Ծննդեան 95-ամեակ.- Սնապեան Մտերմութեան Մէջ

1 0
Read Time:6 Minute, 27 Second

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ՊԷՐՊԷՐԵԱՆ

Կը սիրէր «պարոն» կոչուիլ եւ իսկապէս կոչումով ուսուցիչն էր, սակայն «Բագին»-ի մեր գործակցութեան տասը տարիներուն` ինծի, Սարգիս Կիրակոսեանին, «Ազդակ Շաբաթօրեակ»-ի ու «Մամլոյ դիւան»-ի տղոց համար ան պարզապէս ընկերն էր, միանգամայն պարզ ու մեկին:

Սովորաբար ճինզով կ՛ըլլար, որ հարազատ էր պաշտօնականութիւններէ ու կաղապարումներէ խուսափելու իր ոճին հետ: Կը նստէր գրասեղանին դիմաց ու երկու մատներով կը մեքենագրէր իր յօդուածը` սուրճի գաւաթը իր կողքին պահած:

Մտերմանալու եւ անմիջականութիւն ստեղծելու իր ձեւը ունէր: Սմբատ Փանոսեանը յանկարծ «Բագին»-ի աշխատակից դարձաւ, հակառակ անոր որ նոյն շրջանակին չէր պատկաներ: Պօղոսը կը պատմէ, որ անգամ մը անոր կը հանդիպի, եթէ չեմ սխալիր` «Մշակ» տպարանը, ուր Փանոսեան ինքզինք ծանօթացնելէ ետք կը գանգատի, որ Ընկերը ժամանակին իր մէկ գրքին դէմ գրախօսական գրած է: Սնապեան խնդալով կը պատասխանէ, որ դուն ալ մէկ գրքիս դէմ յօդուած մը գրէիր` խնդիրը կը վերջանար, եւ լարուածութիւնը կ՛անհետանայ, ու Փանոսեանի վերաբերումը հետզհետէ կը ջերմանայ ամսագրին հանդէպ:

Վերջերս ձայնասփիւռէն հարցազրոյց մը մտիկ կ՛ընէի, ուր կը խօսուէր գրողներու աշխատանքային սովորութիւններուն մասին, եւ հոն անդրադարձայ, որ այս հարցը որքան սերտ կապ ունէր իրեն հետ: Պօղոսը աշխատանքային իր առօրեան ունէր, որուն աւելի մասնակից կ՛ըլլայինք յա՛տկապէս ամրան ամիսներուն, երբ ընտանիքը ղրկած կ՛ըլլար Այնճար, եւ մենք աւելի ժամանակ կ՛ունենայինք միասին ըլլալու: Ընդհանրապէս կէսօրները միասին կը ճաշէինք այդ շրջանին, այսինքն երկուքս եւ Սարգիս Կիրակոսեանը կ՛ուղղուէինք իր Համրայի բնակարանը, ճամբան մեզմէ մէկնումէկը խորոված հաւ մը կամ երեք կտոր «պիւֆթեք» կը վերցնէր, որ լոլիկի, սոխի կամ թարմ պղպեղի հետ պիտի ուտէինք: Պօղոսը իր երկու գաւաթ օղին պիտի խմէր, սուրճէն ետք մենք պիտի վերադառնայինք խմբագրատուն, ինք երկու ժամ պիտի քնանար եւ արթննալէ ետք ընթերցումի եւ աշխատանքի նոր օր պիտի սկսէր իրեն համար:

Յաջորդ առտու դարձեալ պիտի հանդիպէինք Նշան Փալանճեան ճեմարանի համալիրին մէջ գտնուող Համազգայինի տպարանը, ուր «Բագին»-ը կը տպուէր, եւ Պօղոսը անպայման սրբագրութիւն մը, յաւելում մը կամ փոփոխութիւն մը կ՛ունենար պատրաստութեան մէջ եղող թիւին մէջ: Տպարանի տնօրէնը` Երուանդ Մոնոֆարեան, յաճախ կը գանգատէր այս փոփոխութիւններէն, սակայն Պօղոսը գիտէր, որ իր նազը կ՛անցնէր գրաշարներուն` Ճորճ ու Վարդգէս Տօնապետեան եղբայրներուն վրայ, որոնք գրասէր անձեր էին եւ լաւ հայերէն գիտէին, եւ որոնց հետ անպայման առաւօտեան առաջին սուրճը պիտի խմէինք: Միայն Վարդգէսը երբեմն պիտի կատակէր. «ընկե՜ր Պօղոս, ինչո՞ւ այսքան կը յոգնիս, գնող չկա՜յ, ծախողը ինչ ընեմ …»: Ըսածը սխալ չէր, հայ գրականութիւն կարդացողներու թիւը հետզհետէ կը նօսրանար, բայց այս պարագան ոչ մէկ կարեւորութիւն ունէր Պօղոսին համար:

Փոփոխութիւնները որքան կապ ունէին իր անդուլ փնտռտուքներուն, նոյնքան կապ ունէին իր լեզուական բծախնդրութեան հետ: Սնապեան հետս կամ Սարգիսին հետ եկած փորձը բնագրին բաղդատելով` կը կարդար, որպէսզի բան մը փախած չըլլար գրութենէն: Արդէն կարդացած կ՛ըլլար հասած յօդուածը, բանաստեղծութիւնը կամ պատմուածքը եւ առանց տատամսելու` որոշ լեզուական սրբագրութիւններու ենթարկած կ՛ըլլար զայն: Իրեն համար լեզուական ճշգրտութիւնը աւելի կարեւոր էր, քան` գրողին դժգոհութիւնը, եւ մէկ-մէկ նման դժգոհութիւններ կը ստանայինք: Նաեւ կ՛ուզէր որոշ լեզուական ու կէտադրական միօրինակութեան ենթարկել «Բագին»-ի մէջ լոյս տեսած գրութիւնները, բացի եթէ անոնք առնչուած ըլլային գրողին ոճային առանձնայատկութիւններուն հետ:

Լեզուի հանդէպ բծախնդրութեան նոյն կիրքը կը ցուցաբերէր ազգային ու գրական արժէքներու հանդէպ: «Բագին»-ը վաթսունական թուականներուն հայրենի նոր արձակագիրներուն ջատագովը եղած էր, այսինքն` անոնց, որոնք սոցիալիստական իրապաշտութենէ տարբեր արժէքներ փնտռած էին եւ անտեսուած` պաշտօնական քննադատութեան կողմէ: Հրանտ Մաթեւոսեանի առաջին ուշագրաւ գործը` «Ահնիձոր»-ը արդէն քննարկումի առարկայ եղած էր «Բագին»-ի ամսական զրոյցներուն: Նոյն գուրգուրանքին արժանացած էին` Զօրայր Խալափեանը, Պերճ Զէյթունցեանը, Աղասի Այվազեանը, Վիգէն Խեչումեանը, Մուշեղ Գալշոյեանը եւ ուրիշներ: Հրանտ Մաթեւոսեանին հետ երբ 1989-ին հանդիպեցայ Մոնրէալ, ան խոստովանեցաւ, որ եթէ «Բագին»-ը «Ահնիձոր»-ը քննարկած եւ պաշտպանած չըլլար այդ օրերուն, զինք ամբողջովին մեկուսացուցած կ՛ըլլային: Եօթանասունական թուականներու աւարտին նոր բանաստեղծները պաշտպանելու շրջանն էր, այսինքն` Յովհաննէս Գրիգորեանի, Հենրիկ Էդոյեանի, Արտեմ Յարութիւնեանի, Արմէն Մարտիրոսեանի եւ ուրիշներու քերթողութիւնը: Պօղոսը ամէն առթիւ պիտի անդրադառնար նաեւ Եղիշէ Չարենցի ու Ակսել Բակունցի սերունդի ճակատագրին ու հայ մտաւորականութեան դէմ ստալինեան հալածանքներուն, որոնք իրեն համար համազօր էին արեւմտահայ գրականութեան ցեղասպանութեան աղէտին:

Խմբագրատունը այս հարցերը շարունակ քննարկումի ենթակայ էին` յաջորդ թիւերու ծրագրումին ու բացառիկներու պատրաստութեան աշխատանքներուն կողքին: Սուրճն ու սիկարեթը անբաժան մասնիկներն էին այս մթնոլորտին: Պօղոսը 12 տուփնոց «Մարլպորօ»-ի ծրար մը կ՛ունենար խմբագրատունը, իսկ ուրիշ նման տուփ մը կը պահէր տունը, որ Աղաւնին ու զաւակները չկարենան ծխածին հաշիւը բռնել: Ես, որ ծխող չէի, անուղղակի ծխողի հանգամանքով լրիւ «կ՛ըմբոշխնէի» ծխախոտի ծուխով յագեցած օդը, որ Պօղոսին ու Սարգիսին միջոցով կը մատակարարուէր: Ձմրան, երբ այցելու մը խմբագրատան դուռը բանար, ծխախոտի ծուխը ալիք-ալք դուրս կու գար սենեակէն: Պօղոսը կտրուկ կերպով դադրեցուց ծխախոտը սրտի կաթուածէն ետք, իսկ ուիսքին, առատ սառով ու ջուրով, փոխարինեց օղին:

Այդ տարիներուն Խորհրդային Հայաստանէն կատարուած գրողներու այցելութիւնները յատուկ շրջագիծի մէջ տեղի կ՛ունենային: Սովորաբար այցելուներուն կ՛ընկերանային Գառնիկ Ադդարեանը եւ խորհրդային դեսպանատան պաշտօնեաներէն Գոզմոյեանը: Յաճախ խմբագրատուն այցելութեան կը յաջորդէր հրաւէր մը: Նման երեկոյ մը շատ աշխուժ ձեւով սկսաւ Պօղոսին տան մէջ` ի պատիւ Համօ Սահեանին: Խմիչքին ու ճաշի կողքին, զրոյցն ու մանրավէպերը ջերմ մթնոլորտ մը կը ստեղծէին, որոնց վրայ կ՛աւելնային Խաչիկ Արարատեանի արտասանած բանաստեղծութիւններն ու առակները: Պէտք է ըսել, որ Խաչիկը այդ օր իր տարերքին մէջ էր եւ պատրաստ էր ամէն նիւթի շուրջ բան մը արտասանելու: Դժբախտաբար Սահեանը յանկարծ շնչառութեան դժուարութիւններ ունեցաւ եւ յատուկ դիմակ մը դրաւ դէմքին, ինչ որ բոլորս մտահոգեց եւ ընդհատեց երեկոյին խանդավառ ընթացքը:

Հետաքրքրական էր Սերօ Խանզադեանի այցելութիւնը խմբագրատուն, որ զրոյցի կիսուն խնդրեց յեղափոխական գրականութիւն ունենալ, որոշ դաշնակցական հեղինակներու գործերը ուզեց, ինչ որ իրարանցումի մատնեց Ադդարեանն ու Գոզմոյեանը, որոնք կացութիւնը փրկելու համար ըսին, որ վարպետը այդ էտապը` ժամանակաշրջանը կ՛ուսումնասիրէ: Աւելի ուշ ծովեզերեայ ճաշարանի մը մէջ աւելի մեծ խումբով մը հանդիպեցանք, ուր Պօղոսը հրաւիրած էր նաեւ խումբ մը երիտասարդ գրողներ ու մտաւորականներ, ինչպէս` Կարօ Յովհաննէսեանը, Վաչէ Բրուտեանը, Շուշիկ Տասնապետեանը, Պետիկ Հերկելեանը եւ ուրիշներ, ինչ որ մտքերու աշխուժ փոխանակման առիթ ստեղծեց հայ կեանքը յուզող տարբեր նիւթերու շուրջ:

Այդ օրերուն միակ հիւրը, որ առանձին եկաւ Պօղոսին տունը եւ մտերմիկ երեկոյ մը անցուց երեքիս եւ Արտաշէս Տէր Խաչատուրեանին հետ, Վարդգէս Պետրոսեանն էր: Ըստ երեւոյթի, ան հսկիչի պէտք չունէր, իբրեւ Հայաստանի Գրողներու միութեան նախագահ հաւանաբար ի՛նք կը հսկէր ուրիշներու վրայ:

Անկախ հայաստանեան այցելութիւններէն ու զանոնք յաջորդող երեկոներէն, իր տունը ըլլային կամ այլուր, Պօղոսին համար իսկապէս սրտամօտ էին նման հանդիպումներ, որոնք առիթ կը ստեղծէին աւելի անմիջական ու մտերմիկ մթնոլորտ ստեղծելու, պզտիկ տարակարծութիւններ մոռնալու կամ լարուած կացութիւն մը քակելու համար: Անգամ մը մայիս 28-ի առթիւ բոլորս Այնճար հրաւիրեց, ուր Զաքարին ձկնարանին քով ոչխար մը մորթել տուած էր: Հոն էին ո՛չ միայն Սարգիս Զէյթլեանը, Վազգէն Էթիէմեզեանը, մեր աշխատակիցներէն Յարութիւն Նագուլեանը, այլեւ մեր տպարանի սիրելի գրաշարներն եւ գրողներու ու բարեկամներու խումբ մը: Այսօր ներկաներէն շատեր Պօղոսին հետ հեռացած են այս աշխարհէն, քանի մը լուսանկար եւ ջերմ յիշատակներ կը մնան մայիս 28-եան այդ իւրայատուկ տօնախմբումէն:

Մոնրէալ հաստատուելէս ետք Պօղոսը երկու անգամ պաշտօնական հրաւէրով այցելութեան եկաւ` անգամ մը գիշերելով մեր տունը: Ատկէ ետք ճիշդ է որ առիթներ ստեղծուեցան Գրողներու միութեան համախմբումներուն առթիւ Լիբանան եւ Հայաստան հանդիպելու, սակայն առաւելաբար հեռաձայնային խօսակցութիւններով կը կատարուէր մեր կապը, որ միշտ կը վերջանար «Ազդակ Գրական»-ներուն համար գրութիւն ուզելով: Վերջին թիւին մէջ ղրկած երկու քերթուածներս հրատարակած էր, ինչ որ ինծի անձնական գոհունակութիւն կը պատճառէ, որ յուսախաբ չէի ըրած զինք: Այդ թիւի ընթերցողները պիտի տեսնեն, որ որոշ նիւթեր շարունակելի են, որովհետեւ Պօղոսին մտքին մէջ կենալու, հանգստանալու տրամադրութիւն չկար, գրականութեան եւ հայ իրականութեան առնչուած հարցեր իր աշխարհին մէջ քննարկումի մէջ էին միշտ: Մահէն ետք երբ կապուեցայ իր սիրելի կնոջ` Աղաւնիին, ինծի պատմեց, որ վերջին օրերուն, հիւանդանոցը, իրեն այցելողներուն կը դժգոհէր, թէ ինչպէ՛ս Հայաստանի մէջ կը խորհին Միկոյեանի արձանը բարձրացնել, եւ կը սպասէր հիւանդանոցէն դուրս գալու` Միկոյեանը մերկացնող յօդուած մը գրելու համար:

Թերեւս ընթերցողները ինքնախաբէութիւն նկատեն գրածս, բայց շատ մը մտերիմներու պէս, որոնք Լիբանան մահացան, անոնք ինծի համար տակաւին կ՛ապրին այնտեղ: Թերեւս հոն չըլլալս եւ իրենց թաղման ներկայ չգտնուիլս դեր մը ունի այս տրամադրութեան մէջ: Մտքիս մէջ Պօղոսը տակաւին հոն է, լռելեայն կը զրուցենք իրարու հետ, իրմէ յիշատակներ կը բաժնեմ, ան կրքոտ ձեւով հարց մը կը պաշտպանէ, սեղանի մը շուրջ նստած` աղջիկներէն մէկէն կը խնդրէ «Դուն իմ եղէգ, դալար եղէգ» երգել, միասին փորձ մը կը սրբագրենք, երջանկայիշատակ Գարեգին Բ.-ի մեր ամսական այցելութիւնը կու տանք, «Բագին»-ի յաջորդ թիւը կը ծրագրենք, եւ զրոյցը կը շարունակուի…

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles