտարկուին զօրանոցին մէջ: Այաշի բանտարկեալներէն ոմանք պատերուն վրայ ձգած են արձանագրութիւններ: Քրիսեան գրած է հետեւեալը. ,Շաւարշ Քրիսեան, Ապրիլ 14, 1914ե: Ապրիլ 14ը հին տոմարով է: Նոր տոմարով կþըլլայ Ապրիլ 27: Արձանագրած է Այաշ հասնելու թուականը:

Այաշի բանտի եւ Շաւարշ Քրիսեանի մասին յատկապէս որոշ տեղեկութիւններ մեզի հասած են բժիշկ Անդրանիկ Նագգաշեանէն: Բժիշկը կը գրէ. ,Ամէն առաւօտ մարմնամարզի դասընթացք մըն ալ ունէինք:

,Շաւարշ Քրիսեան, այդ կտրիճ եւ վառվռուն տղան, կը կառավարէր մեզ: Երեք կարգի վրայ կը շարուէինք եւ մէ՜կ, երկո՜ւ, երե՜ք… շարժումները կþընէինք:

,Շաւարշ Քրիսեան կը յանդիմանէր սխալ շարժումներ ընողները, որոնցմէ ամէնէն երեւելին Շահրիկեանն էր:

,Շահրիկեա՜նե, կը պոռար անդիէն մարմնամարզի դասատուն, եւ կարող իրաւագէտը, յանցանքի մէջ բռնուած տղու մը պէս, անմիջապէս ոտքերն ուղղելու կþաշխատէրե:

1915-ի Օգոստոսի կիսուն Այաշի աքսորականներէն մաս մը կը փոխադրուի Էնկիւրիի (Անգարա) բանտը: Կþենթադրուի, որ այդ խմբակին մէջ ըլլայ նաեւ Շաւարշ Քրիսեան: Խմբակը կը միացնեն էնկիւրիցի հայերու կարաւանի մը եւ քաղաքէն 4-5 ժամ հեռու գտնուող ձորի մը մէջ կը սպաննեն բոլորն ալ:

Քրիսեան բացառութիւն մըն էր եւ կարելի չէ կրկնօրինակել զայն, բայց ան հազիւ 20 տարիքը թեւակոխած` ատակ եղած է հայ կեանքին մէջ հսկայական փոփոխութիւններ ներմուծելու, անոր նահատակութեամբ ոչ թէ հայ ժողովուրդը, այլ համայն մարդկութիւնը մեծ կորուստ ունեցաւ:

avo_haig jololianՀԱՅԿ ՃՈԼՈԼԵԱՆ.- Հ.Մ.Ը.Մ.-ի հիմնադիրներէն Յ. Ճ. Սիրունիի եւ նշանաւոր մարմնամշակ-լուսանկարիչ Գրիգոր Ճոլոլեանի (Արաքս) կրտսեր եղբայրը:

Հայկ ծնած է 1893-ին: Նախնական եւ երկրորդական կրթութիւնը ստացած է ,Էսայեանե, ,Կեդրոնականե եւ ,Արդիե վարժարաններուն մէջ:

Ան փոքր տարիքէն նուիրուած է մարզական կեանքին: Մասնաւորաբար հետեւած է ֆութպոլի եւ դաշտային խաղերու: Եղած է ,Արաքսե եւ ,Տորքե մարզական միութեանց սիւներէն մէկը: Մասնակցած է պատերազմէն առաջ տեղի ունեցած հայկական ողիմպիական խաղերուն, ուր եղած է ֆութպոլի աստղերէն:

Հայկ մեկնած է Կարին` խճուղիներու շինութեամբ զբաղող ֆրանսական ընկերութեան մէջ իբրեւ երկրաչափի օգնական:

Զօրակոչի սկիզբը զինուորագրուելով իբրեւ երկրաչափի օգնական` թրքական բանակին մէջ ծառայած է նախ Կարին, ապա Սեբաստիա:

Հայկ Ճոլոլեան 1700 հայ զինուորներու հետ միասին զոհ գնաց Սեբաստիոյ մէջ, Շար Գըշլայի կոտորածին, թրքական բանակի մէջ ծառայող հայ զինուորականութեան սպանդի ժամանակ:

 

ՄԵԼՔՈՆ.- Մասնակցած է Մուշ-Սասուն շրջանի ինքնապաշտպանութեան եւ Թարգմանչաց վանքի կռիւին, այդ օրերուն պատանի հերոս Մելքոն իր քաջարի կեցուածքով կրցած էր դրսեւորել անձնազոհութեան ճշմարիտ արժէքը: Սկաուտ Մելքոն իբրեւ սուրհանդակ երբ կը գործէր, սահմանին վրայ կը ձերբակալուի եւ մահուան կը դատապարտուի Մուշի մէջ: Երբ Մելքոն նահատակուեցաւ ընդհամէնը, 15 տարեկան էր:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՆՇԱՆԵԱՆ.- Հիմնադիր Մագրի գիւղի “Սասուն“ մարմնամարզական միութեան: Իր անխոնջ ջանքերուն շնորհիւ “Սասուն“ միութիւնը 1914-ի Պոլսոյ միջազգային լիկի մէջ ֆութպոլի ախոյեան հանդիսացած էր:

Նահատակուած է նոյնպէս Մեծ եղեռնի օրերուն:

 

avo_kalousd arkhanianԳԱԼՈՒՍՏ ԱՐԽԱՆԵԱՆ.- Ետի Գուլէի որբանոցի սաներէն, խոնարհ նկարագիրի եւ խոնարհ ծագումի տէր երիտասարդ մը: Ան լաւ ֆութպոլիստ էր, լուռ գործունէութեամբ մարզիկ, չէր ուզեր ուրիշներէ փոխ առնուած յոյսերով ապրիլ:

Գործէն ետք Գում-Գաբուի եւ Ենի-Գաբուի աղքատ երիտասարդութիւնը կը համախմբէր եւ անոնց ֆութպոլ կը սորվեցնէր, կը քաջալերէր զանոնք` գնդակներ հայթայթելով: Վերջապէս, կարելին կ’ընէր իր ազդեցութեան տակ հաւաքելու կարելի եղածին չափ շատ թիւով երիտասարդներ, մարզանքի մաքուր ոգին եւ խաղերու մէջ իրարու հանդէպ ազնիւ գտնուելու բնութիւնը արմատացնելու համար:

Արխանեան քաջ գիտակցելով, որ ազգի մը զօրութիւնը իր երիտասարդութեան մէջ կը կայանայ, ուստի իր կարելին կþընէր, որ իր ազգին ծառայէր:

Գալուստ աղքատ երիտասարդներէ կազմած էր ֆութպոլի ,Որբանոցե եւ ,Արծիւե խումբերը:

Գալուստ Արխանեան հետագային քոլէճական Վահրամ Փափազեանին հետ կազմած էր Վոսփորի ,Արտաւազդե մարմնամարզական ակումբի ,Կետիկ փաշաե-ի մասնաճիւղը:

1914-ին, պատերազմի հռչակումէն ետք, երբ հայութեան ճակատագրին խոր եւ արիւնոտ փոսերը անմեղներու դիակները կը լեցնէին, թուրք ճիրաններէն չէր խուսափեր բնականաբար մարզիկ կամ որբն ալ: Արդարեւ, Գալուստ Արխանեան ալ իր ժողովուրդին ճակատագրին հետեւելով` կը ղրկուի Սուրիոյ Տէր Զօրի անապատները, անոր հետ էր նաեւ այլ հայ որբ փոքրիկ մը` Ազնիւ Գալուստը, որ շատ լաւ գիտէր` ի՛նչ ըսել է անտէր անտիրական որբ մը ըլլալ, ուստի տարագրութեան մէջ ամէն տանջանք ու տառապանք աչք առած, հակառակ անոր որ ինք արդէն ուտելու չոր հաց չունէր, ամէն միջոցի դիմելով, պատառ մը հաց կը ճարէր այդ փոքրիկին համար: Բայց ափսո՜ս, դժբախտաբար Տէր Զօրի մէջ Գալուստն ալ մարդանման գազաններու` թուրքերու կեր դարձաւ եւ նահատակուեցաւ:

 

ՅՈՎՀԱՆՆԷՍ ԳՈՐԵԱՆ (Օվիկ).- Պոլսոյ ,Ռոպերթե քոլէճի ուսանողներէն էր: Ան լաւագոյն աթլէթ եւ ֆութպոլիստ էր: Ա. Համաշխարհային պատերազմին զոհ գնաց Թիֆլիսի մէջ:

ՎԱՐԴԵՎԱՌ ԵԱՓՈՒՃԵԱՆ.- Բնիկ հաճընցի: Տարսոնի Ամերիկեան քոլէճի բարձրագոյն կարգի ուսանողներէն եւ նոյն ուսումնարանի մարզական ոգին: Հայ մարմնակրթական աշխարհին մէջ կարեւոր դերակատար: Վարդեվառ, աքսորուելով. նահատակուած է Տէր Զօրի մէջ:

ԳԷՈՐԳ ՔԷՐԷՍԹԷՃԵԱՆ.- Մագրի գիւղին ,Սասունե մարմնամարզական միութեան հիմնադիրներէն եւ ֆութպոլիստ նշանաւոր յետսապահ. զոհ գացած է Մեծ եղեռնի պատերազմին:

ԱՒԵՏԻՍ ԱՅՃԵԱՆ.- Զարգացած եւ ուսեալ երիտասարդ մը: Ծնած է 1892-ին, Արաբկիր: Նախնական եւ երկրորդական կրթութիւնը ստացած է Խարբերդի ֆրանսական քոլէճին մէջ, որմէ ետք անցած է Կ. Պոլիս եւ աւարտած` օսմանեան համալսարանի ուսողութեան ճիւղը, 1914-ին: Հակառակ արաբկիրցի ըլլալուն` սատարած էր Խարբերդի մարզական շարժման եւ Պոլսոյ մէջ մաս կազմած էր ,Տորքե մարմնակրթական միութեան: Ան Պիթլիսի մէջ բնակութիւն հաստատելով` իբրեւ ուսուցիչ կþաշխատէր թրքական վարժարանի մէջ: Նահատակուած է 1915-ին, տեղահանութեան:

 

ԶԱՐՄԱՅՐ-ՊՕՂՈՍ ԱՅՃԵԱՆ.- Ծնած է Մարտ 1897-ին, Սկիւտար, Իճատիէ: Նախնական կրթութիւն ստացած է թաղի ազգային վարժարանին մէջ, աւարտելէ ետք յաճախած է Նոր Դպրոց, ուրկէ շրջանաւարտ ելած է 1914-ին` իբրեւ վարժարանին առաջին եւ յաջողագոյն շրջանաւարտներէն մէկը: Ուշիմ, աշխատասէր, պարտաճանաչ, քաղաքավար, ազնիւ սիրտ ու հոգի կը կրէր եւ առաքինութիւններու մարմնացումն էր: Սիրած ու յարգած է իր ընկերներն ու դաստիարակները: Վարժարանին մէջ մասնաւոր յատկութիւն ցոյց տուած է գեղարուեստի եւ մարմնակրթանքի: Երկար ատեն մաս կազմած է Կոմիտաս վարդապետի երգչախումբին եւ իբրեւ սիրողական նկարիչ` արտադրած է լաւ նկարներ:

Պօղոս Այճեան եղած է Շաւարշ Քրիսեանի աշակերտներէն, մեծ դերակատար` Նոր Դպրոցի եւ այլ դպրոցներու մէջ սկաուտական շարժման տարածման մէջ: Մասնակցած է նաեւ ,Տորքե մարմնակրթական միութեան:

Համաշխարհային պատերազմի առաջին տարին պաշտօնավարած է իբրեւ ուսուցիչ Նոր Դպրոցի մէջ: Ապա թրքական բանակին մէջ ծառայած է իբրեւ թարգման եւ մինչեւ Ռումանիոյ լեռները մեկնեցաւ ծառայելու: 1917-ին ան վերադարձաւ ֆիզիքապէս քայքայուած ու այլեւս չկարողացաւ վերագտնել իր առողջ կազմը` յաւիտենապէս բաժնուելով իր սիրելիներէն:

ՂԱԶԱՐՈՍ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ.- Սանասարեան վարժարանի շրջանաւարտ, Չմշկածագի մերձակայ Ուչպեկի գիւղի վարժարանի մարզանքի ուսուցիչ:

ԳԷՈՐԳ ԹԵՐՃԻՄԱՆԵԱՆ.- Առաջին Հայկական Ողիմպիական խաղերու կազմակերպիչներէն:

ՊՕՂՈՍ ԶԵՆԷԵԱՆ.- Սկաուտական շարժման ներկայացուցիչներէն:

ԽԱՉԻԿ.- Վանեցի, հայկական բանակի մաքրամաքուր զինուորներէն, ընկերներուն կողմէ Առիւծ մակդիրը ստացած: Նշանաւոր ֆութպոլիստ էր, զոհ գնաց հայ եւ թուրք պատերազմին:

Վերոնշեալ անուններէն զատ կþարժէ նշել, որ բնականաբար կան նահատակուած բազմաթիւ մարզիկներ, որոնց անունները դժբախտաբար անհասանելի եղած են մեզի: Օրինակ, Սեբաստիոյ ,Պարթեւե ակումբի 1900-ականներու թեթեւ աթլեթի մարզիկներուն մեծ մասը զոհ դարձաւ Հայոց Ցեղասպանութեան, կամ` Այնթապի ,Համազասպե ֆութպոլի խումբի անդամներ, որոնք նոյնպէս իրենց այն ընկերներուն ճակատագիրը ունեցան եւ զոհ գացին Մեծ եղեռնին:

1914-1918 Ա. Համաշխարհային պատերազմի տարիներուն ստեղծուած աւանդութիւնները Մեծ եղեռնի պատճառով ընդհատուած են, սակայն Մուտրոսի զինադադարէն ետք, 1918 Նոյեմբեր 1-ին ստեղծուած է Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միութիւնը (Հ.Մ.Ը.Մ.), որուն հիմնադիրները եղած են` Գրիգոր եւ Լեւոն Յակոբեան եղբայրները, Տիգրան Խոյեանը, Հայկ Ճիզմէճեանը, Վահրամ Ս. Փափազեանը, Քարլօ Շահինեանը, Յակոբ Ճ. Սիրունին, Բիւզանդ Կէօզիւպէօյիւքեանը եւ Գրիգոր Մերճանոֆը. վերոյիշեալները կազմեցին առաջին խարիսխը` իբրեւ կեդրոնական վարչութիւն, քանի մը բացականեր կցելով իրենց, ինչպէս` Յ. Հինդլեանը, Ժ. Խորասանճեանը եւ այլն: Միութեան նպատակը զինադադարէն ետք վերադարձող հայութեան, յատկապէս երիտասարդութեան եւ որբերու համախմբումն էր: Տպագիր օրկանը ,Հայ սկաուտե հանդէսն էր (խմբագիր` Կարօ Ուշագլեան):

Տեղին է նշել, որ Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միութիւնը իր ստեղծման առաջին օրն իսկ արդէն զօրաշարժի ենթարկած էր իր շարքերը` խնամելու համար հազարաւոր հայ փոքրիկ որբեր: Ղալաթիոյ (Կալաթա) եկեղեցւոյ շրջափակին եւ Սկիւտարի մէջ անոնք հիմնեցին ԱՌԱՋԻՆ ՁՐԻ ԴԵՂԱՐԱՆԸ եւ ՇԱՐԺՈՒՆ ՀԻՒԱՆԴԱՆՈՑԸ, Հ.Մ.Ը.Մ.-ականներ այդ աշխատանքին համար լծուած են եւ ամէն ջանք ի սպաս դրուած` այդ գործի յաջողութեան: Երկու ամսուան ընթացքին 1500 գաղթական հիւանդներ խնամուած են: Հ.Մ.Ը.Մ.-ի առաջին Կեդրոնական վարչութեան առաջին տեղեկագիրը Նոյեմբեր 1, 1918-էն Հոկտեմբեր 1, 1919 ժամանակաշրջանը կþընդգրկէ: Որբահաւաքի եւ խնամատարութեան աշխատանքի համար առաջին իրագործումը եղած է, երբ 1920-ին Ս. Զատկուան տօնին առիթով, Պոլսոյ թաղերը ողողուած էին տարազաւոր Հ.Մ.Ը.Մ.-ական ,ՆՈՐ ԲՈՂԲՈՋՆԵՐե-ը: Օրուան բաժնուած քոքարթներու վերտառութիւնն էր` “ՅԻՇԵՆՔ ՄԵՐ ՈՐԲԵՐԸ“: Հայ ժողովուրդը յիշեց իր որբերը եւ իր կարելին ըրաւ:

Հ.Մ.Ը.Մ. վերականգնեց աւանդոյթը եւ 1919-1922 կազմակերպեց Հայկական Ողիմպիական խաղեր: Այսօր Հ.Մ.Ը.Մ.-ը աշխարհի տարածքին ունի 100-է աւելի մասնաճիւղեր:

Վերջապէս, Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին, հայ մարզիկներէ բացի, բնաջնջումի եւ կորուստի մատնուեցան բազմաթիւ հայկական մարզական ակումբներ, մարզական ընկերութիւններ, մարզական կառոյցներ, մարզական հանդէսներ, խմբագրատուներ, մարզադաշտեր եւ այլն: Կողոպտուեցան եւ իւրացուեցան առաջնակարգ մարզիկներու ախոյեանական արժէքաւոր շքանշանները, մետալները, բաժակները ու վաւերաթուղթերը, նաեւ` մարզական սարքաւորումները:

Թրքական բռնակալութեան ցեղասպանական քաղաքականութիւնը, ինչպէս քաջ գիտենք, ընդգրկեց Օսմանեան կայսրութեան բոլոր հայաբնակ վայրերը: Հետեւաբար նաեւ հազարաւոր հայ մարզիկներու բնաջնջումը իրագործուեցաւ թէ՛ իրենց բնակած վայրերուն մէջ, թէ՛ բռնագաղթի ճանապարհներուն եւ թէ՛ աքսորավայրերու մէջ, Միջագետքի անապատներուն մէջ, յատկապէս` Տէր Զօր, Ռաս Ուլ Այն, Մարկատէ, Շատտատէ: Մազապուրծ փրկուածները բնակութիւն հաստատած են տարբեր երկիրներու մէջ:

Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին նահատակուած կամ այդ ճամբուն վրայ այլ-այլ պատճառներէ մահացած մարզիկներու թուային պատկեր մը յայտնաբերելու համար թուաբանական նոյնիսկ պարզ հաշիւ մը կրնայ երեւան հանել անոց թիւը մօտաւորապէս: Այսպէս, օրինակ, հայկական շուրջ 100 մարզական ակումբներ երբ կը գործէին ամբողջ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին եւ այդ ակումբներէն ամէն մէկը եթէ 20 մարզիկ ունենար (տրուած թիւէն աւելին կար) արդէն ընդհանուր գումարը կ՛ընէ 2000. սակայն մեր ուսումնասիրութենէն ի յայտ կու գար, որ թիւը ասկէ մեծ էր եւ անոնց կէսէն աւելին ստոյգ նահատակուած է, բայց անոնց անունները, ափսո՜ս, անգտանելի են մեզի:

ՎԵՐՋԱԲԱՆ

,Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին նահատակուած եւ մահացած հայ մարզիկներըե ուսումնասիրական այս աշխատանքը եզրակացնելով` կþընդգծենք, որ երիտթուրքերուն կազմակերպած դժոխային սպանդի զոհեր դարձան արեւմտահայ մարզիկները նաեւ, որոնք ոչ միայն մեծ աւանդ ունին հայ ժողովուրդի հարուստ մարզաշխարհին մէջ, այլեւ վիթխարի ծառայութիւններ մատուցած էին Թուրքիոյ մարզական աշխարհի զարգացումին:

Մեր ուսումնասիրութիւնը կատարելագործելու համար թէեւ հետազօտական մեծ աշխատանք տարինք` պրպտելով բազմաթիւ փաստաթուղթեր, լուսանկարներ, մարզական պարբերականներ եւ այլ անտիպ աղբիւրներ, ինչպէս նաեւ` Մեծ եղեռնէն վերապրողներու կարեւորագոյն վկայութիւններ, որ երեւան հանենք բազմաթիւ նահատակ մարզիկներու անուններ, սակայն դժբախտաբար կարելի չեղաւ մարզիկներու անհատական կենսագրութիւններու առումով աւելի ամբողջական անուանացանկ մը երեւան յայտնաբերել արխիւներու չգոյութեան պատճառով:

Մեր կարգին, կրցանք աչքէ անցընել նահատակ երեւելի եւ կամ այլ անձնաւորութիւններու կենսագրութիւնները, որոնք թուղթին յանձնուած էին վերապրողներու կամ հետագային անոնց պարագաներուն կամ հարազատներուն կողմէ` իբրեւ զոհ ու ականատես Մեծ Եղեռնին, որ թուղթին յանձնուած է բորենակերպ թուրքերու կատարած լրբութիւններն ու ոճրագործութիւնները:

Այս ուսումնասիրական աշխատանքը եզրակացնելով` պէտք է ըսել, որ Օսմանեան կայսրութեան մէջ մարզական աշխարհի մեծ ջատագով Շաւարշ Քրիսեանն ու անոր հայ ընկերակիցները 1915-ի Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին թուրքերը բոլորն ալ անխնայ եւ անխտիր սպաննեցին: Այսպէս վարձատրած են երախտամոռ օսմանները, նաեւ հայ ականաւոր մարզիկները:

Արդարեւ, թուրքը 1.5 միլիոն զոհ խլած է հայ ժողովուրդի զաւակներէն, ու մինչեւ այսօր կը մերժէ խոստովանիլ իր ոճիրը եւ հատուցում կատարել զոհին:

Հայոց Ցեղասպանութիւնը ըլլալով Հայ Դատի մէկ բաղադրիչ օղակը, հետեւաբար, Հայ Դատի պայքարը ամէնօրեայ ապրում է, հայօրէն ապրելու, հայօրէն գործելու ու կամք պահանջող հաւատք: Ուստի, Հայոց Ցեղասպանութեան 100-ամեակի առիթով ,Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակաշրջանին նահատակուած եւ մահացած հայ մարզիկներըե աշխատութիւնը թող պահանջատիրութեան մէկ օղակը սեպուի, իսկ միւս կողմէ` սրբադասուած նահատակներու, այս պարագային նահատակ, թաղուած ու անթաղ, անուանի թէ անանուն մարզիկ սուրբերու շիրիմներուն թող ծաղկեպսակ ըլլայ:

Մենք կը շարունակենք աշխատիլ յանուն ճշմարտութեան, յիշողութեան եւ արդարութեան:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles