ՀԱՃՆՈՅ ՆՈՐ ՏԱՐԻՆ

0 0
Read Time:5 Minute, 18 Second

p12 hajin

Վարդի Քէշիշեան
(«Յուշամատեան»)

Հաճնցիներ Նոր Տարին կը դիմաւորեն տօնական սեղաններու շուրջ, որ նաեւ առիթ է զուարճանալու, երգելու, պարելու եւ տղաքը պարեցնելու: Երգն ու պարը, խրախճանքը անբաժան ուղեկիցներն են Հաճնոյ տօնական օրերուն, այնքան, որ երբ մէկը պարել չի գիտեր, կը սկսին կատակաբանել.
– Մանէ, մանէ, պագաեօ,
Հաճի տօղօ, ել խաղօ,
– Վայտիք չունիմ, ի՞նչ խաղոմ,
Սըլլէ քօյը մասղաեօ:
Աշխարհաբար՝
Մանէ, մանէ, պագնէ,
Հաճի տղայ, ել խաղայ [պարէ],
-Վարտիք [տաբատ] չունիմ, ի՞նչ խաղամ,
Սըլլէ քոյը [տեղական անուն] ծաղրի առարկայ ընէ:
Տղոց համար ամէնէն սիրելի ու սպասուած օրն է Կաղանդը, որ կու գայ նուէրներով, անուշեղէններով ու զուարթ խաղերով ուրախացնել մանուկները: Կաղանդի գիշերը տղաք փողոց ելած տուն տուն կը պտտին եւ երդիքներէն պարանով տոպրակ մը իջեցնելով նուէրներ կը պահանջեն, ապա տուները մտնելով կը սկսին երգել.
Կաղընտէս, տընտէս, տընտէս,
Վօնգն ունի էյկու տընտէս,
Իքիչմէյիս էյկու նուկիս,
Հօվնի գուտիս, կաքօվն առջիս:
Աշխարհաբար՝
Կաղընտես [կաղանդ], տնտես, տնտես,
Վանքը ունի երկու տնտես,
Զոքանչիս երկու ունկի [հողէ աման գինի կամ ձէթ չափելու],
Հաւը կ՚ուտեմ, կաքաւն առջեւս:
Տօնը կանխող տղոց շնորհաւորանքներն ու երգերը յաճախ անպաճոյճ եւ բովանդակութեամբ մանկական են, սակայն Հաճնոյ գաւառաբարբառի յատկանիշները կը կրեն:

ՍՈՒՐԲ ԾՆՈՒՆԴ

Սուրբ Ծննդեան տօնը Հաճնոյ հայութեան ամէնէն սիրելի եւ նախամեծար տօներէն է, որ կը նշանաւորուի տօնին համարժէք փառաւոր տօնակատարութիւններով: Ըստ հնաւանդ սովորութեան, հաճնցիք, Սուրբ Ծնունդի Ճրագալոյցի իրիկունը քաղաքին արեւմտեան կողմը լերան ստորոտը գտնուող Սուրբ Յակոբի վանքը կ՚երթան: Արտակարգ եռուզեռ մը կը տիրէ վանքին շրջափակէն ներս. ուրախութիւնն ու ոգեւորութիւնը, Ծննդեան երգերու հոգեզմայլ մեղեդիները կը պարուրեն վանքին մթնոլորտը:
Կէս գիշերէն ետք վանքին զանգակը խուլ ղօղանջով մը կը հրաւիրէ բոլոր ուխտաւորները գիշերուայ մեծ խորհուրդին՝ փառաբանելու Յիսուսի ծնունդը աղօթքով ու երգեցողութեամբ: Պատարագը սկսած է արդէն Սուրբ Յակոբի ծերունազարդ վանահայրը: Եկեղեցին լեցուն է ուխտաւորներով, գաւիթը՝ տօնական գունագեղ տարազներ հագած հարս ու աղջիկներով, հոս են քաղաքին է՚ն անուշ ձայն ունեցող ձայնաւորները: Ահա սրբազան պատարագի ամէնէն խորհրդաւոր պահը՝ տասներկու հովիւներ շապիկներ հագած, իրենց հովուական սրինգները ձեռքերնին՝ զոյգ զոյգ կը յառաջանան դէպի խորանը ու կ՚երգեն «Խորհուրդ մեծ եւ սքանչելի»ն, դուրսէն ոչխարներու անուշ մայանքը կու գայ խառնուիլ հոգեզմայլ մեղեդիին: Սուրբ Ծննդեան տեսարանը ներկայացնող կենդանի այս պատկերը իր գեղջկական պարզութեան մէջ մեծ խորհուրդ մը կը պարունակէ, ուխտաւորներու բազմութիւնը կարծես մասնակից կ՚ըլլայ ու կը փառաբանէ մանուկ Յիսուսի ծնունդը: Եկեղեցական արարողակարգն ու ժողովրդական ծէսը իրար շաղկապող այս դրուագը տեղական սովորոյթ մըն է, որ ձեւ եւ մարմին առած է Հաճնոյ ժողովուրդի հոգեկան հարուստ ներաշխարհին ու վառ երեւակայութեան շնորհիւ:
Յիրաւի, շատ գեղեցիկ նկարագրած է Ներսէս Եպս. Դանիէլեան (ծնած 1868ին-սպաննուած 1915-ին) Հաճնոյ մէջ իր տեսած Ս. Ծնունդի գիշերը. «Ինծի այնպէս կը թուէր, թէ՝ ճիշտ Յիսուս մանկան ծնած քարայրին մօտիկն էի, ուր հովիւներու հետ՝ երկնային անտես հոգիները մեծ խորհուրդը կ՚երգէին Աստուածորդւոյն ծննդեան» :
Սուրբ Ծննունդի տօնը, առաւել քան սիրելի է պզտիկ տղոց համար: Կէս գիշերէն ետք, տղաք ձեռքերնին իւղաթղթէ լապտերներ բռնած տուն տուն կը պտտին ու «Աւետիս» երգեր կ՚երգեն: Երբ երգերու շարքը լմննայ կը պոռան՝ «Եա՚ տուէք»: Ամէն տուն իր կարողութեան համեմատ նուէրներ կու տայ ու կը ճամբէ երգողները, որ կ՚ըլլայ ճուճու մը (անուշ հաց), հաւկիթէ շաքար մը, ընկոյզ եւ անուշեղէններ, երբեմն ալ մէթալիք մը (չնչին արժէքով մետաղեայ դրամ): Եւ այսպէս, մինչեւ ուշ գիշեր:
Հնարամիտ տղաք նաեւ տուներու տանիքներէն պարանով պարկեր կ՚իջեցնեն նուէրներ հաւաքելու յոյսով: Տանտիկինը սովորաբար պարկին մէջ տան բարիքներէն կը զետեղէ՝ կտոր մը շըպոք (քաղցու), ղըռմօ (կորկոտով եւ ռուպով քաղցրեղէն), ճըխտոկ (պաստեղ), չամիչ, թուզ կամ ընկոյզ, եւ կամ մէթալիք մը: Նուէրներն ստանալով կը սկսին երգել.
Այսօր տօն է Ծննդեան, աւետի՜ս,
Տեառն մերոյ եւ յայտնութեան, աւետի՜ս,
Այսօր արեւ արդարութեան, աւետի՜ս,
Երեւցաւ ի մէջ մարդկան, աւետի՜ս…
Այսօր հրեշտակք յերկնից իջան,
Ընդ մեզ օրհնեն զանմահն Արքայ։

Այսօր Քրիստոս փրկիչը ծնաւ, աւետիս
Ամբողջ աշխարհ երջանկացաւ, աւետիս
Հրեշտակներ երկինքէն իջան, աւետիս
Փառք ի փարձունս անկէց ծնաւ, աւետիս
Երկինքէն մեծ թռչուն մը իջաւ, աւետիս
Ոչ թեւ ունի, ոչ ալ փետուր, աւետիս
Մարիամ Աստուածամայր շապիկ կը ձեւէ, աւետիս
Ոչ օձիք ունի, ոչ ալ թեւ, աւետիս
Ալելուիա, ալելուիա աւետիս
Ուրախ լերուք, Քրիստոս ծնաւ, աւետիս
Սոյն «Աւետիս»ը հայ միջնադարեան բանաստեղծ Գրիգոր Նարեկացիի (951-1003) Սուրբ Ծնունդին նուիրուած՝ «Տաղ Ծննդեան» թրքերէնի վերծանում մըն է, որ Սուրբ Ծնունդի բարի լուրը աւետելու իրաւունքը վերապահուած է եկեղեցւոյ ժամկոչին, որ գաւազանը ձեռքը եւ վիզէն ալ պարկ մը անցուցած՝ տուն տուն շրջելով ու երգելով՝ Յիսուսի ծնունդը կ՚աւետէ ու նուէրներ կը հաւաքէ:
Ուշագրաւ է, որ Հաճնոյ մէջ սովորոյթի ուժով Քրիստոսի ծննդեան խորհուրդը նշող տօնը միաձուլուած է Հայոց Նոր Տարիին, այսինքն՝ Յունուարի 6-ին: Այդ կը վկայէ առհասարակ այդ օրուայ ամբողջ ծիսակարգը: Տղոց շրջիկ խումբերը, Աւետիս երգերը, կաղընտիէլը (նուէրներ տալը), տօնական յատուկ ուտեստեղէնները, հաւատալիքները, այս բոլորը ժողովրդական տօնակատարութեան բաղադրիչներ են:

Էջ մը «Աւետարան Համաբարառ»էն, 1450 (Աղբիւր՝ Staatsbibliothek, Պերլին)
Քրիստոսի մկրտութեան խորհուրդը նշող տօնը, որ հայոց մէջ ստացած է «Ջրօրհնէք» անուանումը, կը նշուի Ծնունդի օրը՝ Յունուար 6-ին: Այդ օրը ջրի մէջ միւռոն կը կաթեցնեն եւ ջուրը խաչով կ՚օրհնեն: Հայ եկեղեցական տօնացոյցով սահմանուած այս տօնը Հաճնոյ մէջ կը նշեն առանձնայատուկ շուքով, որ իր մէջ կը պարունակէ ժողովրդական տօնահանդէսի ուշագրաւ դրուագներ:
Հաճնցի Ազարիա Պապհէքեան իր յուշերուն մէջ կը պատմէ, որ Սուրբ Ծննդեան տօնին, Հաճնոյ երեք եկեղեցիները լեցուած կ՚ըլլային երկսեռ հաւատացեալներով, որոնք ջերմեռանդութեամբ կը մասնակցէին եկեղեցական արարողութիւններուն: Սուրբ Ծնունդի պատարագէն յետոյ տեղի կ՚ունենար Ջրօրհնէքի հանդիսաւոր արարողութիւն, որ ըստ հնաւանդ սովորութեան կը կատարուէր գետեզերքին: Տօնի ծիսակարգին մաս կազմող՝ Խաչի կնքահայրը ըլլալը աստուածահաճոյ եւ պատուաբեր արարք մը կը համարուէր: Այս առթիւ նաեւ նուիրատուութիւններ կ՚ընէին եկեղեցւոյն: Սովորաբար ամեմամեծ ընծայաբերումը կատարող ընտանիքներուն զաւակները կը դառնային Խաչ-կնքահայրեր: Վերջինները շապիկներ հագուած կը բռնէին խաչերը, որոնք արարողութեան ժամանակ ջուրը պիտի նետուէին:
Պատարագի աւարտին Հաճնոյ երեք եկեղեցիներու (Սուրբ Աստուածածին,Սուրբ Գէորգ եւ Սուրբ Թորոս) ժողովուրդը եւ եկեղեցական դասը՝ Սրբազան Առաջնորդէ, քահանաներէ, սարկաւագներէ ու աբեղաներէ բաղկացած բազմամարդ թափօրը՝ շարականներու եւ «Աւետիս» երգերու երգեցողութեամբ կ՚ուղղուի դէպի նախապէս որոշեալ վայրը, որ կ՚ըլլայ գետեզերքին մօտ գտնուող թաղերէն մէկը՝ Չաթախի, Գըրտէտի, Թաղարնոցի կամ Քրկէվունի թաղամասերը:
Գետեզերքը հաւաքուած հոծ բազմութեան ներկայութեան Սրբազան Հայրը քանի մը կաթիլ միւռոն կը կաթեցնէ ջուրին մէջ, որմէ ետք աղօթքներով ու շարականներով խաչերը ջուրը կը նետուին: Երիտասարդներէն ոմանք անմիջապէս ջուրը կը նետուին եւ դուրս կը բերեն ընկղմուած խաչերը՝ ժողովուրդի ծափողջոյններուն եւ զուարթ կանչերուն ընկերակցութեամբ: Հաւատացեալներ այս ջուրէն ջրամանները լեցնելով տուն կը տանին: Աղբիւրներու համաձայն հին ատենները եկեղեցական արարողութենէն յետոյ տեղի կ՚ունենային ժողովրդական տօնախմբութիւններ եւ խրախճանքներ: Ջրօրհնէքի հանդիսակարգը իր մէջ ընդունած է ջրի պաշտամունքային տարրեր, որոնք ժողովրդական սովորոյթի ուժով յարատեւած են նախաքրիստոնէական ժամանակներէն ի վեր:
Ծիսական արարողութիւններէն ետք բոլոր ընտանիքները կը հաւաքուին տօնական առատ եւ ճոխ սեղաններուն շուրջ, որոնք բեռնաւորուած կ՚ըլլան համադամ ճաշերով, տեսակ տեսակ անուշեղէններով, չոր եւ թարմ պտուղներով: Ըստ սովորութեան տօնին առիթով կը պատրաստուին զանազան ծիսական թխուկներ եւ իւղով հացեր, ճուճուներ, կոչնակներ, խաչեր, կեծպոններ եւ այլն: Հինէն եկած սովորոյթ է նաեւ Սուրբ Ծնունդի առթիւ իրարու տուն այցելելն ու Ծնունդը շնորհաւորելը:

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles