ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՈՒՄԸ ԵՒ ՄԵՆՔ՝ ՎԱՂԸ՝ ՆԵՐՍԸ ԵՒ ԴՈՒՐՍԸ

0 0
Read Time:5 Minute, 35 Second

Crowd reaching for globe

Յ. Պալեան
Դեկտեմբեր 17, 2015

«Համաշխարհայնացում» բառը չեմ գործածեր նորաձեւութեան հետեւելու եւ տպաւորելու անդիմագիծ փառասիրութեամբ: Երեւոյթը կար եւ կայ, մեզմէ կախում չունի: Ի՞նչ եղած են, եւ են, անոր բացասական դրսեւորումները, երբ հայը տեւաբար աշխարհագրականօրէն եւ հոգեբանօրէն կը համաշխարհայնանայ:
«Բացասական դրսեւորումներ»ու պայմաններուն մէջ, մեր ժողովուրդը պիտի յաջողի՞ շարունակութիւն ըլլալ, ի հարկէ ոչ որպէս անհատներ,- որոնք այսպէս կամ այնպէս պիտի տեւեն,- այլ որպէս պատմական հոլովոյթի մը մէջ կազմուած ուրոյն դիմագիծ ունեցող հաւաքականութիւն, որ կերտած է ինքնութիւն, այդ ինքնութիւնը ապրեցնող ստորոգելիներով, որոնք մշակոյթով կ’արտայայտուին:
Այդ ստորոգելիները մեր աչքին առջեւ անդադար մոմի պէս կը հալին, մենք ալ կ’ընդունինք անզօր հանդիսատեսի ապիկար դերը, առանց պայծառատես քաջութեամբ հակազդելու:

ՆԵՐ-ԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՄԱՆ ԻՐԱԿԱՆԱՑԱԾ ՓՈՐՁԸ

Մեր ժողովուրդը նոր օրերու համաշխարհայնացումը չէր սպասած: Արդարեւ, հաւանօրէն խորհրդային միութիւնը կազմող բոլոր միւս ժողովուրդներէն աւելի մենք հաւատացած էինք խորհրդային «մեծ հայրենիք»ին, կամ այդ տեսիլքին մերուած, այն աստիճան, որ այսօր ալ, նախկին սովետական տարածքը, մասնաւորաբար անծայրածիր Ռուսիան, Օտեսայէն, Մոսկուա, Արխանկելսք, Իրքուցք, Չելիապինսք, Վլատիվոստոք, կը համարէ իր երկիրը, կ’երթայ, կը հաստատուի, հոն ընտանիք կը կազմէ, լեզուական արգելք չունի, քանի որ հետեւելով Լենինի կամ Պրեժնեւի թելադրութեան սորված է «ռուս մեծ լեզուն», որ իր գործի եւ գիտութեան լեզուն է: balian globalization1
Հայը վարժուած էր «մեծ հայրենիքի» քաղաքացիի դրութեան, որ ներխորհրդային համաշխարհայնացում էր:
Այդ դրութեան մէջ տեղի տուած էր ինքնութիւն կերտող հայ լեզուն, որ կամայ-ակամայ, դարձած էր շրջանային լեզու. առեւտուր, քաղաքականութիւն, բանակ, գիտութիւն, դիւանագիտութիւն, արուեստ, գրականութիւն, զանգուածային լրատուութիւն, ենթահող ունէին ռուսերէնը: Առաւել, համասովետական ասպարէզներու դռները բաց գտնելու անշրջանցելի նախապայմանը ռուսերէնն էր: Մեծ կայսրութեան մէջ իրականացուող-իրականացած «համաշխարհայնացման» փորձը ապրած էր հայ ժողովուրդը Հայաստանի մէջ եւ խորհրդային մեծ հայրենիքի տարածքին: Հայաստանէն դուրս գալ, աշխատանքի եւ ասպարէզի համար, «մշակոյթ» էր խորհրդային օրերուն, եւ այդպէս ալ կը շարունակուի: Սփիւռքի հայը դժուարութիւն ունի այդ մտայնութիւնը հասկնալու, քանի որ «հայրենատիրութիւն»ը իտէալականացուցած էր, առանց մտնելու «սովետամարդ»ու պարտադրուած-իւրացուցած աշխարհին մէջ:
Այս «ներքին համաշխարհայնացման» մէջ, ազգային լեզուն նուազուրդ արձանագրած էր, քանի որ «կարեւոր» լեզուն ռուսերէնն էր, «մեծ հայրենիք»ի միացնող հասարակ յայտարարը, որուն դերը մէկ օրէն միւսը պիտի չանյայտանար, քաղաքական-տնտեսական, քաղաքակրթական, գիտական, ճարտարագիտական եւ ենթակառուցային գործածութեան պարագային: Հաստատութիւնները, գիտական եզրերը, առողջապահական համակարգը, ճարտարագիտական եւ արհեստներու բառերը հասարակաց էին «մեծ հայրենիք»ի մէջ, այդպէս են նաեւ հիմա: Առանց պետական հզօր կամքի, յստակացումը եւ զտումը դիւրին պիտի չըլլայ: Երեւոյթները կ’ըսեն՝ անկարելի, քանի որ օտար եզրերու որդեգրումը կը համարուի «յառաջդիմութեան» ազդակ, «սոցիալական երեւոյթ», այսինքն՝ անդարձ:
Այս «ներքին համաշխարհայնացման» հետեւանք էր վայրագ արտագաղթ-հայրենալքումը, քանի որ սեփական հայրենիքէ դուրս գալ, աշխատանքի եւ ասպարէզի համար, «մշակոյթ» էր, ընկերութեան բոլոր խաւերուն համար, գիտնականին, արուեստագէտին առեւտրականին: Օրինակ, այս վերջինը եթէ կրնայ Վլատիվոսթոք երթալ, պատճառ չկար որ չերթայ Գերմանիա, Ամերիկա, Չեխիա կամ Չինաստան, ընդգրկուիլ նոր եւ ընդհանուր բնոյթ ունեցող համաշխարհայնացման մէջ: Դուրս գալով սեփական աշխարհագրութեան եւ անոր մշակոյթի ոլորտէն, կ’ընդունուին շրջապատի ազդեցութիւնները, որոնք քիչ մը ամէն տեղ արդէն կը կրեն կամ կրած էին անկլօ-սաքսոն մշակութային համաշխարհայնացումը. լեզուական, բարքերու, կենցաղի, հագուստ-կապուստի, խոհանոցի:
Այս արագ հոլովոյթի հետեւանք արտագաղթի հոգեբանական, մշակութային եւ քաղաքական ստեղծած կացութիւնը, չի վերաբերիր միայն անոնց որոնք կը մեկնին, այլ նաեւ մնացողներուն, որոնց համար «օրինակելի» են առաջինները, իրենց ձեռք բերած իրաւ կամ սուտ յաջողութիւններով, մանաւանդ երբ այցի կու գան ազգական-բարեկամի, եւ բոլոր զբօսաշրջիկներու պէս արձակուրդային ճոխութիւն կը ցուցադրեն, նախնական նախանձ շարժելով, եւ մտածել տալով՝ «ինչո՞ւ ոչ ալ ես»:

ՍՓԻՒՌՔՆԵՐԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՄԱՆ
ԱՆԶՕՐ ԶՈ՞Հ Է ԹԷ՞ ՏԱՐԲԵՐ ԿՐՆԱՅ ԸԼԼԱԼ

Սփիւռքները, առաջին հերթին, «աշխարհագրական համաշխարհայնացման» յորձանուտին մէջ կը գտնուին, տարտղնուող, չնչին փոքրամասնութիւն են՝ ուր որ ալ գտնուին: Ձեռք բերուած քաղաքացիութիւնները, որոնց համար, ինչպէս կ’ըսեն մարդիկ, հոգի կու տան, ժխտումն իսկ են իրենց «շարունակութիւն ըլլալու ինքնութեան», քանի որ մերուելով, համարկուելով, աստիճանաբար, դանդաղ կամ արագ, նոր ինքնութիւն պիտի ունենան, որ նախկինի շարունակութիւն պիտի չըլլայ:
Եթէ ներ-խորհրդային «համաշխարհայնացումը» միագոյն եւ միատեսակ էր, սփիւռքները, առաջին հերթին զիրենք ընդունած (կամ իրենց ընտրած) համարկումին մէջ պիտի ըլլան, որ իր կարգին կը մտնէ ծաւալող համաշխարհայնացման մէջ, այսօր ամերիկեան, եթէ արագօրէն աճող շարժումները բոլորովին նոր կացութիւններ չստեղծեն: Մասնակի համարկումէն ետք, կը դիմենք համաշխարհայնացման:
Եթէ մենք մեզ եւ սրահ յուզող ճառ չխօսինք, հարց պիտի տանք, թէ ինչպէ՞ս շարունակութիւն ենք, ինչպէ՞ս այդ պիտի ըլլանք կամ կրնանք ըլլալ: Աւելի պարզ. կ’ուզե՞նք ազգի շարունակութիւն ըլլալ:
Սփիւռքներու համաշխարհայնացումը, այսինքն շարունակութիւն ըլլալէ հրաժարումը, յարաճուն բնոյթ ունեցող տարտղնումն է, նոյնիսկ հոն՝ ուր կը կարծենք թէ համախմբուած ենք: Յատկանշական է Քալիֆորնիոյ պարագային, ուր կան բազմաթիւ քաղաքներ, եւ կան հոն հաստատուած հայեր, որոնք կրնան ամբողջ կեանք մը ապրիլ առանց զիրար տեսնելու, առանց իրարու հանդիպելու: Տարին քանի մը անգամ, միլիոն համրանք ունեցող հայերէ քանի մը հազարը կը խմբուին: Այդքան: Անոնց ալ մեծամասնութիւնը «նոր գաղթական»ներն են, ոչ իրենց զաւակները: Համաշխարհայնացումը սփիւռքներու հայերը նախ կը վերածէ «ծագումով հայեր»ու, ըստ օրէնքի, ապա համաշխարհային համարուող լեզուներու հալոցին մէջ անոնք աստիճանաբար կը տժգունին եւ հուսկ կ’անհետանան: Համաշխարհային լեզուն, զոր գինովութեամբ կ’որդեգրենք, ոչ միայն Լոս Անճելըս, Նիւ Եորք կամ Թորոնթօ, այլ նաեւ Միջին Արեւելքի մէջ, անգլերէնն է, անով կը յարաբերինք, կամ կ’ուզենք յարաբերիլ նոյնիսկ համեստ մակարդակներու վրայ: Կիսահամաշխարհային լեզուներով ալ, ինչպէս ռուսերէնը, որուն մասին խօսեցանք, բայց նաեւ ֆրանսերէնը, արաբերէնը…: Հայերէնի կորուստով եւ օտար լեզուներու ճամբով նոր ինքնութիւն կը կերտուի, նախնական եւ նիւթապաշտական վերաբերումով, այդ կը համարենք դասակարգի փոփոխութիւն, տնանկի ազնուականութիւն: Այսինքն շարունակութիւն ըլլալու շղթան կը ջարդուի:
Միամիտ չըլլանք: Նախնական հայերէնի մը պահպանումը, յաճախ թրքախառն-արաբախառն-անգլիախառն-ֆրանսախառն, շարունակութեան երաշխիք չէ: Շաւարշ Միսաքեանի բանաձեւած «հաց-պանիրի հայերէն»ը հայերէն չէ, ինքնութիւն չի կերտեր: Աւելին, կը քանդէ նաեւ մարդկային որակը:
Այս զանազան բնոյթի կորուստները կ’ընթանան տնտեսական համաշխարհայնացման հունով, երբ մեր կերածը, հագածը, տեսածը, գործիքները, կը նոյնանան: Գորիս, Մարսիլիա, Արիզոնա կամ Լիբանանի հայկական աւանին մէջ, քիչ տարբերութիւններով, կեանքը աստիճանաբար կը նոյնանայ, ձգտելով նոյնացնել հաղորդակցական միջոց լեզուն, որ պիտի հարթէ ազգային ինքնութիւնները, տարբերութիւնները:

ՎՏԱՆԳՈՒԱԾ Է ՀԱՅՈՒՆ ՏՈԿԱԼՈՒ-ՏԵՒԵԼՈՒ ՀՆԱՐԸ

Արտագաղթ, հայրենադարձութեան անտեսում, կազերու ընդլայնման սկզբունքով տարածուող սփիւռքներ եւ ազգային լեզուի աստիճանական կորուստ (որ պիտի յանգի վերջնականի), կը վտանգեն հայուն տոկալու եւ տեւելու հնարը:
Ըսուեցաւ, որ անհետացման վտանգի ենթակայ է արեւմտահայերէնը: Եթէ մեր աչքերու կապանքները հանենք, դադրինք զբօսաշրջային-բարեսիրական հայրենասիրութեամբ բաժակ մը ջուրի մէջ փոթորիկ ստեղծելէ, պիտի տեսնենք, որ արդէն զանազան ձեւերով օտարացման ազդեցութիւններու ենթարկուած արեւելահայերէնն ալ վտանգուած է:
Ոմանք դեռ կրնան ըսել, որ «լեզուն սոցիալական երեւոյթ է», այսինքն զանազան ազդեցութիւններու ճնշման տակ «նոր սոցիալական երեւոյթ» կրնայ յառաջանալ, որպէս հայերէնի տեսակ մը շարունակութիւն, բայց այլ բան:
Պարզ. ոչ թէ արեւմտահայերէնը եւ արեւելահայերէնը վտանգուած են, այլ հայ ազգը՝ որպէս ինքնուրոյն հաւաքականութիւն: Առանց յոռետեսութեան, կը գտնուի՞նք նորի մը սկիզբը, որ մեզի կը պարտադրուի առանց զէնք-զրահի եւ մենք այդ կ’ընդունինք:
Այս պարզ հաստատումները մեզ կը դնեն ազգային խորքով ղեկավարումի եւ անոր կողմէ որդեգրուելիք ռազմավարութեան անհրաժեշտութեան առաջ, անմիջականի, փառքի, շահախնդրութեան, մրցակցութիւններու եւ ժողովախտի գոռում-գոչիւնէն գերիվեր… Կիսամիջոցները հեռանկար չեն: Էսթէպլիշպմընթի ակնկալած եւ բաշխած սալամ-ալէքները պատմական ներկայ պահու ոչ քաղաքականութիւն են ոչ ալ հեռանկար:
Ո՞վ կամ որոնք պիտի ըսեն, թէ 2100-ին, գրեթէ մէկ կեանքի տեւողութեան աւարտին, այն ինչ որ դեռ կը կոչենք հայութիւն, ի՛նչ պիտի ըլլայ: Իսկական ղեկավարութիւնը,- ոչ վարչութիւնները,- այս հարցման պատասխանը եթէ այսօր չտան, եւ ըստ այնմ չգործեն, քաջ պէտք է ըլլալ երեւակայելու հետեւանքները, ներսը եւ դուրսը:

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post Ա.Մ.Ն. ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ՇՐՋԱՆԷՆ ՆԵՐՍ` ՍՈՒՐԻԱՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ՄԱՍԻՆ ԶԵԿՈՒՑՈՒՄ ԵՒ ՀԱՒԱՔ
Next post Սուրիա, Հալէպ եւ Ազգային Ճեմարան

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles