ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՆՈՐԱԳՈՅՆ ԵՂԱՆԱԿ՝ «ԹԱՏԵՐԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ»

0 0
Read Time:6 Minute, 1 Second

p11 balian3

ԺԶ. դարու Ֆրանսացի իմաստուններէն Միշէլ տէ Մոնթէնեը կը գրէր, որ ինք չի ճամբորդէր առանց իր գիրքերուն: Ժամանակակիցներս գիրքը փոխարինած ենք մեծ կամ փոքրիկ համակարգիչներով, որոնք միշտ մեր սեղանին վրայ են կամ մեր ափին մէջ, եւ մեզ կը դարձնեն գիրքի թշնամի: Գիրքերը, քաղքենիական սովորութեամբ, մեր բնակարաններուն մէջ հիւր են որպէս գեղօր, տպաւորելու դերին սահմանուած գրադարաններուն զարդ:
Ինչպէս հարկն է, աշխատաւոր ըլլանք թէ թոշակառու, վարակուած ենք արձակուրդի համաճարակային տենդով: Հակառակ Յուլիսի թելադրած ջերմութեան ակնկալութեան, Ատլանտեանի ջուրը, ձմրան յիշատակը պահող իր ցրտութեամբ, կը ծառայէ միայն մանուկներու ոտք թրջելու խաղին: Գեղեցիկ նուազագոյն ծովազգեստով կիներ, աղջիկներ, երիտասարդներ, աւազին վրայ յուլօրէն կը պառկին, կամ պզտիկ գնդակներով կը խաղան:
Իմաստութիւն է ըսել՝ «ոչ կ’իջնեմ կը լողամ ոչ կ’ելլեմ կը դողամ»:
Համակարգիչի պայուսակիս մէջ դրած էի 1985-ին լոյս տեսած գիրք մը, զոր միշտ ուզած էի կարդալ, քանի որ հեղինակը մեծ մարդաբան եւ իմաստուն մըն էր, որուն ծանօթացած էի այս գիրքի լոյս տեսնելէն տասնամեակ մը առաջ: Անարեւ ամրան այս շաբթուան ընթացքին մխրճուեցայ Ժորժ Պալանտիէի «Շրջադարձ» գիրքին մէջ, որուն տակ աւելցուցած է՝ «Իշխանութիւն եւ արդիականութիւն»*:
Հեղինակը գիտնական է: Ան ուսումնասիրած է տարբեր ընկերութիւններու կեանքը, կազմակերպութիւնը, հոն դրսեւորուած իշխանութեան ձեւերը, պատմութեան ընթացքին եւ այսօր ալ տեւող: Եղած են իշխանութեան զանազան ձեւեր: Բոլորն ալ իրենք զիրենք հիմնաւորած են կայուն, անյեղլի, գերագոյն, անկորնչելի եւ վերացական ուժի մը վրայ կռթնելով, միշտ նկատի ունենալով անհատէն վեր՝ ընկերային եւ տոհմական շարունակութիւնը: Կառավարումը զգեցած է զանազան ձեւեր, բնութեան եւ կեանքի կապկումով: Գլուխը՝ Աստուածը, մասերը, ընկերութիւնը, մարդը՝ իր բնական պատկերով: Կառավարման ձեւ տուած են մարդակազմութեան նմանութեամբ:
Մեզի ծանօթ ընկերութիւնները անցած են կառավարման զանազան հանգրուաններէ: Գոյութիւն ունեցած են, եւ դեռ կան, կամօքն Աստուծոյ իշխանութիւններ, երբ իշխանը ներկայացուցիչն էր Աստուծոյ, ինք ալ իր կարգին՝ Աստուած: Նոյնիսկ արեւմտեան ընկերութիւններու մէջ, Իշխանը՝ թագաւորը՝ չէր մեռներ, կը տեւէր ժառանգութեամբ: Մեռած թագաւորին պաճուճապատանքին յարգանք կը մատուցուէր մինչեւ յաջորդին իշխանութեան տիրացման արարողութիւնը, օրինակ՝ թագին աւանդական փոխանցումը: Տարազը յստակ էր. «Մեռաւ թագաւորը, ապրի՛ թագաւորը»: Այս կառավարումը, ընդհանուր բնութագրումով, աստուածային կարգով տեղի կ’ունենար, «Աստուածավարում» եթէ կարելի է այսպէս ըսել. Theocratie:
Այս դրութիւնը ներկայիս ալ գոյութիւն ունի զանազան արտայայտութիւններով, օրինակ՝ անփոխարինելիութեան, կամ իշխանութեան փոխանցումով ընտանիքի անդամներու կամ դասակարգի մը, խմբակցութեան մը, փորձութիւն՝ որմէ զերծ չեն ժամանակակից կառավարման համակարգերը: Տեղ մը այդ ընտանեկան է, տեւող եւ իր անունը չըսող նահապետական-նախախնամական կամ աւատապետական, ուրիշ տեղ՝ կուսակցական կամ խմբակային: Բայց միշտ կայ ժողովուրդի անունով խօսելու, ժողովրդավարական ըլլալու արդարացումը, որ բազմաբնոյթ սակաւապետութիւններու շպարն է:
Աստիճանաբար, տարբեր դարերու ընթացքին, զարգացած է ժողովուրդը լսելու, անոր կամքով կառավարելու միտքը, այսինքն՝ ժողովրդավարութիւնը, որ իշխողներուն համար եղած է իշխանութեան հասնելու միջոց, այս կամ այն ուղղութեամբ առաջնորդելով այդ ժողովրդական կամքը: Իշխանաւորին համար խոստումները մոռցուելու կոչուած միջոցներ էին իշխանութիւն ձեռք բերելու եւ զայն պահելու համար: Այդպէս է նաեւ այսօր: Բայց միշտ կը շարունակուի ժողովուրդին ծառայելու եւ զայն ներկայացնելու ծխածածկոյթը, երբ կառավարումը կը կատարուի ըստ իշխողի հայեցողութեան:
Աստուածային դրօշմով կառավարումը փոխարինող ժողովրդավարութիւնը կը ստեղծէ ի վերուստ տրուած իրաւունքով իշխանութիւն մը, օրինակ, բանակի զօրավար մը, կամ մեծ դպրոցէ մը շրջանաւարտներ: Ֆրանսայի մէջ ծանօթ է Վարչական Ազգային Վարժարանի պարագան, որուն աշակերտները պետական ցմահ պաշտօնեաներ են, եւ կը գտնուին իշխանութեան զանազան լծակներուն գլուխը: Ընտրութիւնը կը կատարուի գրեթէ անոնց միջեւ, թեր ըլլան թէ դէմ:
Այս դրութեան մէջ կը զարգանայ նաեւ ըստ կարողութեան, պատրաստութեան եւ արդիւնքի գնահատումով իշխանութեան տիրացումը, որ միշտ ալ բաւարար չէ ինքնահաստատման համար, եթէ չըլլան այլ լծակներ: Ընտրութիւնը միշտ ալ չի կատարուիր ըստ համոզումի եւ բանիմացութեան: Փրինսթընի կամ Քոլոմպիայի մեծատաղանդ դասախօսը նախագահ չ’ըլլար:
Այսինքն, խաբկանք է ժողովուրդին կամքով առաջնորդուելու համակարգը՝ որ միամիտի գիտակցութեամբ կ’ընդունուի: Իշխանաւորները միշտ գիտցած են, որ կառավարման իրաւունքը ժողովուրդին մէջ է, նոյնիսկ ան երբ չէ կրցած այդ իրաւունքը գործածել, կամ անոր չեն թոյլատրեր այդ ընել, այդ պատճառով ալ կ’օգտագործուին քարոզչական միջոցները, ազդեցութիւնները, խոստումները, եւ աւելի ցած մակարդակի վրայ՝ կաշառքը:
Այդ իրաւունքը իւրացնելու համար օգտագործուած է «կամօքն Աստուծոյ» իշխանութեան ձեռքբերումը, աւատապետական, դրամատիրական կամ ժողովրդավարական ձեւով, անունները փոխուած են: Աթէնքի ժողովրդավարութիւնը տոհմապետերու միջեւ էր, այսինքն՝ ժառանգական եւ մասնաւորներու, ոչ մէկ ձեւով ժողովրդական, միապետութիւններու պարագային՝ ժառանգական-ընտրանիական, հանրապետութիւններու՝ ժողովրդավարական, բայց ժողովուրդի ընտրելու հնարը կը հակակշռուի քարոզչութեամբ՝ որ ձեռք կը բերուի դրամական միջոցներով (օրինակ՝ Միացեալ Նահանգներու նախագահի ընտրարշաւին համար ծախսուած աստղաբաշխական գումարները):
Ժորժ Պալանտիէ իր գիրքին մէջ կը խօսի իշխանութեան ձեւի մը մասին. «թատերավարութիւն»: Ինչպէս ժողովրդավարութիւնը: Այսինքն «թատերական» միջոցներով ուղղութիւն կը տրուի ժողովուրդի կամքին կամ համակրանքին: Հռոմի մէջ կայսրերը կրկէսի խաղեր կ’ընծային զանգուածին, սիրելի ըլլալու համար: Կրկէսի թատրոն էր: Թագաւորներ եւ պետութիւններ զինուորական տողանցքներ կը կազմակերպեն յուզելու, տպաւորելու եւ վախցնելու համար, մեր օրերուն քաղաքական հանրաժողովներ կը կազմակերպուին «սիրուած» երգիչ-երգչուհիներ հրաւիրելով, որպէսզի զանգուած գայ եւ համակրանք ստեղծուի թեկնածուի մը կամ դատի մը համար: Կարծէք միտք եւ գաղափար չեն բաւեր գիտակցութիւններու կոչ ընելու համար: Որքան մեծ թիւով զանգուած կարելի ըլլայ հաւաքել, այդքան տպաւորիչ կ’ըլլայ գաղափար ծախելու թատրոնը: Իսկ կը փորձուի՞ նոյն հաւաքը կազմակերպել առանց «երգիչ»ի եւ «թատրոն»ի եւ բաղդատութիւններ ընել: Իշխանութիւններ, արքայական, ժողովրդավարական թէ կրօնական, յուղարկաւորութիւններ կը կազմակերպեն որպէս «քաղաքական տռամ» (politodram): Եթէ թատրոնով պիտի ծախուի գաղափարը, քաղաքական առաջադրանքը, այդ կը նշանակէ որ կը ստորագնահատուի ժողովուրդի դատելու եւ ջոկելու կարողութիւնը, եւ մարդիկ չեն գար իրաւ գաղափար կամ գիտակցուած ընտրութիւն մը կատարելու համար:
Երբեմն բարձրաձայն պէտք է հարց տալ, թէ քաղաքական հաւաքի մը, օրուան բանախօսի կողքին ի՞նչ գործ ունի աղմկող երգիչը: Միթէ՞ անյոյս է զանգուածին ընտրութիւն կատարելու կարողութիւնը: Զանգուածը կրնա՞յ հասնիլ մերժումի՝ կողմնակի միջոցներով եւ անպայման չգիտակցուած համոզումով զինք առաջնորդելու կոչուած «թատերավարութեան»:
Մարդկութիւնը դեռ չէ գտած կառավարում-ղեկավարումի իտէալ ձեւը, մարդը եւ բնութիւնը դարձնելով իսկական նպատակ, սանձելով պատեհապաշտութիւնը, բախտախնդիրները, չարաշահողները, «աստուածային կամօք»ը, ընտանեպաշտութիւնը, հին կամ նորաձեւ աւատապետութիւնը, «թատերավարութիւնը», եւ «դրամի միջազգային կայսերապաշտութիւնը»:
Ժամանակակից ընկերութիւններու քաղաքական կեանքը, տիրականօրէն, բռնուած է «դրամի կայսերապաշտութեան» աքցանին մէջ, հակառակ պարկեշտութեան հոգեշահ յայտարարութիւններու: Խիստ հետաքրքրական են Միացեալ Նահանգներու մէջ եղած մերկացումները, ըստ որոնց Ներկայացուցիչներու Տան եւ Ծերակոյտի անդամներ, իրենց ընտրարշաւին համար, կը նպաստաւորուին մեծ դրամատիրական կառոյցներէ եւ իրենց կարգին, օրէնքներու մշակման ընթացքին իրենց տուրքը կու տան անոնց: Այս կացութեան դէմ սկսած է ժողովրդական շարժում մը, իշխանութիւնը ձերբազատելու համար դրամատիրական շահերու ծառայելու պարտադրանքէ: Շարժումը կը ղեկավարէ համալսարանի տնտեսագիտութեան դասախօս մը: Եթէ շարժումը յաջողի Միացեալ Նահանգներու պէս մեծ երկրի մը մէջ, ալիքը կրնայ տարածուիլ:
Բոլոր ընկերութիւնները, մեծերը եւ փոքրերը, պետութիւնները կուսակցութիւնները, միութիւնները նոյն անկարողութեան դիմաց կանգնած են: Ժողովուրդները երբ ուզած են տէր ըլլալ իրենց իրաւունքին, եղած են զանազան բնոյթի պոռթկումներ, նոր «անփոխարինելիներու» ծնունդ տալով: Իրաւ բարի կամեցողութեամբ մարդիկ, մտածելով իրենց անձէն անդին, քաջութեամբ այս հարցերը եթէ արծարծեն, իրենց անձին օրինակով նաեւ, թերեւս տուեալ խմբաւորման մը եւ ինչո՞ւ ոչ մարդկութեան եւ մեր վտանգուած մոլորակի ապագան աւելի լաւ կ’ըլլայ: Այդ կ’ըլլայ իրաւ ժողովրդավարութեան իրականացման ուղին:
Դեռ կայ դրամի ծնունդ տուած վնասակար ծիծաղելիութիւնը, երբ մի ոմն, իր փառասիրութեան յագուրդ տալու համար կը յայտարարէ, որ «հիմա ժամանակ եւ դրամ ունիմ եւ աթոռ կ’ուզեմ»: Եւ կ’ունենայ: Այս խաղքութեան ականատես ենք բարձրագոյն մակարդակներու վրայ եւ մեր թաղերուն մէջ: Մեծ եւ պզտիկ չարաշահողներ, բախտախնդիրներ եւ պատեհապաշտներ այդ խաղքութեան մէջ կ’ընդգրկուին, յառաջացնելով ընկերութեան փտախտ: Դրամի որոշիչ ուժը թատերավարութիւնը օգտագործելով, ժողովրդավարութիւնը կը դարձնէ փառասիրութեան եւ շահագործման գործիք:
Դժբախտաբար, արտակարգ հեղինակութեամբ մարդիկ (charismatique) հազուադէպօրէն լուսաւորած են մարդկութիւնը, աստ եւ անդ: Անոնք ապարանքներ չեն ունեցած, դրամատուներու մէջ անհաշուելի հարստութիւն չեն ունեցած:
Նախանձելի են այն ժողովուրդը եւ ընկերութիւնը, որոնք Մահաթմա Կանտի ունեցած են:
Մահաթմա Կանտին «թատերավարութիւն» չըրաւ:
Մեր շուրջ Մահաթմա Կանտի փնտռելու ողջմտութեամբ կրնա՞նք առաջնորդուիլ եւ առաջնորդելու փորձ ընել: Ցնո՞րք, թէ՞ կարելիութիւն:
Երիտասարդութիւնը, որուն մասին շատ կը խօսուի, զոր կը պատրաստեն ընկերութեան համար ընդունելի պատկերով, եթէ յանկարծ պարտադրուած պատեանէն դուրս գայ, կրնայ կացութիւնը յեղաշրջել:
Ֆրանսացի գրողը, Ժորժ Պերնանոս կ’ըսէր, թէ «երիտասարդութեան ջերմը աշխարհի մնացեալը մասը կը պահէ բնական ջերմութեամբ: Երբ երիտասարդութիւնը պաղի, աշխարհի մնացեալ մասը ակռաները կը կափկափէ»:
Իսկ մեր փոքրիկ ածո՞ւն…

Յ. Պալեան

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles