ԿԸ ԶՈՀԵՆՔ ՄՇԱԿՈՅԹ, ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ, ԱԶԳ ՈՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔ

ՅԱԿՈԲ ՊԱԼԵԱՆ Միշտ խորհած եմ որ իրաւ մեծերու աշակերտելով մենք մեզ եւ մեր ժամանակը կրնանք ճանչնալ: Այդ մեծերը խօսած են եւ գրած: Կտակած են: Ժամանակ գտնելու քաջութիւն պէտք է զանոնք գտնելու եւ անոնցմով թափանցուելու համար, հասկնալու անցեալը, իմաստաւորելու ներկան եւ բովանդակութիւն տալու գա-լիքին: Ֆրանսացի մեծ պատմաբան Ժիւլ Միշըլէ (1798-1874) կ’ըսէր, թէ լեզուն ազգի ոգին է, իսկ ազգի մը գոյատեւման պատուանդանը իր հողն է։ Այս պարզ բայց հիմնական իմաստութիւնը եթէ չէ կորսուած բոլորովին, գրեթէ անգիտացուած է սփիւռք(ներ)ի մէջ, եզրակացուած է, որ այլ կերպ կարելի չէ: Անհոգի գործնապաշ-տութիւն մը: Այսինքն պէտք է հաշտուիլ ոգի-լեզուի կորուստին հետ : Այս տեղատւութիւնը համաճարակային է, եւ ղեկավարման բոլոր մակարդակնե-րուն՝ իրապաշտութեամբ ընդունուած սփիւռք(ներ)ի մէջ: Ան տարբեր ձեւերով եւ պատճառաբանութիւններով զարգացած էր Հայաստանի մէջ, խորհրդային օրե-րուն, Մեծ Հայրենիքի մէջ ասպարէզի յաջողութեան համար, եւ կը զարգանայ այ-սօր՝ արդիականութեան եւ բիզնէսային անմիջականութեան աստղին տակ: Եթէ բուժուինք դիրքապաշտութիւններէ եւ հանենք մեր աչքերու կապանքները, կը տեսնենք անհարազատութեան հեղեղային արագութեամբ զարգացումը: Անցած դարու մեր ամենէն վաւերական մտաւորականներէն Շաւարշ Նարդունի (1898-1966) կ’ըսէր, թէ ամբողջական գրականութեան տեսաբանները կը դաւանին նաեւ, որ գրականութիւնը չափանիշ է ժողովուրդի մը քաղաքակրթութեան եւ ըն-դունակութեան, ինչպէս իբրեւ նպատա՛կ գոյութեան,- անկցի՛ այն ժողովուրդը որ գրականութիւն չունի, քաղաքակրթութիւն չունի։ Քաղաքականութիւնը միջո՛ց մըն է պաշտպանելու հայրենիքը՝ իբրեւ պարունակ մշակոյթի, հետեւաբար ստո-րադաս գրականութենէն, թէեւ անհրաժեշտ։ Եթէ այսօր Շաւարշ Նարդունիի տե-սութեան ոսպնեակէն դիտենք մեր իրականութիւնը, առանց ինքնարդարացման ճապկումներու կամ տարբեր շահախնդրութիւններէ ծնունդ առնող ենթաքաղա-քական ճառի, պիտի տեսնենք, որ հայ ժողովուրդը, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), խորթացած է իր գրականութեան նկատմամբ, որ ան դադրած է չափանիշ ըլլալէ մե՛ր քաղաքակրթութեան, որ վարձու անլոյս սենեակ է կամ կապկում: Դադրած ենք խորհելէ, որ մեր սեպհականն է հպարտառիթը, արմատներու անձնագիրը: Արդարեւ, ազգի պատկանելիութեան անձնագիրը սեփական գրականութեամբ կը ստացուի: Շատ լաւ է Քիփլինկ, Գամիւ, Թակոր, Շէյքսփիր եւ Մութէննէպի ճանչնալ, անոնք մեզի կը փոխանցեն ընդհանուր զարգացում, պատուհան են աշ-խարհի վրայ, բայց Հայու ինքնութիւնը կը խմորուի Խորենացիով, Նարեկացիով, Ալիշանով, Աբովեանով, Տէրեանով, Վարուժանով, Մեծարենցով, բոլոր միւսներով, հիներով եւ նորերով: Այս վերջինները երբ բացակայ են մեր անձնագրէն, Շաւարշ Նարդունի պէտք չունի ըսելու՝ «անկցի՛ այն ժողովուրդը որ գրականութիւն չունի, քաղաքակրթութիւն չունի», քանի որ արդէն ինկած կ’ըլլայ, նոյնիսկ եթէ չի գիտակցիր իր անկման: Երբ ազգ մը, զանազան ազդակներու ճնշման ներքեւ կը դատարկուի ամբողջա-կանի տեսիլքէ, զոր սովորաբար կը կոչենք ազգային գաղափարախօսութիւն, կ’ընդգրկուի արագ կամ դանդաղ անհետացման ընթացքի մէջ: Վերջին հարիւրա-մեակի արտաքին բացասական ազդակներու եւ ներազգային անհեռանկար թա-փահարումներու որպէս հետեւանք, այդ անհետացման վտանգին ենթակայ ենք, անցեալին կ’ըսէին այլասերում, հիմա չենք ըսեր: Նման հաստատում կրնայ յո-ռետեսութիւն համարուիլ, վհատեցնող: Իսկ եթէ խորհինք, որ ան իրատեսութիւն է՝ վերականգնումի հեռանկարով, աւելի հաւատարիմ չե՞նք ըլլար մեր ազգին: Ֆրանսացի մեծ պատմաբանը, որուն ժողովուրդը գիտցած է միշտ իր լեզուն պաշտպանել եւ յղկել, նաեւ այսօր, հակառակ համաշխարհայնացման հարթող գլանին, կ’ըսէ թէ լեզուն ազգի մը ոգին է: Կ’աւելցնէ, որ ազգի մը գոյատեւման պատուանդանը իր հողն է: Այս պատմաբանը տօնական օրերու կամ ընտրական հանրահաւաքներու ճա-ռախօս չէ: Չի խօսիր կիրքեր հրահրելու կամ մոլեռանդութիւն տարածելու հա-մար: Իր խօսքը կը գծէ սահմանները ինքնութեան, հաւատարմութեան եւ վաւերա-կանութեան: Մեծերու ճառագայթող մտածումները աշխարհագրական սահմաններ չունին եւ չեն պարփակուիր ժամանակահատուածներու մէջ: Անոնք տեւաբար կը հրաւիրեն ըմբռնելու մարդը, անցեալը, գալիքը: Նոյն շաբթուան ընթացքին ներկայ եղայ եր-կու «հաւաքոյթներ»ու եւ հին թուղթերու մէջ գտայ նաեւ ֆրանսացի պատմաբանի եւ հայ մտաւորականի խօսքերը: Միաժամանակ: Այն տպաւորութիւնը ունեցայ, որ կարծես խորհրդակցած էին, դատելով մեր ներկան: Ո՞վ չի լսեր որ հայերէնը կ’աղաւաղուի, կը նահանջէ, գործածութենէ կը դադրի որ-պէս անպէտք իր: Կ’աւաղաղուի, աղաւաղուած է նոյնիսկ Հայաստանի մէջ, սփիւռք(ներ)ի մէջ հոյամողէզի քայլերով եւ կը նահանջէ, հետզհետէ հասնելով ան-վերադարձի գիծը: Այս ժանտատեսիլ նահանջի «ժողովրդական» եւ «մտաւորա-կան» բացատրութիւնը լսած եմ Արեւելքի գործնապաշտներէն եւ Արեւմուտքի վկայեալներէն, ըստ որոնց «հայերէնը փոր չի կշտացներ» կամ «հայերէնը բիզնէսի լեզու չէ այլ ռոմանդիկ լեզու է»։ Նոյն բանը ըսած են հացապաշտները եւ հա-մալսարանաւարտի գդակ ունեցողները: Հրաժարելով լեզուէն, անոնք ճամբայ կը հարթեն ազգի ոգիի կորուստին: Ազգի ոգիի կորուստէն ետք ո՞ր ինքնուրոյնութեամբ պիտի տեւէ ազգը, հողի մը վրայ, որ ըլլայ ազգի պատուանդան: Ո՞ր ազգին: Հողին վրայ միշտ ապրողներ պիտի ըլլան: Աւստրալիան այսօր բնակուած է, ոչ թէ իր բազմադարեան բնիկներով: Նորերը ժառանգորդները չեն բնիկներու ոչ լեզուին, ոչ մշակոյթին, անոնք շարունակութիւն չեն: Տարբեր կամ նոր ազգ են: Երեւակայեցէք պահ մը, որ լե-զուի աղաւաղումը եւ աստիճանաբար օտար լեզուի գործածութիւնը զարգանայ Հայաստանի մէջ, պետական լեզու ըլլալէ դադրի հայերէնը, քանի որ ան «ռոմանդիկ» լեզու է եւ «բիզնէս»ի լեզու չէ, Հայաստանը կրնայ մնալ որպէս աշխարհագ-րական բացատրութիւն, բնակիչներն ալ կ’ըլլան ծագումով Հայեր, որոնք թերեւս կոչուելով հանդերձ «հայ», շարունակութիւն պիտի չըլլան: Հող-հայրենիքը պիտի ըլլայ պատուանդան նոր ազգի մը, նոյն կամ տարբեր անունով: Մարդորսական վերաբերումը (proselytisme), մեր կացութիւնը արդարացնելու կամ դեռ ժամանակ մըն ալ համրանք պահելու եւ ցուցադրելու համար, ազգապահ-պանման նպաստ չեն: Եթէ ոգին կորսուի, եթէ ոգիէն հրաժարինք, ի՞նչ պիտի պա-հենք: Պիտի շարունակենք ջուր ճղբացնելով, համայնքի վիճակի մէջ ապրիլ: Հարկ է լսել նաեւ Նարդունին: Հիմա որ հայերէն խօսք ու գիրը կ’անհետանան մեր առօրեայէն, գիրք եւ գրականութիւն ամէն օր քիչ մը աւելի չնչին փոքրամաս-նութիւն մը կը հետաքրքրեն (տեսնել հայերէն թերթերու եւ գիրքերու տպաքանա-կը եւ մանաւանդ սպառումը), ո՞ր գոյատեւման եւ հայապահպանման ճառին կա-րելի կ’ըլլայ հաւատք ընծայել: Նարդունիի իրատես խօսքը լսել, տարածել. «գրա-կանութիւնը չափանիշ է ժողովուրդի մը քաղաքակրթութեան եւ ընդունակութեան, ինչպէս իբրեւ նպատա՛կ գոյութեան,- անկցի՛ այն ժողովուրդը որ գրականութիւն չունի, քաղաքակրթութիւն չունի»։ Ի հարկէ Նարդունիի ուշադրութեան առարկայ ժողովուրդը հայութիւնն է: Անկասկած կան մշակուած օտարալեզու Հայեր, տա-ղանդաւոր մարդիկ, գրող եւ բանաստեղծ, որոնց ստեղծագործութեան լուսարձա-կին տակ կրնան ըլլալ Հայն ու Հայուն պատմութիւնը, բայց անոնք կրնան զուար-ճացնել ծագումով Հայերը եւ հեռացածները, որոնք մկրտութեան, պսակի կամ թաղման հաւատարմութիւն թերեւս պահած կ’ըլլան: Բայց այդ հաւատարմութիւնը, պատմաբան Միշըլէի լեզուով, ոգի չունենալով կը դառնայ օտար: Միշըլէ եւ Նարդունի ի՞նչ պիտի հաստատէին այսօր: Անոնք պիտի տեսնէին որ լեզու-ոգին տեղի տուած է, յաճախ վերջնական կեր-պով: Ազգի կէսէն աւելին զրկուած է գոյատեւման պատուանդան եւ գրականութիւն-մշակոյթի պարունակ հողէն, միւս մասը այդ հողը լքելու տենդով վարակուած է, կամ զայն դարձուցած է սոսկ կենցաղային-բիզնէսային միջոց: Ինչո՞ւ այսպէս դարձած ենք, ինչո՞ւ այսպէս ենք: Անմիջականի եւ եսականի ջրապտոյտին մէջ բռնուած ենք: Ոչ ոք կ’ուզէ ազգային ընդհանրականի հրամայականը տեսնել եւ իմանալ: Բացակայ է ընդհանուր տե-սիլքը, անհատականէն հեռու մակարդակը: Բացակայ է նաեւ այն ուժը,- անհատ, կազմակերպութիւն, պետութիւն,- որ ըլլայ իսկական առաջնորդութիւն, ինչպէս Աստուածաշունչի Մովսէսը, կամ Հնդկաստանի Կանտին: Ափսոս որ Կանտին հայ չէր, որ ոչինչ ունէր, փառք չէր հետապնդեր, պերճանքի մէջ չէր ապրեր, բայց երբ խօսէր, այդ հսկայ երկրի բազմահարիւր միլիոններով մարդիկ կ’անսային, երկաթ գիծին վրայ կը պառկէին, ասպարէզ կը կարդային վայրագ վայրաշարժին: «Զգացում»ը բաւարար չէ ազգ գոյացնելու համար: Հրավառութիւնները բոցի տե-ւողութիւն ունին: Այսօր ինչպէ՞ս պիտի վերականգնենք խորքը: Այս խորքը Միշըլէի լեզու-ոգին է, որուն փշրանքներով գոհանալ տօնի վերածուած է սփիւռք(ներ)ի մէջ, Հայաստա-նի մէջ լքումի առարկայ է՝ նիւթապաշտութեան ճնշման տակ եւ գրականութիւն-գիրք քաղաքակրթութիւն չի բերեր զանգուածին, աւելի ճիշդ՝ զանգուածը փա-կուած է անոր առջեւ: Ինչպէ՞ս յառաջած է այդ փակումը: Եղածը փրկելու անշահ եւ անվաղորդայն ճապկումներով: Իսկ երբ այդ ոգին չկայ, այդ ոգիով գրականութիւնը չի ժառանգուիր եւ չի ստեղ-ծուիր, կը յանգինք Նարդունիի «անկցի՛»ին, որմէ ետք կ’ըլլայ նորի սկիզբ բայց ոչ շարունակութիւն: Եթէ ուշ չէ, ներազգային վերականգնումի իսկական գաղափարախօսութիւն եւ նախաձեռնութիւն անհրաժեշտ են, զորս պէտք է կենսագործել անմիջականի տուրք տալու պարտուողականութենէ անդին, մշակելով եւ գործադրելով հա-կախարխափում ղեկավարում մը, որ չտնտեսէ տեղատւութիւնը, չզբաղի մար-դորսութեամբ եւ մրցակցութիւններով, հրաժարի ձախողութիւններ բացատրելու-արդարացնելու ճապկումներէ: Այս ընելու համար անհրաժեշտ է որակի եւ տեսիլքի յեղափոխութիւն մը, միջիննե-րէ եւ չես գիտեր ինչ ընելու միտող համախոհութիւններէ անդին անցնելով, նոյ-նիսկ եթէ կուռքեր վար պիտի առնուին իրենց պատուանդաններէն: Այդ կ’ըլլայ վերականգնումի, տոկալու եւ տեւելու համար վճարուելիք գինը: Եթէ արմատներուն համար հաւատարիմ ենք եւ եթէ այդ հաւատարմութիւնը փուչիկ ճառ չէ, ձանձրոյթ փարատող կիրակնօրեայ զբօսանք չէ, ինչպէս բարձրախօսնե-րու փսխած հայ երգ համարուող գինովներու աղմկարարութիւնը:

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

ԿԸ ԶՈՀԵՆՔ ՄՇԱԿՈՅԹ, ԻՆՔՆՈՒԹԻՒՆ, ԱԶԳ ՈՒ ՀԱՅՐԵՆԻՔ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

ՏՕՆԵՐՈՒՆ ՄԵԾԱԳՈՅՆԸ՝ ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑԸ

Ատրպէյճան Կ՛աջակցի Փաշինեանին` Ընդդէմ Հայ Ազգայնականներու

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է