ՀԱՅԵՐԸ ՏԷՐ ԶՕՐԻ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ
Յատուկ «Հայրենիք»ին համար պատրաստուած, յօդուածագիր՝ Աւօ Գաթրճեանի այս ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն Սուրիահայ զանազան գաղթօճախներ եւ անոնց ետին գտնուող հարուստ պատմական անցեալը:
Նաեւ, շաբաթներու վրայ երկարող «Հայերը Սուրիոյ Պատնութեան Մէջ» յօդուածաշարքը կ՛ընդգրկէ կարգ մը անտիպ նկարներ, որոնք կը պատկանին յօդուածագրին, որ սոյն ուսումնասիրութեան համար օգտագործած է Սուրիոյ տարածքին մեր շրջաքայութեան ընթացքին հետազօտական, ականատեսի եւ ականջալուրի ու մանաւանդ անձնական գրադարանի արխիւներ, նաեւ Բերիոյ Հայոց Թեմի Ազգային Առաջնորդարանի արխիւային նիւթեր եւ այլ հրատարակութիւններ:
Սուրիան այն երկիրն է, դէպի ուր հայ ժողովուրդը իր պապենական հողէն բռնի քշուած եւ ցեղասպանութեան ենթարկուած է, այդտեղ կը գտնուին այդ մէկը վկայող Տէր Զօրը եւ Մարկատէն, որոնք մեզի համար սրբավայրի վերածուած եւ փիւնիկի նման յարութիւն առած ըլալուն համար մեծ նշանակութիւն ունին:
Տէր Զօր կամ Տէր Էլ-Զօր (արաբերէն՝ دير الزور) Սուրիոյ հիւսիս-արեւելեան կողմը, ընդարձակածաւալ անապատային շրջանի մը մէջ կը գտնուի: Դամասկոսէն 432 քմ հեռավորութեան վրայ, իսկ Հալէպէն 330 քիլոմեթր դէպի արեւելք, Եփրատ գետի եզերքը, անապատի ճիշդ պորտին վրայ:
Պատմականօրէն դիտուած, Տէր Զօրը անապատային այդ շրջանի կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկն է, առեւտուրի, վաճառականական յարաբերութեան հանգոյց քաղաք մը, Հալէպ-Թաւրիզ ճամբուն վրայ:
Տէր Զօր քաղաքը այնպիսի վայրի մը մէջ գտնուած է, զոր զանազան քաղաքակրթութիւններ անցած են: Այս մէկնակէտեն ելլելով, պատմութեան ընթացքին Տէր Զօրի անուանումի մասին եղած են տեսակաւոր յայտնաբերումներ, բացատրութիւններ եւ անուանակոչումներ: Հետեւաբար, քաղաքը զանազան հանգրուաններու եւ ճնշումներու տակ կրած է անուանական փոփոխութիւններ, հռոմէական ժամանակաշրջանին, Եփրատ գետի վրայ հին եւ մեծ քաղաք Տէր Զօրը կը կոչուէր «Ազորա» անունով, իսկ յոյները զայն կը կոչէին «Ազուարա»: Օմայատններու ժամանակաշրջանին կը կոչուէր «Տէր ալ-Հաթլիֆ», իսկ տասներորդ դարուն ան կոչուեցաւ «Ատ-Տէր» անունով: Անցեալի կարգ մը եւրոպացի ճանապարհորդներ զայն կոչած են «Տէր ալ-Ասաֆիր» (թռչուններու վայր), այդտեղ բազմաթիւ թռչուններու գոյութեան պատճառով: Տրուած է, նաեւ «Աժուժ» (արաբերէն «աժաժ» կը նշանակէ մրրիկ) անունը, յաճախակի մրրիկի պատճառով: Կոչուած է նաեւ «Տէր առ-Ռումման» (նուռի վայր)՝ նռնենիներու առատութեան պատճառով: «Ատ-Տէր» անունը գործածուած է մինչեւ 1864 թուականը՝ «Տէր» արաբերէն կը նշանակէ վանք, հետեւաբար «Տէր» կոչուած է արուեստական բլուրի մը մէջտեղը գոյութիւն ունեցող հոգեւորականներու վանքը ակնարկելով:
Իսկ անապատի բնակիչները զայն կոչած էն «Տէր աշ-Շուաար», այսինքն` բանաստեղծներու վայր (Շուաար, եզակին՝ շաէր, արաբերէն կը նշանակէ բանաստեղծ), քաղաքին մէջ բազմաթիւ բանաստեղծներու գոյութեան համար:
Կ’ըսուի նաեւ, թէ Տէր Զօր բառը առնուած է ասորի «Տէր Զաուր» անուանումէն, որ ճանչցուած էր, իբրեւ փոքր վանք: Ինչպէս նաեւ «Տէր ար-Րըհպան» (վարդապետներու վայր):
Օսմանցիներու ժամանակաշրջանին «Ազ-Զօր» բառը աւելցուած է «Տէր»ին քով, նկատի առնելով որ «Զօր» կը նշանակէ խիտ ծառեր` Եփրատ գետի եզերքին պարտէզներու եւ ծառերու առկայութեան պատճառով:
Օսմանեան վարչական կարգաւորումներու ժամանակ (տասը հիժրի) կը կոչուէր «Տէր ար-Րահպա»: Իսկ 1864-ին օսմանեան երկրորդ վարչական կարգաւորումներու ժամանակ Տէր Զօրը դարձաւ «Մութասարիֆիէթ Տէր ըզ-Զօր», անջատուած Հալէպէն, ուր թրքական տիրապետութիւնը տեւեց մինչեւ 1918: Շատեր կ’ենթադրեն, որ «Ազ Զօր» թրքերէն բառ է եւ կը նշանակէ դժուարութիւն, մինչ «Ազ Զօր» արաբերէն կը նշանակէ անտառ: Օսմանցիները զայն կոչած են, իբրեւ բարդ բառ «Տէր ըզ-Զօր», հետեւեալ բացատրութեամբ. «Տէր» կը նշանակէ վայր կամ տուն (արաբերէն՝ տար), սակայն պետեւիներուն մօտ ընդունուած էր «Ատ-Տիրա», որ կը նշանակէ վայր:
Արդարեւ, Տէր Զօր 1918-էն ետք «Լիուա ազ-Զօր», իսկ երեսունականներէն մինչեւ օրս՝ «Տէր Զօրի նահանգ»:
Ժամանակի ընթացքին Տէյր էզ-Զօր անունը աղաւաղուած է եւ օգտագործուած տարբեր ձեւերով, օրինակ` Տէր Զօր, Դեր Զոր, Տէյր-էլ-Զօր, իսկ անգլերէն Deir ez Zor, Dayr az-Zawr, Deir al-Zur…:
Օսմանեան տիրապետութեան շրջանին Տէր Զօր մաս կազմած է Հալէպի վիլայէթին, որպէս առանձին մութասարիֆութիւն:
Համաշխարհային Առաջին պատերազմին, երբ տակաւին Սուրիոյ հիւսիս-արեւելեան շրջանը չէր ենթարկուած շինարարական զարգացման եւ չէր հասած մարդաբնակ եւ շէն վիճակին, առաւելաբար անապատ էր Տէր Զօր քաղաքի շրջակայքը՝ չոր, արեւակէզ եւ ամայի:
Տէր Զօրի ժողովուրդը կը գործածէ Եփրատի ջուրը, որուն վրայ զտարաններ զետեղուած են: Քաղաքի հիւսիսային կողմը, 5 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ, ան կը բաժնուի երկու ճիւղաւորումներու, փոքր եւ մեծ Եփրատ: Ասոնց վրայ շինուած են կամուրջներ: Երկու գետերու 5 քիլոմեթր երկայնքին կը գտնուին բազմաթիւ պարտէզներ, ժողովուրդին հայթայթելով ընտիր պտուղներու զանազան տեսակներ: Հոս առատ են թութն ու հոտաւէտ խնձորները, պանիր, իւղ ու մածունը, ինչպէս նաեւ բանջարեղէններու տեսակները:
Օդն ու ջուրը սքանչելի են եւ առողջապահական բոլոր տուեալներով օժտուած:


