ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԵՐԱՆԿԱԽԱՑՄԱՆ 25-ԱՄԵԱԿ.- ԻՐԱՒՈՒՆՔ ՈՒՆԻ՛ՆՔ ԵՐԿՈՒ ԱՉՔՈՎ ԽՆԴԱԼՈՒ

Ս. ՄԱՀՍԷՐԷՃԵԱՆ Կար ու չկար, Խորհրդային Միութիւն անունով բռնատիրական կայսրութիւն մը կար, որ ապրեցաւ շուրջ 70 տարի, իր կարմիր մականին ուղղակի կամ անուղղակի ազդեցութեան տակ պահեց բազմատասնեակ երկիրներ՝ Ասիայէն մինչեւ Կովկաս ու Եւրոպա, զանոնք ենթարկեց բազմապիսի այլափոխութիւններու, որոնց հետքերը մինչեւ օրս կը յամենան անոնց կեանքին մէջ։ Օր մըն ալ, շուրջ 30 տարիներ առաջ, կայսրութեան պարիսպները սկսան ճաթիլ, ստեղծեցին հարցականներ. հզօր կայսրութիւնը կրնա՞յ փուլ գալ... փուլ պիտի գա՞յ...։ Շուտով հասան պարիսպին պատերը սասանող դէպքեր. Արեւելեան Եւրոպայի երկիրներուն մէջ ծայր տուին անջատողական շարժումներ, ստեղծելով նոր հարցականներ. արդեօք Հունգարիոյ, Լեհաստանի ու Չեխոսլովաքիոյ 50ականներու, 60ականներու անվաղորդայն շարժումներուն կրկնութեա՞ն ականատես պիտի ըլլայ աշխարհը... Մոսկուա դարձեալ երկաթեայ կօշիկներով պիտի ճզմէ՞ ըմբոստները... Պարանաձգութեան տարօրինակ խաղը երկարեցաւ քանի մը տարուան վրայ, անջատողական-անկախական ճիգերը ենթարկելով վերիվայրումներու. յետոյ, 1989ի ամրան ու աշնան, դէպքերը մտան անդառնալի ճամբու մէջ. փուլ եկաւ ո՛չ միայն Պերլինի Պատը, այլ կայսրութեան խարխլած պարիսպները տեղի տուին յաջորդ երկու տարիներուն եւ Վարշաւայի Ուխտի անդամ երկիրները դրին դէպի անկախութիւն տանող արիւնալի ու անարիւն ուղիներու մէջ, վարակելով ներքին օղակը՝ նոյնինքն Խորհրդային Միութիւնը բաղկացնող երկիրները։ 80ականներու կէսերուն աներեւակայելի թուացող վիճակ մը իրականութիւն դարձաւ. Արեւելեան Եւրոպայի «արբանեակ երկիրներ»ը դարձան անկախ, մէկ քանին տարանջատուեցան, ծնունդ առին նոր հանրապետութիւններ, յուշելով երկու աշխարհամարտերուն նախօրեակի աշխարհագրութիւնը։ Խորհրդային երկիրներու պարագան ունեցաւ որոշապէս տարբեր ճակատագիր. Մոսկուայի համար երէկ անհանդուրժելի թուացող քայլեր դարձան իրողութիւն. Միութեան անդամ երկիրները անկախութիւն հռչակեցին մէկը միւսին ետեւէ, անոնցմէ ոմանք շուտով յարեցան դէպի Արեւմուտք, ուրիշներ փորձեցին եւ, ենթակայական ու առարկայական պայմաններու անսալով՝ նոր դիմագիծով մը պարուրեցին ի՛ր կարգին անկախ հանրապետութիւն դարձած Ռուսիոյ հետ իրենց յարաբերութիւնները...։ Բնականաբար, յիշեալ իրադարձութիւնները միայն աշխարհի Արեւելեան Կայսրութիւնը յուզող ու զայն տարանջատող զարգացումներ չէին, այլ անոնց արձագանգները լսուեցան արեւմտեան աշխարհին ու այլ գօտիներու մէջ, մէկ խօսքով՝ ամբողջ աշխարհի տարածքին, որ ինքզինք գտաւ համաշխարհային նոր համակարգի մը կազմաւորման ոլորապտոյտին մէջ. Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք, կարգ մը գօտիներու մէջ ստեղծուեցան արիւնալի փոթորիկներ, որոնցմէ մաս մը շուտով մարեցաւ մեղմ ու ահաւոր հետեւանքներով, իսկ այլ փոթորիկներ ապրեցան վատթարացող փուլեր, երկարաձգուելիով մինչեւ ներկան։ *** Վերոյիշեալ զարգացումները հպանցիկ, ոչ ամբողջական ուրուագիծը կը կազմեն այն կացութիւններուն, որոնց մէջ վերստին անկախութիւն շահեցաւ նաեւ մեր հայրենիքը՝ Հայաստանը։ Եւ այս տարի, վերանկախացման 25րդ տարեդարձը կը տօնենք, մեր աչքերը սեւեռած Սեպտեմբեր 21ին, առանց մոռնալու, որ անկախութեան հռչակումը բնական արդիւնքն էր ամիս մը առաջ տեղի ունեցած՝ անկախութեան հանրաքուէին, ինչպէս նաեւ այն եղելոյթին, որ այսօր մեր նորագոյն պատմութեան մէջ լուսաւոր գիրերով արձանագրուած է Արցախեան Շարժում խորագիրին տակ։ Բաղդատած ճակատագրակից այլ երկիրներու, մեր հայրենիքին անկախութեան հռչակումը եղաւ ընդհանրապէս անարիւն, թէեւ Արցախեան Շարժումը այլապէս դուռ բացաւ քաղաքական թէ զինուորական արիւնահեղութեանց։ Իրաւունք ունինք անխառն հպարտանքով տօնելու մեր անկախութեան տարեդարձը, Հայաստանի մէջ թէ աշխարհի չորս ծագերուն։ Շատ ալ կարեւոր չէ վերյիշել, թէ ինչպիսի՞ երկմտանքներ հայրենաբնակ ու աշխարհացրիւ հայութիւնը տարուբերեցին անկախութեան հռչակման քայլին դիմելու նախօրեակին։ Փաստը այն է, որ Խորհրդային Միութիւնը կը տարանջատուէր, անոր անդամներուն կը ներկայանար պատմական առիթ մը, պէ՛տք էր քայլ պահել պատմութեան իրադարձութիւններուն հետ, անկախութեան հռչակումէն այլ ընտրանք գոյութիւն չունէր, պիտի չունենար ալ։ 1920ական տարիներէն մինչեւ 80ականներու վերջերուն անհաւատալի թուացողը՝ 25 տարի առաջ դարձաւ իրականութիւն, Խորհրդային Հայաստանը հռչակուեցաւ Հայաստանի անկախ հանրապետութիւն, մեր հայրենիքին մէջ վերականգնեցան այն արժէքներն ու աւանդները, որոնք անթեղուած՝ աւանդ մնացած էին 1918ի հանրապետութենէն։ Այսօր, 25 տարի ետք, կարելի է երկարօրէն խորհրդածել իրագործուածներուն ու իրագործելիներուն մասին, սակայն ամէնէն լայնածիր քննարկումն ալ պիտի չըլլայ համապարփակ։ Հետեւաբար, կը բաւարարուինք քանի մը ընդհանուր գիծերով, որոնք եթէ ցնծութեան ժպիտով ու ազգային հպարտանքով կը շողացնեն մեր մէկ աչքը, ափսոս, մեր միւս աչքը կը լեցուի թախիծովի... *** Անկախութեան տարիները ուրախ ու հպարտ աչքով կը դիտենք, ի տես կարգ մը շօշափելի իրագործումներու, որոնք արձանագրուած են մեր ժողովուրդին ու հայրենիքին հոգեկան ու ֆիզիքական կեանքերուն մէջ։ Անվիճելի ցնծութեան աղբիւր է նոյնինքն անկախութեան գոյառումն ու պահպանումը, հակառակ բոլոր այն փոթորիկներուն ու տագնապներուն, որոնք կը վրդովեն հայութեան կեանքը։ Անկախ պետականութեան փաստը հերքած է նախորդ տասնամեակները որոշ կարօտաբաղձութեամբ դիտելու ոմանց մտածողութիւնը, եւ սա, ինքնին, մեր այսօրուան խինդին ամէնէն շօշափելի հիմնաքարն է։ Ուրախալի իրագործումներ են արդիականացման արտայայտութւինները։ Մեր հայրենիքը այսօր ինքզինք հետզհետէ աւելի ամուր քայլերով կþամրացնէ աշխարհի ու ժողովուրդներու քարտէսին վրայ, զանազան մարզերու մէջ արձանագրուած նուաճումներով։ Գիտական, մշակութային, մարզական, քիչ մըն ալ տնտեսական-արտադրողական, մէկ խօսքով՝ Քաղաքակրթութիւն մարմնաւորող բնագաւառներու մէջ, հայն ու Հայաստանը տարուէ տարի աւելի շօշափելի ներկայութիւն են աշխարհի կեանքին մէջ։ Կան անուրանալի նուաճումներ, որոնք վստահաբար կարողականութիւնը ունին զսպանակելու նոր իրագործումներ։ Յիշեալ կալուածներուն մէջ արձանագրուած յառաջխաղացքին կողքին, ու թերեւս անկէ աւելի՛ կարեւոր իրագործում արձանագրուած է մեր ժողովուրդին, մասնաւորաբար հայրենի ժողովուրդին հոգեբանութեան մէջ. բացատրենք թէ ինչպէ՛ս, որովհետեւ այս կէտին մասին չենք արտայայտուիր առհասարակ, թէեւ կը զգանք ու կþապրինք զայն։ ...Անկախութեան հռչակման հանգրուանին ու անմիջապէս յաջորդող փուլին, մեր երկիրը կլանուեցաւ Արցախի ազատագրական արդար շարժումին մէջ, որ մեզի արժեց մարդկային ու նիւթական հսկայական կորուստներ, սակայն բերաւ յաղթանակելու մեր կարողութեան իրազեկութիւնը, եւ այդ՝ ի հեճուկս շրջանային ու միջազգային գործօններու եւ արգելակներու։ Այդ օրերուն, այսինքն՝ Շուշիի ազատագրման, Լաչինի անցքին մաքրագործման, Աղտամի ու Քելբաջարի դաժան մարտերու օրերուն, երբ Երեւանի մօտ ծաւալ կը ստանար Եռաբլուրը ու Հայաստան կþապրէր թուրք-ազերիական շրջափակումի ամէնէն ծանր օրերը, կար սննդամթերքի, ջուրի, ջեռուցման տագնապ՝ մեր երկրին մէջ կը հնչէր դաժան ընտրանք մը. զիջիլ Արցախը եւ վայելել աւելի յարմարաւէտ պայմաններ։ Հայաստանի իշխանութեան վրայ եղող օղակներու մէջ իսկ նման տրամաբանութիւն որոշ ծիլեր արձակած էր... արտաքին ներշնչումներով, ու այդ տրամադրութիւնը, արտայայտութիւն գտնելով լրատուական-մեկնաբանական դրսեւորումներու մէջ, հայրենի ժողովուրդին մտայնութեան մէջ ալ ուրուագծած էր նման մտածողութիւն. «Մեղք չե՞ն մեր մատաղ տղաքը... Եթէ Ղարաբաղը յանձնենք Ատրպէյճանին, փոխարէնը կրնանք ունենալ խաղաղութիւն եւ վերջ՝ շրջափակումի...»։ Թէեւ այս մտածողութիւնը համատարած չէր, սակայն բաւական տիրական էր հրապարակին վրայ։ Բարեբախտաբար ատիկա վիժեցաւ ու ձախողութեան մատնուեցաւ, հակառակ, ինչպէս ըսինք, արտաքին որոշ ներշնչումներու եւ խոստումներու (որոնք դարակներու մէջ պահ կը մնան յամենայնդէպս), եւ ժողովուրդին հետ ղեկավարութիւններ վերահասու եղան այն ճշմարտութեան, որ առանց Արցախի, Հայաստանի ապագան երաշխաւորուած չէ, շուտով նման առաջարկներ կրնան ուրուագծուիլ Զանգեզուրի եւ այլ գօտիներու մասին։ Մինչդեռ, Արցախեան Շարժումը, անկախութեան վերականգումին հետ ու անոր զուգահեռաբար՝ առաջին քայլը կը կազմէր հայկական հողերու հաւաքագրման, գրաւեալ, բռնագրաւեալ ու մաքսանենգուած հողատարածքներու վերատիրացման...։ 25 տարիներուն բերած հոգեփոխութեան, կամ՝ հայկական ինքնութեան ու իրաւատիրութեան արտայայտութեան ամէնէն պեճախօս փաստին ականատես կþըլլանք՝ երբ Արցախի սահմանները հանապազօրեայ հերթականութեամբ յարձակումներու կþենթարկուին ազերիական բանակներուն կողմէ, կու տանք զոհեր ու վիրաւորներ, այս տարի ապրեցանք Ապրիլեան Օրերը. հայուն մտածողութենէն դուրս վանուած է այն ընտրանքը, թէ Արցախը Ատրպէյճանի յանձնելով՝ Հայաստան խաղաղութիւն կրնայ գտնել ու ապրիլ աւելի բարօր։ Ընդհակառակն, Հայաստանէն ու ներքին ու արտաքին սփիւռքներէն երիտասարդներ, զէն ի ձեռին, Արցախ փութացին անցեալ Ապրիլին, աչք առին նահատակուիլ, որովհետեւ բոլորին, բոլորի՛ս միտքերուն մէջ ամրագրուած է յիշեալ ճշմարտութիւնը։ Եւ սա՝ անկախութեան ամէնէն թանկարժէք պտուղներէն մէկն է, ամբողջ ժողովուրդի՛ն իրագործումներէն մէկը, ի հեճուկս կարգ մը իշխանաւորներու եւ իշխանատենչերու այն մտածողութեան, որ կարելի է ու պէտք է կարգ մը հողերու շուրջ սակարկութեան նստիլ՝ ի խնդիր խաղաղութեան ու բարօրութեան։ Արցախն ու Հայաստանը 25 տարի առաջ ոչ ըսին աւելի դժուար ընտրանքներու... Մեր ժողովուրդը գիտէ, որ որեւէ դրացիի տալիք հող չունինք, հողային պարտք չունինք, այլ ընդհակառակն պարտատէր ենք, ահագին առնելի՛ք ունինք։ Հոգեփոխութեան զուգահեռ, անկախութեան 25 տարիները արձանագրած են նաեւ այլ կարեւոր նուաճում մը, որ արձագանգ մըն է Հայաստանի անդրանիկ հանրապետութեան օրերուն տեղի ունեցան կենսական իրագործումի մը։ Հազիւ 10-12 հազար քառ. քիլոմեթրի վրայ ծնունդ առած 1918ի հանրապետութիւնը, երեւակայելի ու աներեւակայելի ամէն դժուարութիւն յաղթահարելով ու վերիվայր շրջելով արտաքին պարտադրանքները՝ ընդարձակեց մեր հայրենիքին սահմանները եւ շուրջ 30 հազար քառ. քլմ. տարածք մը ժառանգ թողուց Խորհրդային Հայաստանին։ (Դժբախտաբար խորհրդային տարիներուն Հայաստանը եղաւ «առատաձեռն» ու Ստալինի «կնքահայրութեամբ» Նախիջեւանն ու Արցախը ակամայ «նուիրեց» Ատրպէյճանին)։ Վերանկախացած Հայաստանը այսօր իրողապէս վերատիրացած է Արցախին ու աչքերը սեւեռած է դէպի հայապատկան այլ հողամասեր։ Մեր մէկ աչքը հրճուանքով կը ժպտի, ի տես բազմաթիւ կալուածներու մէջ արձանագրուած այլ իրագործումներու։ Այսպէս՝ վերոյիշեալներուն կողքին, արտերկրի հայութեան ու հայրենիքին միջեւ պատնէշներ չկան այլեւս, հայրենիքը գործնապէս սեւեռակէտ է շատերու համար։ Տակաւին, կարելի չէ անտեսել անկախութեան բերած այն բարիքները, որոնք այսօր Հայաստանի մէջ հասցուցած են երիտասարդ ու ստեղծագործելու ատակ սերունդ մը, որ հայրենաշինութեան գետին վրայ ասպարէզ կը փնտռէ ու ձեռք կþերկարէ արտերկրի հասակակիցներուն... Այս բոլորը խինդ ու ժպիտ կը բերեն մեր մէկ աչքին, սակայն, ափսոս, միւս աչքը կը մնայ թախծոտ։ *** Անկախութեան 25ամեակը տօնելու պահուն, ինչո՞ւ չի ժպտիր մեր միւս աչքն ալ։ Պատճառները բազմաթիւ են ու բազմայարկ, յաճախ առիթ կու տան ներքին խլրտումներու եւ ըմբոստացումներու, որոնք դժուարին վիճակի կը մատնեն թէ՛ իշխանութիւնները, թէ՛ ժողովուրդը եւ թէ համայն հայութիւնը։ Կարելի՞ է ժպիտով ու ցնծութեամբ դիտել Հայաստանը հայաթափումի տանող կացութիւնը եւ անոր տնտեսական-ընկերային հետեւանքները, մինչդեռ անցեալ 25 տարիներուն, պէտք էր ստեղծել հայրենադարձի տրամաբանական հոսանքներ ու Հայաստանի բնակչութիւնը պէտք է արձանագրէր աճ, «Արի տուն»ը պէտք է դուրս գար քարոզչական իր բովանդակութենէն, անկախ՝ Միջին Արեւելքի մեր օճախները տագնապի մատնող ծանօթ իրադարձութիւններէն։ Հայաստանի մէջ հասակ առնող ու իրագործումներու պատրաստ երիտասարդութիւնը կամ երէց սերունդի հաճարեղ անդամները ինչո՞ւ ստիպուած պիտի ըլլան լքելու հայրենիքը եւ ապրուստ որոնեն այլ երկիրներու մէջ, շատեր՝ Հայաստանը վերջնականապէս լքելու եւ այլուր մնայուն կեցութիւն հաստատելու հոգեբանութեամբ։ Որեւէ ժողովուրդի պարագային, կը պատահի, որ փոքրամասնութիւն մը նախընտրէ այլ երկիր տեղափոխուիլ, սակայն երբ երկրի մը ժողովուրդին մէկ-երրորդը կը դիմէ վերջնական արտագաղթի ու հայրենալքումի, իրաւունք ունի՛նք ըսելու, թէ «նեխած բան մը կայ Դանիոյ թագաւորութեան մէջ»։ Ու նեխածութիւնը կու գայ իշխանաւորներու ու անոնց ետին կանգնող փոքրամասնութեան մը շահամոլութեան ու անձնակեդրոնութեան գործընթացէն, ապիկարութենէն։ Հայաստանի պէս երկիրի մը համար, կը ստեղծուի ազգային աղէտի համազօր վիճակ։ Չյայտարարուած բայց բացայայտ «գաղտնիք» է, որ Հայաստանի հոգ չէ թէ սահմանափակ կարողականութիւնները այսօր չեն օգտագործուիր ի շահ երկրի ու ժողովուրդի բարգաւաճման։ Արտադրանքներու եւ բնական հարստութեան օգտագործման լծակները, ուժանիւթի եւ այլ հասոյթ ապահովող կալուածները մեծ մասամբ կը շահարկուին օտարներու կողմէ, որոնք, ինչպէս այլ երկիրներու մէջ, միայն փշրանքներ կը թողուն տեղացիին, ու այդ փշրանքներէն՝ իշխանաւորներ ու անոնց գործակիցները, ընտանեկան հարազատները կը դառնան նիւթական անսպառ միջոցներու տէր (հրետորականէ անդին անցնող հարց է, թէ հայը ինչո՞ւ պիտի չկարենայ նման հասութաբեր ընկերութիւններ ու արտադրողական հաստատութիւններ յանձնանձել իր ձեռքերով)։ Որոշ «դասակարգի» մը անդամներուն վերապահուած այս մենաշնորհը աղքատութեան ու արտադրողականութեան նահանջի կը մատնէ բնակչութիւնը՝ գործատէր, երկրագործ, առեւտրական թէ այլ, որոնք իրողապէս ինկած են ճորտի կացութեան մէջ (բնական է այս եզրը չի գործածուիր)։ Ստեղծուած է կացութիւն, ուր երկրի հարստութիւնները շահագործող մենաշնորհեալ մը, դուք ըսէք՝ աւատապետ մը նկատուի բարի կամեցողութեան տէր, որովհետեւ իր ձեռք բերած նիւթական կարողութիւններէն մաս մը կþօգտագործէ երկրին մէջ որոշ ներդրումներու, գործի ասպարէզներու ստեղծման համար։ Սխալ չհասկցուինք. որեւէ երկրի մէջ ալ պիտի ըլլան նիւթական տարբեր կարողութիւններ ունեցող մարդիկ, այսինքն՝ հարուստներ ու բարեկեցիկներ, քիչ մըն ալ աղքատներ, որոնք սակայն բոլորովին անօգնական ու անտուն-անբան վիճակի պէտք չէ մատնուին (Միացեալ Նահագներու պէս հսկայական հարստութիւններով օժտուած երկրի մը մէջ անտուններու իրողութիւնը չþարդարանար ու ոչինչ կþարդարացնէ)։ Հետեւաբար, ժողովուրդին իրաւունքն է հարց տալ, թէ ինչպէ՞ս որոշ փոքրամասնութիւն մը հսկայական հարստութիւն կը դիզէ նոյնինքն Հայաստանի մէջ, տեղական միջոցներով, մենաշնորհներ եւ օտարներու հետ գործակցութիւն ստեղծելով, ու կը մնայ առանց օրինական հաշուետուութեան (խօսքը չի վերաբերիր ձեւական հաշուետուութեան), իսկ մեծամասնութիւնը, իսկական արտադրողն ու նոյնքան ձեռներէցը կը տուայտի անօգնական վիճակի մէջ։ Ու երբ այս վիճակին դէմ ստեղծուին ըմբոստութեան ալիքներ, անոնց դէմ կը ճօճուի «հայրենիքին ապահովութեան նախանձախնդիր ըլլալու» պաստառը, ու հասարակ մահկանացուներ շուարումի կը մատնուին, թէ պէ՞տք է կանգնիլ ըմբոստներուն կողքին, որոնք երբեմն կը դրսեւորեն անուղղայ ընթացք, թէ՞ անսալ անոնց դէմ ըլլալու իշխանաւորներու կոչերուն. ու կը ստեղծուի հանելուկային կացութիւն. ապօրինի քայլերու դիմողը դատապարտելով՝ ժողովուրդը ինքնաբերաբար ինքզինք կը գտնէ խաբեբայ ու չարաշահող իշխանաւորներու կողքին դիրքաւորուելու կացութեան մէջ, կամ՝ հակառակը։ Մինչդեռ, երկիրն ու ժողովուրդը չեն կրնար հանդուրժել երկուքն ալ, ո՛չ ապօրինի շարժումները (յաճախ նաեւ տեսնելով, որ այդ շարժումներուն թելերը կը գտնուին դրսեցիներու ձեռքերուն), ոչ ալ անհակակշիռ կերպով շահագործող իշխանաւորները, որոնք ի դէպ բազմաթիւ փափուկ հանգրուաններու՝ հանդէս եկած են բարեկարգչական խոստումներով ու չարաշահները հակակշիռի ենթարկելու սպառնալիքներով, սակայն սպասուած բարեփոխութիւնը տեղի չէ ունեցած, առնուած են միայն քանի մը ձեւական քայլեր, ինչպէս՝ պետական սպասարկութեանց պատկանող ինքնաշարժներու թիւի նուազումը, քանի մը զինուորականներու եւ պետական պաշտօնատարներու պաշտօնազրկում, երբ անդին, Արցախի Ապրիլեան ճակատումներու օրերուն իսկ նկատուած բացթողումները, անգա՛մ չարաշահութիւններն ու կողոպուտի արարքները մնացած են ստուերային վիճակի մէջ...։ Այս բոլորին լոյսին տակ, երբ արդէն շատ բան գրուած-խօսուած է սահմանադրական փոփոխութեան ու անոր խոստացած բարեշրջումին մասին, ժողովուրդը, իր փորձառութեամբ, իրաւունք ունի դառնալու Թովմաս Առաքեալին նորօրեայ հետեւորդը եւ հարց տալու, թէ արդեօք նախագահի իրաւունքներու վերատեսութեամբ՝ իրականութենէն ի՞նչ կրնայ փոխուիլ, երբ իրողական իշխանաւորները պիտի մնան նոյնը, պաշտօնի ու իրաւասութեանց վերատեսութիւններ պիտի կատարուին անուանապէս... Ներքին քաղաքական-տնտեսական-ընկերային այս վիճակին դիմաց, մեր տրտում աչքը թախծելու այլ պատճառներ ալ ունի։ Հայաստանի թէ արտերկրի օճախներու մէջ, ստեղծուած են իշխանութեան ընդդիմադիրներու եւ կողմնակիցներու հոսանքներ, որոնք դրօշ կը բարձրացնեն ընդդէմ Հայաստանի մէջ ազդեցութիւն ունեցող այս կամ այն արտաքին ուժին։ Օրինակի համար, հակառուսական արտայայտութիւններ կը հնչեն բարձրաղաղակ (այս տողերուն նպատակը այս կամ այն գերպետութեան ներկայութիւնը պաշտպանել կամ դատապարտել չէ), մոռնալով, որ եթէ Հայաստանը ազդեցիկ պետութիւն պիտի ըլլայ, ատիկա պիտի չըլլայ Ռուսիոյ, Միացեալ Նահանգներու, Ֆրանսայի, Չինաստանի կամ Վատիկանի վստահելով, այլ առաջին հերթին ու առաւելաբար՝ իր բազուկներուն ու կարողութեանց վստահելով, իր կարողականութիւնները լաւագոյնս գործածելով ու զանոնք լծելով ի շահ երկրին ու ժողովուրդին, եւ ոչ թէ՝ մասնակի գրպաններու։ Արդեօք տասը դարերու փորձառութիւնը բաւարար չէ՞ եղած, որ համոզուինք թէ պէտք չէ վստահիլ խաչակիրներու, «քրիստոնեաներու պաշտպան» ուժերու, դաշնակից Ֆրանսայի, Անգլիոյ կամ փնտռել այլ նեցուկներ։ Եւ ո՞վ կþըսէ, որ պէտք է անպայման հիւլէական ռումբերով կամ ոճրային ահաբեկչութեան կարողականութեամբ օժտուիս, որպէսզի կարենաս երկրիդ ու ժողովուրդիդ իրաւունքներն ու շահերը պաշտպանել։ Աշխարհի մէջ սեփական միջոցներով հայրենիք պահող ու կառավարող բազմաթիւ երկիրներ կան տարբեր ցամաքամասներու վրայ, հոն՝ ուր իշխանաւորներ մտածած են ու կը մտածեն սեփական կարողականութեան ուռճացումէն անդի՛ն, կը հետեւին «ապրէ եւ թոյլ տուր որ ուրիշներ ալ ապրին» տրամաբանութեան (ի դէպ, այս մտածելակերպը աշխարհի տարածքին նահանջած է վերջին տասնամեակներուն, սակայն զայն կիրարկողները չեն ափսոսար...)։ Ու երբ կը խօսինք ու կը գործենք մեր իրաւունքներուն պաշտպանութեան, ձեռքբերման մասին, պէտք չէ մտահան ընել, որ մեր հայրենիքին բնական զարգացումն ու աճը արգելակող ներքին գործօնները նոյնքան վտանգաւոր են, որքան արտաքին թշնամիները, հետեւաբար, կը գտնուինք ներքին ու արտաքին մարտահրաւէներ յաղթահարելու կացութեան մէջ։ Առաւեալաբար օտարին չվստահելու տրամաբանութեան միւս երեսն ալ այն է, որ պէտք է իրապաշտօրէն տեսնել, որ օտարը՝ թշնամի թէ բարեկամ, միշտ ալ գործած է ու պիտի շարունակէ գործել իր սեփական շահերուն հիմունքով։ Վարպետութիւնը հոն է, որ տեղ մը շահերու համակարգում ու ներդաշնակութիւն ստեղծուի, եւ ոչ թէ ունեցած ածան բոլոր հաւերդ նուէր տաս չարաշահող օտարականին, միաժամանակ ամրապնդել ներքին ենթահողը...։ *** Քաղաքական, ընկերային, ապահովութեան ու յարակից կալուածներու կողքին, դժբախտաբար կան ժպիտ խամրեցնող այլ գործօններ ալ, որոնցմէ մէկ-երկուքին կþարժէ անդրադառնալ հպանցիկ կերպով։ Վեր առնենք մշակութային կալուածը, ուր դրական գիծերու շարունակման կողքին, կայ անիշխանականութիւն մատնող զարգացում։ Անկախութեան նախընթաց տասնամեակներուն, Հայաստանի մէջ երգարուեստը (բանաստեղծութիւն-երաժշտութիւն-մեկնաբանութիւն-գործիքաւորում) հասած էր բարձր ու սքանչելի մակարդակի, համակելով նաեւ Սփիւռքը։ Եւ յանկարծ, անկախութեան դրօշին կողքին բարձրացած՝ ազատականութեան-ազատամտութեան սխալ կիրարկումները (ինչպէս քաղաքական կեանքին ու անոր հետեւող մամուլին մէջ) ստեղծեցին հակամշակոյթ հոսանքներ (չէ՞ որ դուրսէն եկողը միշտ համով է, նոյնիսկ եթէ... աղբ է)։ Թէեւ բարձրորակ ու արդիականութեան արդար տուրք տուող երգն ու երաժշտութիւնը կը պահեն իրենց բեմը եւ կþարժանանան մասնագիտական հոգածութեան, ժպիտ պարգեւելով մեր ուրախ աչքին, սակայն անդին, հրապարակը ողողուած է անմշակոյթ երաժշտութեան հեղեղներով։ Երբեմն երգն ու երգարուեստը կը շփոթուին աժան քարոզչութեան ու հռետորութեան հետ, եւ կարծէք թէ չկայ հեղինակութիւն մը, որ ազնուօրէն սաստէ խոտորողները, կարգի բերէ արուեստի հրապարակը։ Եթէ Մեծնն Կոմիտաս այսօր ապրէր, իր «Գայեանէի Երգչախումբ»ին անդամներուն թիւը պիտի բազմապատկէր անկասկած... Տարբեր չէ վիճակը զանգուածներուն հետ ամէնէն լայն հաղորդակցութեան միջոցին՝ պատկերասփիւռին, որ եթէ մէկ կողմէ վերածուած է դատարկաբան քաղաքական մարդոց պատուհաններու, քիչ տեղ վերապահելով որակաւորին, միւս կողմէ ժողովուրդին առօրեան կþողողէ թարգմանածոյ կամ անիրական ու սնամէջ ժապաւէններով։ Ու մարդս կþապշի, թէ ինչպէ՞ս եղած է, որ խորհրդային տարիներուն, Եօթներորդ Արուեստի աշխարհին մէջ ունեցած ենք տաղանդաւոր արուեստագէտներ, որոնք կերտած են գոհարներ, մինչդեռ ազատութեան ու արդի արհեստագիտութեան այս օրերուն, այս ասպարէզը կը մնայ անխնամ ու անհակակշիռ, իբրեւ թէ ազատ արտայայտութեան իրաւունքը չխափանելո՞ւ տրամաբանութեամբ։ Ալ ի՜նչ խօսք մեր լեզուի օր աւուր նահատակութեան մասին... *** Թող վերոյիշեալ սրտցաւ մտածումները չդիտուին զգացականութեան ու աշխարհի իրականութիւններէն կտրուածի ակնոցով։ Այս սիւնակներուն սկիզբը, Հայաստանի վերանկախացման առաջնորդող արտաքին գործօններուն հակիրճ պատկերը ներկայացուցինք՝ ընդգծելու համար, որ այսօր ալ մեր հայրենիքին մօտակայ ու հեռաւոր գօտիներու մէջ կան արտաքին այլանդակ պայմաններ ու զարգացումներ, որոնք երբեք ալ նպաստաւոր չեն մեր հայրենիքին ու ժողվուրդին շահերուն։ Հայը իրաւունք ունի յուսալու, որ անկախութեան նման տարեդարձներ ժպիտ բերեն իր երկո՛ւ աչքերուն։ Իրաւունք ունինք սպասելու, որ հայրենիքը ձերբազատի մասնակի շահերու տրամաբանութենէն, ժողովրդավարութեան ու մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան երթը գտնէ աւելի՛ իրաւ արտայայտութիւն։ Եւ այս մարտահրաւէրին դիմաց, հաւասար պատասխանատուութիւն ունին իշխանաւորներն ու ընդդիմադիրները, ժողովուրդին բոլոր խաւերը, նա՛եւ արտերկրի հայութիւնը ամբողջ, որուն յաճախ կը պարտադրուի կրաւորական դիտողի դեր։ Հաւանաբար հիմնաւորեալ է այն տրամաբանութիւնը, որ տագնապ ստեղծողը, պատասխանատո՛ւն, կարող չէ քակելու իր կապած հանգոյցը, սակայն քաղաքական աշխարհին մէջ կարելիութիւնները սահման չունին, ու պէտք չէ ամէն քայլափոխի յիշել Մեծն Աղեքսանդրի սուրը։ Նման հաւատք՝ մանկամտութիւն չþենթադրեր անպայման... Մեր բաղձանքն ու յոյսն է, որ մեր հայրենիքը ըլլայ այդ բացառութիւններուն շարքին, որպէսզի ժպիտն ու հպարտանքը ողողեն մեր երկու աչքերը, այնպէս՝ ինչպէս որ կը յուսանք ծաւալ տալ 25 տարի առաջ անկախութիւն հռչակած Հայաստանին՝ ՄԻԱՑԵԱԼ Հայաստանի աւանդին հաւատարիմ ժառանգորդին։

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՎԵՐԱՆԿԱԽԱՑՄԱՆ 25-ԱՄԵԱԿ.- ԻՐԱՒՈՒՆՔ ՈՒՆԻ՛ՆՔ ԵՐԿՈՒ ԱՉՔՈՎ ԽՆԴԱԼՈՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

ՊՈԼՍԱՊԱՏՈՒՄՍ.- Մեր «Պոլիս»-ը Կամ՝ Աշխարհի «Իսթանպուլ»-ը

«Փոխակերպուող հայաշխարհ» ․ Ինչպէ՞ս անհամաժամանակ փոփոխութիւնները ծառայեցնել կենսունակ շարունակականութիւն ստեղծող կարողութեան

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է