ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅՆԱՑՈՒՄԸ՝ ՏԻՐԱՊԵՏՈՂ ՄՇԱԿՈՅԹՆԵՐՈՒ ԱՐՇԱՒՈՎ  ԵՒ ՑԱՐԴ ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ ՊԱՀԱԾՆԵՐՈՒ ՆԱՀԱՆՋՈՎ

0 0
Read Time:4 Minute, 16 Second

globalization balian

Յ. Պալեան

 

Մեր մոլորակի ընկերութիւնները, հասկնալ՝ քաղաքակրթութիւնները, մշակոյթները,  բարքերը, շատ արագ փոխակերպման (mutation) ընթացքի մէջ են: Այս փոխակերպումը տեղի կ’ունենայ արդիականութեան ճիպոտի պարտադրած կշռոյթով, իսկ այդ ճիպոտը կը գտնուի «մեծ» մշակոյթներու առաջնորդներու ձեռքը, պարտադրելով յարաճուն պատշաճեցումներ:

Նորը գիտնալ, տարբեր մշակոյթներ ճանչնալ, լայն հորիզոններ բանալ մեղանչում չեն մինչեւ այն ատեն, որ անոնք տեղի չեն ունենար ի հեճուկս ինքնութիւն պահած սեփականի: Երբ կը ներառնուինք հզօր եւ տիրապետող մշակոյթի մը մէջ, վաղ թէ ուշ կը մտնենք միօրինականացման հոսանքին մէջ: Ոչ ոք ոչինչ կը պարտադրէ, «փոքր ածու»ները չեն դիմանար եւ մեծ գետը զանոնք կը տանի իր յորձանքին մէջ, ցնցումը ցաւազերծելով «բազմամշակութային» կամ «ազգագրական» բնորոշումներով, որոնք ոչ մէկ ձեւով ապագայակերտ են, տոկալու, տեւելու եւ ինքնութիւն պահելու պատուանդան չեն:

Այս նահանջները երկու հետեւանքներ ունին:

Ինչպէս ըսի, նախ միօրինականացում, որ առանց ցնցումի եւ յառաջդիմու-թիւն-արդիականացում պիտակի տակ, կը խուժէ ամենուրեք: Յատկանշական է «համպըրկըր»ի ճաշարաններու բազմապատկումը աշխարհի հեռու եւ մօտ անկիւնները, խոհանոցի եւ համի միօրինակութիւն ստեղծելով: Ամերիկեան ոճիր-արկածի ժապաւէններու տարածումը, թարգմանաբար կամ կապկումով, միօրինականացման այլ ազդակ է: Ազգային լեզուով եւ ամերիկեան երաժշտութեամբ երգերը նոյնպէս կը ստեղծեն միօրինակութիւն, թէեւ երբեմն ալ փառատօներու ընթացքին երգուածի բառ ու խօսքը, նաեւ երաժշտութիւնը ոչինչ ունին սեփական մշակոյթէն եկող, եւ կը բնորոշեն հարթուելով միօրինակութեան ստեղծումը:

Նաեւ գրականութիւնը: Տիրապետող մշակոյթի ծիրէն ներս ստեղծուած գրականութիւնը տարածում կ’ունենայ (յաջողութեան պարագային), մինչ փոքրաթիւ ժողովուրդներու լեզուով գրականութիւնը կը մնայ մասնակի երեւոյթ, տարածում չ’ունենար, հետեւաբար յաջողութիւն ալ չ’ունենար, «չ’ապրեցներ» գրողը: Եւ արդիականացման փորձութիւնը կ’առաջնորդէ մեծ մշակոյթներու լեզուով ստեղծագործելու, որ սեփականի ուրացման պարտուողական եւ գործնապաշտական հունով ընթանալով, միօրինականացման կը տանի: Լիբանանցին՝ որ ֆրանսերէն կը գրէ, հայը՝ որ անգլերէն կը գրէ, կ’ենթարկուին մեծ մշակոյթի տիրապետութեան, անոր ծիրէն ներս ստեղծելով միօրինականացում:

Այս միօրինականացումը, սպառողական եւ զբօսի քաղաքակրթութեան ճնշման տակ կը դառնայ ընթացիկ, ընդունելի, հասարակ, հակազդեցութիւն չի յառաջացներ: Ընդհակառակն, անոր կը տրուի յառաջդիմութիւն եւ արդիականութիւն ըլլալու բարենիշ: Այս ամբոխային-ժողովրդային հոսանքին դէմ անհատապէս անկարելի է թումբ կանգնել, առանց յետադիմական եւ ժամանակավրէպ համարուելու: Այս միօրինակացման կը նպաստեն տնտեսութիւնը եւ առեւտուրը, տիրապետող մշակոյթներու հասարակ յայտարարի ընդհանրացումով:

Հաղորդակցական միջոցներու դիւրութիւնը, բազմացումը, ընծայած բազմապիսի կարելիութիւնները, անոնց սահմաններու վերացումը բնականօրէն կ’առաջնորդեն միօրինականացման, նաեւ հասարակաց մէկ կամ քանի մը լեզուներու գործածութեամբ, լատինական տառեր եւ անգլերէն: Այս ընթացքը կը յառաջացնէ փոքր եւ շրջանային մշակոյթներու յատկանիշներու աղքատացումը, շահադիտական, փառասիրական եւ տիրակալական պատճառներով: Տարբերութիւնները ամէն օր քիչ մը աւելի կը նուազին, եւ եթէ գիտակցական ընդդիմադրութիւն չստեղծուի, անոնք կ’անհետանան: Իսկ ըսել գիտակցական ընդդիմադրութիւն՝ կ’ենթադրէ ղեկավարում:

Այս ընթացքը հզօր է այն պատճառով, որ տիրապետող ընկերութիւնները եւ անոնց մշակոյթները տարածուելու եւ ազդելու լայն միջոցներու մենաշնորհը ունին. ճարտարագիտութիւն, հրատարակութիւններ, համացանց, հեռատեսիլ: Օրինակ, փոքր ժողովուրդներուն համար մեծածախս են արբանեակային հաղորդակցութիւնը եւ հաղորդումները: Ունենալով այդ միջոցները, տիրապետող ընկերութիւնները եւ մշակոյթները իրենց արժէքները, կենսաոճը եւ արժէքները կրնան տարածել, առանց յատուկ ճիգ ի գործ դնելու, առանց ճնշումներու, սեղմելով օղակը փոքրերուն շուրջ, ինչպէս ըսի վերը, զանոնք փակելով հոգեպարար «բազմամշակութային»ի (multiculturalisme) եւ «ազգագրական»ի (folklorique) անտես ցանցերու ետին: Կը ստեղծուին պայմանները ժամանակին հետ քայլ պահելու եւ արդիական ըլլալու, որ բնականօրէն կը պատուաստուի սպառողական ընկերութեան մէջ տեւաբար աճող քաղքենիական հակումներու եւ ցանկութիւններու վրայ:

Այս «արդիականացում»ը կը վերաբերի մշակոյթի եւ քաղաքակրթութեան: Տնային-կենցաղային միջոցներէն (սառնարան, խոհանոցային եւ օդափոխիչ սարքեր) մինչեւ զանգուածային լրատուամիջոցները (ձայնասփիւռ, հեռատեսիլ), հեռաձայնը եւ համակարգչային հնարաւորութիւնները (media): Այսպէս կարելի է հեռաւոր գիւղի մը մէջ ապրիլ, մեծ քաղաքի մը մէջ ըլլալու պէս, տեղւոյն վրայ գտնուողի մը պէս աշխատիլ: Ընծայուած միջոցները եւ ընդհանրացող կենսաոճը նոյնութիւն կը ստեղծեն միջավայրի, զբօսի, զանգուածային արտադրութիւնը՝ հագուստ-կապուստի: Այս բոլորի համատեղ ազդեցութիւնը, իւրացումը, կապկումը, ընդունումը, մեքենաբար, անզգալաբար, առանց ընտրանքի, կը յառաջացնեն ապամշակութացում, նախ՝ սեփականի, ապա ընդհանրապէս, քանի որ մշակոյթը կ’ենթադրէ ինքնութիւն, ինքնուրոյնութիւն, տարբերութիւն:

Այս ընդհանրացումները հասկնալով փոքր, եւ անվարան պէտք է ըսել՝ վտանգուած ժողովուրդներու մշակութային-դիմադրական շարժումը կազմակերպել անմիջական խնդիր է, մեր պարագային՝ Հայաստան եւ սփիւռքներ: Այս շարժումը ճառախօսութիւն չէ, զբօսաշրջութիւն չէ, կ’ընթադրէ ապագայատես ղեկավարում, օրինակ՝ մեր ինքնութեամբ հասնելու համար դարավերջ: Ղեկավարում՝ որ «էսթէպլըշմընթ» չէ:

Հարկ է յանդգնութեամբ վերանայումներ ընել: Երբ սփիւռքի հայկական վարժարանին մէջ շաբաթական մէկ ժամ հայերէն կ’ուսուցուի, յաճախ առանց յատուկ մանկավարժական ծրագրի, ինչպիսի սերունդ կը պատրաստուի: Երբեմն ալ հարց պէտք է տալ, թէ ի՞նչ բանի կը ծառայեն Հայաստան հաստատուած օտար վարժարանները եւ համալսարանները: Պէտք է յիշել իմաստուն բանաստեղծ Գէորգ Էմինը, որ կ’ըսէր թէ օտար վարժարանի կարիք չկար, միջոցներու հարց էր, եւ «մենք մեր վարժարաններուն մէջ ալ կրնայինք սորվեցնել այդ լեզուները»: Այս մտածումը պէտք է ըլլար մշակութային իսկական ղեկավարումի առաջնորդող գաղափարը:

Վերնախաւերու «արդիականացում»ը եւ աստիճանական օտարացումը, միշտ տնտեսական յաջողութեան եւ նուաճումներու հասնելու նպատակով, անխուսափելիօրէն կը տարածուի նաեւ դէպի ժողովրդական զանգուածները, մանաւանդ երբ հայկական հաւաքականութիւններ կը կազմաւորուին Հայաստանէն դուրս, տիրապետող մշակոյթներու աշխարհագրական տարածքները:

Շահան Շահնուրի «Նահանջը առանց երգի»ն այսօր աւելի տարերային բնոյթ ունի՝ նոր որակումներով. արտագաղթ, օտարախօսութիւն-օտարագրութիւն, խառն ամուսնութիւններ եւ մոլորակային տարածում:

Հայացման հիմնական որոշումներ կայացնող եւ զանոնք գործադրող ղեկավարութիւն պէտք է յառաջացնել, որուն ձայնը լսէ ժողովուրդը եւ հետեւի: Ղեկավարութիւն՝ որ վեր ըլլայ մարդորսութենէ, քուէի մտմտուքէ, հանգամանք չարաշահողներէ եւ ունենայ վաղուան տեսիլք՝ ազգին համար: Այս՝ ի Հայաստան եւ սփիւռս աշխարհի:

1918-ին, վերջնական գոյապայքարի օրերուն, Աւետիս Ահարոնեան գրած էր, թէ «դեռ կայ հրաշքը»:

Այդ հրաշքը գործող հայ Մահադմա Կանտին պէտք է փնտռել, որ գետին կը պառկէր իր ժողովուրդին պէս, բայց երբ խօսէր միլիոնաւորներ զինք կը լսէին եւ կը փռուէին երկաթ գիծերու վրայ…

Եթէ հայ Մահադմա Կանտի մը ունենայինք, աղէտ-արտագաղթ չէր ըլլար եւ կ’ըլլար զանգուածային ազգաշէն հայրենադարձութիւն, առանց ըսելու՝ «ի՞նչ պիտի տայ Հայաստանը ինծի»…

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %
Previous post «Նոր»ի Մը Ծնունդի Երկունքին Մէջ Ենք (Ազգովին)
Next post ՄԵԼԳՈՆԵԱՆ ԿՐԹԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒԹԵԱՆ 90-ԱՄԵԱԿ.- Կարօտ, Յոյսեր Եւ Ակնկալութիւններ

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles