ԽԱՂԱՂՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԽԱՂԱՂԵՑՈՒՄ

1 0
Read Time:4 Minute, 17 Second

Յ. Պալեան

Այս մոլորակին վրայ խաղաղութիւն պիտի չըլլայ

այնքան ատեն, որ մարդու իրաւունքները պիտի

բռնաբարուին աշխարհի որեւէ մէկ մասին մէջ:

Ռընէ Քասէն, Ի դար, ֆրանսացի  իրաւագէտ,

մարդու իրաւունքի սահմանման

միջազգային խորհուրդի անդամ

 

            Երկու եզրեր, խաղաղութիւն եւ խաղաղեցում, որոնց ետին կան աշխարհի պատմութիւնը, կայսերական նուաճումները, գաղութարարութիւնը, համագումար՝ տիրելու եւ շահագործելու ախտաւոր կիրքը:

            Կը խօսուի Հռոմի խաղաղութեան, pax romana-ի մասին: Բայց ի՞նչ էր այդ խաղաղութիւնը: Ան Հռոմի նուաճած երկիրներուն պարտադրուած օրէնքներու հաւասար եւ ընդհանուր գործադրութեամբ մրցակցութիւններուն եւ վէճերուն վերջ տուած էր, կայսրութիւնը միաձուլելով, լէգէոններու սուրերով եւ վահաններով: Այսինքն՝ խաղաղեցում, բռնանալով ինքնուրոյնութիւններու եւ իրաւունքներու վրայ, նոյնացման պարտադրանքով՝ խաղաղութիւն:

            Օսմանեան, ցարական, ֆրանսական, բրիտանական եւ այլ կայսրութիւններու պարագային եւս, պատմութիւնը կը խօսի այսինչ կամ այնինչ զօրավարի նուաճած ափրիկեան կամ ասիական երկիրներու եւ ժողովուրդներու վրայ բանակներով հասատատուած խաղաղեցման մասին: Կռիւներու դադարեցումը, ճնշումի օրինականացումով, խաղաղութի՞ւն է:

            Ի՞նչ եղած է եւ է գինը խաղաղեցումներու ինչ կը վերաբերի Մարդկային Իրաւունքի, որմէ անջատել ժողովուրդներու ազատութեան, ինքնուրոյնութեան, պատմական ժառանգութեան եւ իրենց ինքնուրոյնութեամբ ապրելու իրաւունքը բռնութիւն է: Ինչո՞ւ, մօտ կամ հեռռւ աշխարհներ, օտար ուժեր պիտի գան, գրաւեն տարածքներ, պարտադրեն մշակոյթ, լեզու, օրէնքներ, բռնութեամբ հաստատեն խաղաղեցում՛ որ մարդու եւ ժողովուրդներու իրաւանց խախտում է:

            Իր դարու յանձնառու վկայ ֆրանսացի մեծ գրող Ալպէր Քամիւ, ըսած է. «Եթէ մարդը ձախողի հաշտեցնել արդարութիւնը եւ ազատութիւնը, ամէն բանի մէջ պիտի ձախողի»: Այս գիտակցութեան պակասը պէտք է դիտել որպէս Մարդկութեան եւ Մարդու Իրաւունքի դէմ նախայարձակում: Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան եւ անոր 193 անդամներու սկզբունքային (՞) առաջնահերթութիւննե՞րն են խաղաղութիւնը եւ գլխագրուած Իրաւունքը: Անոնց ներկայացուցիչները պատահա՞ծ է, որ լսած ըլլան Ռընէ Քասէնի եւ Ալպէր Քամիւի համամարդկային խորքով քաղաքական խօսքը:

            Պամութիւնը թատերաբեմն է Մեծերու լուսաւոր գաղափարներուն: Անոնց կը ծանօթանանք պատմական ուսումնսիրութիւններու, վկայութիւններու, գրական երկերու, մամուլի էջերուն վրայ, կամ շռնթալից յայտարարութիւններու մէջ: Այդ բոլորի հաշուեկշիռը կը յանգեցնէ յուսահատական եզակացութիւններու, քանի որ կեանքի կոշտ իրականութիւնը խորթ է անոնց: Եթէ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան համար իրաւ առաջադրանք է «մոլորակին վրայ խաղաղութիւն»ը, ան իր ցարդ ունեցած եւ ցուցաբերած սոսկ «հրշէջի» դերէն դուրս գալով, պէտք է քաղաքական աշխարհի հրդեհներու պատճառները վերացնէ: Չէ յաջողած այդ ընել:

            Ռընէ Քասէն ընթացիկ քաղաքական «առեւտուր»էն անդին կը նայի: Կրկին կարդալ իր խօսքը, որ ամբաստանութիւն է, ուղղուած բոլոր անոնց, որոնք դիւանագիտական ճապկումներով եւ բիրտ ուժի կռթնած, Մարդու Իրաւունքը կը բռնաբարեն. «Այս մոլորակին վրայ խաղաղութիւն պիտի չըլլայ այնքան ատեն, որ մարդու իրաւունքները պիտի բռնաբարուին աշխարհի ոեւէ մէկ մասին մէջ»:

            Ի՞նչ պէտք է արձանագրել «Մարդու Իրաւունքներ» գլխուն տակ:

            Կան անհատական իրաւունքներ, որոնց մասին շատ խօսուի, ինչպէս ազատութիւնները, աշխատանքը, հաւասարութիւնը, եւայլն: Բայց մարդը սոսկ անհատ չէ, ան հաւաքականութեան մաս կը կազմէ, իրմով կը կազմուի հաւաքականութիւնը՝ որ մշակոյթ է, կազմակերպութիւն, ըմբռնումներ: Նոյնիսկ «Ռոպէնսոն», իր կղզիին վրայ, զրկուած մարդկային ամէն տեսակի յարաբերութիւններէ, օրագիր կը պահէր, օրերը կը հաշուէր, առանձին չըլլալու համար: Անհատը վերացականութիւն է, մարդը է՛ իր ինքնուրոյն հաւաքականութեամբ, որ եթէ քանդուի, անհատներ կրնան շնչել եւ ապրիլ, բայց կը դադրին շարունակութիւն ըլլալէ:

            Մարդու իրաւունք եւ ընկերութեան իրաւունք անանջատելի են: Ընկերութիւնը՝ համայնք, ցեղախումբ, ազգ: Այդ իրաւունքը հայրենիք է, նախնիներու բնակավայր, պատմութեան վկայութիւն, հաւաքականութեան հոգեմտաւոր արտայայտութիւն՝ մշակոյթ:

            Այս ըմբռնումով պէտք է հասկնալ լիիրաւ իմաստը Ռընէ Քասէնի միտքին: Եթէ  մարդոցմով կազմուած հաւաքականութեան մը, կամ հաւաքականութիւններու, իրաւունքները բռնագրուած մնան, անոնք վաղեմութիւն չեն ունենար: Զինու զօրութեամբ, տնտեսական եւ այլ բնոյթի ճնշումներով հաստատուած խաղաղեցումը, արդարութեան եւ իրաւունքի ժխտում է, լարուած ռումբ, որ վաղ թէ ուշ ինքզինք կը զգացնէ: Մեծ ժողովները, անոնց ընդունած խաղաղութեան որոշումները, խաղաղեցում են, քաղաքական առեւտուր, յաճախ աւարի բաժանում, երբ հաւաքականութեան մը պատկանող մարդու իրաւունքը կ’անտեսուի:

            Այսօր հայը եւ Հայաստան կանգնած են բռնութեան հետեւանք խաղաղեցման նոր վիճակի մէջ: Օտար ուժեր, խախտելով իրաւունքի եւ ազատութեան համամարդկային սկզբունքները, իրաւազրկած են մեզ, որպէս անհատ եւ հաւաքականութիւն, անկարելի դարձնելով խաղաղութիւնը եւ մեր ժողովուրդը զրկած են իր հայրենիքին տէր ըլլալու եւ մնալու իրաւունքէ:

            Կը շարունակուի նոյն նենգութիւնը, մեզի կը պարտադրուի խաղաղեցում, միջազգային հանրութեան աչքին առջեւ, որուն ընդունուած ներկայացուցչութիւնը Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնն է: Ո՞ր իրաւունքով եւ քաղաքական բարոյականով, հայկական Արցախը խլուած պիտի ըլլայ մեր ժողովուրդէն: Աւելին, միջազգային հանրութիւնը կուրութեամբ եւ անբարոյութեամբ, օրէնքներ եւ դաշնագրեր բանաձեւելով, Հայն ու Հայաստանը զրկուած կը պահէ իր հայրենիքէն:

            Ի վերջոյ միջազգային կոչուած համայնքը օրէնքներով եւ դաշնագրերով միշտ ժամանակաւոր ըլլալու դատապարտուած խաղաղեցումներ պարտադրելով, նոր պատերազմներու եւ դժբախտութիւններու պատճառ կ’ըլլայ: Ո՞վ մէկ հատիկ պատճառ-արդարացում կրնայ տալ հայու, հոգ չէ թէ աւերակ Անի մայրաքաղաքի տարբեր ժողովուրդի մը կամ պետութեան պատականելիութեան: Ինչո՞ւ եկուոր ուժը ժառանգորդ եւ տէր կ’ըլլայ Վանի եւ Աղթամարի եկեղեցիին: Իսկ Արարատը…

            Նոյն միջազգային հանրութեան աչքին ի՞նչ կը ներկայացնէ հայ հայրենահանուածներու միլիոններու հատուածը…. Ո՞վ եւ ո՞ւր պիտի խօսի այս մասին:

            Եթէ Հայաստան իրաւասութեամբ հանդէս գար, եկած ըլլար, համայն հայ ժողովուրդի հայրենիքի իրաւասութեամբ, անվարան Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան ծիրէն ներս քաղաքական հարց կը բաձրացնէր Մարդկային Իրաւանց Միջազգային Յայտարարութեան ծիրէն ներս, եւ համաշխարհային մտաւորականութեան կոչ կ’ընէր միացեալ ճիգերով գործելու, որպէսզի ազատութիւն եւ արդարութիւն հաշտ գործեն:

            Վերջ տան խաղաղեցման կեղծիքի ճատրակի խաղին եւ մարդկայնացնեն մարդկութիւնը:

            Եթէ այս ուղղութեամբ յառենք մեր աչքերը, միանանք եւ կամուրջներ հաստատենքք միջազգային համայնքի Ռընէ Քասէններու եւ Ալպէր Քամիւներու հետ, տարբեր ձեւով կ’իրականցենք Խորենացիի «փոքրիկ ածու ենք բայց հոն մեծութիւններ կան» խորիմաստ խօսքը:

            Այս պատմութեան  էջերը վերստին գրելու միտում չէ, այլ  համամարդկային երազանք՝ առանձին չըլլալու եւ գործելու բոլորին հետ՝ վասն իրաւունքի եւ արդարութեան:

            Ազգային հարցերը համամարդկային արդարութեամբ լուծելու յանդգնութեամբ  եւ երազով գործելով, արժանի կ’ըլլանք նախնեաց եւ համայն ներկայ եւ գալիք սերունդներու գնահատանքին:

            Յիշել Մարթին Լութըր Քինկի «Ես երազ մը ունիմ»-ը, I have a dream… Քինկի պէս՝ ԵՐԱԶ՝ ընդդէմ հզօրներու եւ գերհզօրներու…

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

ԼԵՌ ԿԱՄՍԱՐԻ ԳՐԻՉԷՆ.- «Իշաբար Շարուած Ողորմի» (Որ Չարենցը «Թքի» Վրան)

0 0
Read Time:3 Minute, 34 Second

 

Համադրեց՝ ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ

Ընդհանուր. – Չարենցը պրիզմա (պրիսմակ) մըն է, կախուած հայ գրականութեան վրայ: Արեւելեան կողմէն դիտես՝ «Հանճար» կ՛երեւայ քեզի, արեւմտեան կողմէն նայես՝ «բանջար» կը տեսնես, հիւսիսէն՝ «ծիածան», «վարդ», «կոյս», հարաւէն՝ «թուք», «խլինք», «մէզ»:

Մակինցեանի ըսելով, իր սկզբնկան լոյսը ստացեր է Տէրեանէ, իր ըսելով՝ Մայակովսկիէ: Տէրեանը վառուած լուցկիի մը նման դէն է նետեր արդէն, գալով Մայակովսկիին…՝ թէեւ ստիպում չկայ բայց … կրնայ եւ չվառուել… իրմէ յետոյ:

Ինքը Հոկտեմբերի երգիչ է. Այդ պատճառով «թքեր է» բոլոր Սեպտեմբերի գրածներուն վրայ:

Վալիւտա (օտար դրամանիշ).- Ինչպէս պետութիւն մը իրաւունք չունի իր ունեցած ոսկիէն աւելի թղթադրամ բաց թողնելու՝ անանկ ալ անհատ մը չի կրնար ուզածին չափ անիմաստ խօսքեր շռայլել՝ առանց դիմացը իրական արժէք մը դրած ըլլալու: Շեքսպիրը, որ 42 տարի իմաստուն բաներ է գրեր, իրաւունք ունէր նոյնքան տարի ալ յիմար բաներ գրելու: (Ուրիշ բան է չէ ուզեցեր, որ յիմարութեան իրաւունքէն օգտուէ): Չարենցը անցելոյն մէջ 7 պրակ շնորհալի բաներ է գրեր, դիմացն ունի 5 անշնորհք պրակներ: Դեռ երկու պրակ մը գրելու տեղ ունի:

Հայհոյանք կանխիկ.- Խիստ սաղլամ (կատարեալ) գործ է բռներ Չարենցը: Ուրիշ հեղինակներու նման օրերով-շաբաթներով չի բերեր տաներ ինք քննադատներուն՝ պզտիկ հայհոյանք մը տալու համար: Անիկա նախ քննադատին կը հայհոյէ՝ նոր կու տայ գիրքը քննադատելու:

Շատ վաճառատանց դռան կարդացեր եմ «ապառիկ ոչ ոքի», բայց քիչ վաճառական տեսեր եմ Չարենցի նման գրած սկզբունքին հետեւող: Ըստ Չարենցի, այն մարդը, որ իր գրածները չի հաւնիր՝ «Էշ» է, իսկ այն էշը, որ իր պոէմները կը մեծարէ «մարդ» է: Փառք տանք ամենակալին, որ տակաւին էշերը գլխի չեն ընկեր, ապա թէ ոչ աշխարհիս բոլոր աւանակները, պահանջուած յարգանքի տուրքը ձգելով Չարենցի փառասիրութեան գանձարկղը՝ մարդոց շարքերը պիտի լցուէին:

Կը բացականչեմ՝ ինչո՞ւ ջանըմ, բանաստեղծութիւն մը հաւնելու կամ չհաւնելու պատճառաւ ինչո՞ւ կենդանական ազնիւ ցեղ մը վերանայ երկրիս երեսէն:

Հարցապնդում.- Չարենցի հայ գրականութեան մէջ բերած նորութիւններէն գլխաւորներն են՝ «թուք», «խլինք», «մէզ», «ոջիլ», «կակուղ միս» եւ «կոնք», բաներ մը, որ Երեւանի որ ետ ընկած փողոցին մէջ ալ լեցուած ըլլան, սանիտարական (առողջապահական) վարչութիւնը սայլակներ կը ղրկէ դուրս թափելու համար: Ինչո՞ւ կը յապաղի վարչութիւնը, ու իր սայլակները տակաւին չեն երեւցած հայ գրականութեան դռներուն առաջ, ուր այս բաները տպուած են ցերեկով:

Եղիա եւ Եղիսէ.- «Երեքէն» «երկուսը»՝ Չարենց ու Վշտունին՝ Պառնասի զոյգ մարգարէները, կը շրջէին Հայաստանի մէջ ու «պրոլետարական» (աշխատաւորական) գրականութիւն կը քարոզէին հեթանոսս պոէտներուն:

Ուր մտնէին՝ «մենք եկանք» կ՛ըսէին, ուրկէ ելնէին՝ «մենք գացինք» կը ձայնէին: Մէկ խօսքով՝ մենք, մենք, մենք….

Երբ անցեալ ամառ Չարենցը Մոսկուա համբարձաւ՝ կէս ճամբին խղճալով մենակ մնացող Վշտունուն՝ իր «գրական պրեսթիժը» (հմայք, համբաւ) վար նետեց, առ ի գործածութիւն:

Այսօր, Հայաստան վար գալով, կը խլէ «պրեսթիժը» հէգ Վշտունիէն ու «Վեռլէնի քամուն» կու տայ իր զինակիցը:

Կենդանիներու մէջ ալ ցեղ մը կայ, որ կը ծնի ու ձագերը որոշ տարիքի հասնելէ զկնի՝ կը սկսի ուտել:

Տէրտէրներ.-

Չարենց.- Երեկ երեկոյ պոէմ մը ծնայ:

Բարեկամ մը.- Տէրտէրեա՞նը կը կանչես քննադատելու:

Չարենց.- Ո՛չ, ես Տիգրան Հախումեանի ծուխն եմ:

Կտակ.- «Ռոմանս Անսէրը» Մոսկուայի մէջ տպուած էր ու ոչ միայն Հայաստան չէր ուզեր գալ, այլ կը վախնար տպարանի դռնէն դուրս նայել:

– Դուրս եկուր, կը հրէ ետեւէն հեղինակը:

– Կը վախնամ քննադատութենէ:

– Քալէ, ես քեզի հետ եմ:

Ու ձեռքէն բռնած Հայաստան կը բերէ Չարենցը:

– Իսկ եթէ դուն մեռար, ո՞վ պիտի պաշտպանէ զիս,- կը հարցնէ պոէմը:

– Կը կտակեմ, որ ոչ ոք չքննադատէ քեզի:

Դաժան անգթութիւն.- Գարնան առաւօտ էր: Փողոցէն անցածս ատեն նկատեցի շարան մը «մեշչաններ» (քաղքենի), «մռութները» թաշկինակով կապած կ՛երթային: Իմ հարցիս, թէ ի՞նչ է պատահեր՝ պատասխանեցին ցաւալի տնքալով.

– Անմեղ կ՛երթայինք, Չարենցը մեզ կանչեց թէ՝

«Ուզո՞ւմ էք կամպոտ (շաքարեղէն) կամ չիր:

Կամպոտի փոխարէն

Էսօր ձեր

Կակուղ ծնօտին մօտիկ

Թող շաչէ երգերիս ղամշին (մտրակ)», ու սկսեց հարուածել:

– Վա՜յ, անգութ մարդ: Յայտնեցի՞ք ոստիկանատուն:

– Այո բանաստեղծները արտօնուած են եղեր ուզածնին ընելու:

– Իրա՞ւ: Անանկ է նէ՛ փախէ՛ք: Աղէկ, որ չէ սպաներ ձեզի:

Սեպտեմբեր եւ Հոկտեմբեր.-

– Երանի՛քեզ, – դարձաւ Սեպտեմբերը Հոկտեմբերի նախանձով լի: – Դայեակի նման Չարենցը գրկած, կը գգուէ քեզի:

– Մի՛ նախանձիր, դրացի՛, եթէ հնար ունենամ գիշեր մը կը փախչեմ անոր երգերէն:

– Ինչո՞ւ

– Ծօ ի՞նչ կը հարցնես, օրը ցերեկով ալ «ուռած շոգ կոնք», «կակուղ միս», «կիրք» «արնահամ բուրմունք»… ամօթէս գետին կը մտնեմ:

– Վայ քոռանամ քոյրիկ, ինչու այդքան տկլոր:

– Տէրեանի հակառակն ըրած ըլլալու համար…

«Հին» ու «նոր» Չարենցը.- Երբ Չարենցը, «նոր ուղղութեան» հետ նստած խրախճանք կ՛ընէր, իր հին պոէմները սեւեր հագած ներս մտան ու այսպէս ըսին.

– Ետ տուր մեզի «Չարենց» անունը, այդ անունը մեզմով առիր, մեզի կը պատկանի: Մեզի դեն ես «թքեր» մենք ինչպէ՞ս ապրինք անանուն: Եթէ մէկը հարցնէ, թէ « որո՞ւ պոէմներն էք», ինչ՞ պատասխանենք…

1923

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles