Պանծալի Համազասպին Վերջին Օրերը Նոր Պայազիտի Մէջ…Յովհաննէս Կ․ Չալըքեանի Յուշերէն

0 0
Read Time:4 Minute, 46 Second

 

Համադրեց՝ ՆՈՒՊԱՐ ՏԷՄԻՐՃԵԱՆ

Անոնք, որոնք 1920 Նոյեմբերին Երեւան գտնուած են, գիտեն, թէ այդ օրերուն հայ ժողովուրդը ի՞նչ ճգնաժամային օրեր կ՛անցնէր: Թուրքը, «Ճնշուած ազգերու պաշտպան» խառնածին պոլշեւիկներու հետ դաշնակցած, յարձակեցաւ մեր մանուկ հանրապետութեան վրայ:

Այդ ծանր օրերուն, Հայաստանի Հանրապետութեան նախարարներէն սկսեալ մինչեւ գրասենեակի պարզ պաշտօնեաները, բոլորը ունէին միայն մէկ նպատակ՝ ամէն գնով փրկել ժողովուրդը թրքական վայրագութենէն: Եւ սակայն, այդ օրերու տագնապալի կացութիւնը պատճառ մը չէր, որ Պոլսէն եկած Արմաշի երկրագործական վարժարանի որբերս, Նոր Պայազիտ փոխադրուած ըլլալով, հոն շարունակէինք մեր կիսատ մնացած ուսումը: Նոր Պայազիտի վարժարանը, իր գեղեցիկ երկյարկանի քարէ շէնքով, չորս հարիւրէ աւելի գիշերօթիկ ու տեղացի ցերեկեայ երկսեռ աշակերտներուն համար «Նոր Արմաշի երկրորդական ուսումնարան»ը եղաւ:

Սկիզբի օրերուն, 1920ի աշնան, երբ դասաւանդութիւնը դեռ կանոնաւոր չէր, մեր պարապ ժամերը ընկեր-ընկերուհիներուն հետ կ՛անցնէինք, մեր տաքուկ դասարաններուն մէջ եւ յուշեր կը պատմէինք իրարու:

– Ի՞նչ այսպէս հաւաքուեր նստեր էք պարապ, ըսաւ օր մը վարժարանին ներքին տնօրէն Հայկ Սէրէնկիւլեանը, դասարանէն ներս մտնելով, – գացէք, տղաքս, գացէք խոհանոց եւ գետնախնձոր մաքրեցէք:

Դժգոհ մնացինք հրամանէն, որովհետեւ մեր ընկերներէն մին դեռ չէր լրացուցած իր հետաքրքրական պատմութիւնը: Բայց գոհ էինք միաժամանակ, որ պատեհութիւնը պիտի ունենայինք օգտուելու խոհանոցի «սամովար»ին պատուական թէյէն:

Մօտ տասը ընկերներ, խոհարար վարպետին տուած փոքրիկ դանակները մեր ձեռքը, գետնախնձորին պարկին շուրջ ծալապատիկ նստելով սկսանք գործի: Բնական էր, որ մեր ընկերը հոս շարունակեր իր կէս ձգած պատմութիւնը: Բայց հազիւ, թէ սկսած էր, երբ հաստ մուշտակով, եւ գլխուն փափախ անցուցած յաղթանդամ անձ մը ներս մտաւ, եւ.

– Մրսում եմ, ըսաւ, ինձ մի բաժակ թէյ տուէք…

Ու սկսաւ թօթուել բարձրավիզ մոյկերուն ձիւնը:

Եւ որովհետեւ եկուորը անծանօթ էր մեզի, չկատարեցինք իր հրամանը։ Խոհարարն ալ, քիչ մը հեռուն, զբաղած էր կաթսայով։

– Է՛յ, ձե՛զ եմ ասում, կրկնեց, այս անգամ աւելի շեշտելով բառերը, – ի՞նչ է, չէ՞ք լսում, մի բաժակ թէյ եմ խնդրում ձեզանից, եթէ չտաք, ես էլ ձեզ այսուհետեւ վառելիք փայտ չեմ տար…

– Էդ դո՞ւ ես, Համազասպ ջան, կանչեց յանկարծ խոհարարը, այդ պահուն միայն նորեկը տեսելով, – ես քո հոգուն ղուրբան, ոչ թէ մէկ բաժակ, այլ տասը բաժակ լեցնեմ քեզ համար: Ներողութիւն եմ խնդրում քեզանից, գործ կար ձեռքս եւ չկարողացայ տեսնել քեզ:

– Էլ ինչո՞ւ ես փչում նորից, պատասխանեց նորեկը ժպտելով, գիտես չէ՞, որ կատակ եմ անում:

Մինչ այդ, մենք լսելով Համազասպ անունը, ուղղակի շշմած էինք: Ամօթէն, մեր գլուխները վար ծրած, պապանձեցանք: Բարեբախտաբար երկար չտեւեց այս ծանր կացութիւնը եւ մէկէն պոռթկալով սկսանք երգել միաբերան:

– Շնորհակալ եմ, ըսաւ Համազասպը յուզուած ձայնով, քանի որ ուզում էք երգել ուրեմն երգեցէք այն երգն էլ, որ ես շատ կը սիրում։

– Ո՞ր երգը , պարո՛ն Համազասպ, հարցուցինք բոլորս մէկ ուրախացած:

– Է՛ն, մեր Անդրանիկի երգը, որ երգում էիք անցած օր տողանցքի ատեն:

Մենք աւելի խանդավարուած եւ աւելի բարձր ձայնով սկսանք երգել․

Հերոս մռնչեց, սուլթան դողդողաց,

Վիլհելմի աչքից արտասուք ցօղաց,

Սուրդ թշնամու կրծքին շողշողաց,

Հայոց ղեկավար, հերո՛ս Անդրանիկ:

Մեր երգեցողութեան ամբողջ ընթացքին, Համազասպ, կռնակը տակառին տուած եւ հայեացքը կէտի մը կեդրոնացուցած, ձեռքը բռնած թէյի գաւաթը առանց շրթունքին տանելու, կարծես արձանացած էր:

– Վարպե՛տ, կանչեց Համազասպ մէկէն սթափելով, – էս կէսօրուան ի՞նչ ես եփում մեր տղոց համար:

– Մսով գետնախնձոր, պատասխանեց վարպետը:

– Ի՛նչ, այսօր «Իշխան» չես եփում:

– «Իշխան»ը երեկ կէսօրուան ճաշին էր. ախր, ես ի՛նչ գիտնամ, ինչ որ ուղարկել են, այն էլ եփում եմ:

– Տղե՛րք ջան, ըսաւ Համազասպը, խօսքը մեզի ուղղելով, – սիրո՞ւմ էք «Իշխան» ձուկը:

– Սքանչելի՛ է, ձայն տուինք ամէնքս:

– Ես, պարոն Համազասպ, շիտակը մեր կերած ձուկը շատ չեմ սիրեր, բայց երեկուան ճաշին մեր կերածը ձուկ չէր, այլ կարծես սագի միս էր, ըսաւ մեր ընկերներէն մէկը:

– Այո՛, «Իշխան»ն ու «Գեղարքունի»ն աշխարհի ոչ մէկ ջրի մէջ կը գտնուի, բացի մեր գեղեցիկ Սեւանէն: Եւ էնքա՛ն էժան։ Գետնախնձորը տասն անգամ աւելի արժէ քան «Իշխան»ը: Կերէք, տղե՛րք ջան, անուշ լինի ձեզ:

Եւ երբ Համազասպ հրաժեշտ կ՛առնէր մեզմէ, թնդացուցինք մենք այս անգամ իրեն ձօնուած հոյակապ երգը.

Հայերիս տէր Դաշնակցութիւն,

Քաջեր ունի սրտալի,

Ամբողջ աշխարհ հռչակուեցաւ

Համազասպը պանծալի։

․․․ Դեկտեմբեր մէկ, անկախ հանրապետութեան վերջին օրը․․․ մեր դասաւանդութիւնները բոլորովին դադրեցան: Շուկաներուն մէջ եւ փողոցներուն անկիւնները խումբ խումբ մարդիկ հաւաքուած եւ վզերնին ծուռ՝ կ՛արտասուէին: Նոր Պայազիտ քաղաքը սուգի մէջ էր:

Այդ օրերուն կային նաեւ միամիտներ, որոնք կը հրճուէին: «Պոլշեւիկը առատ շաքար, կտաւ եւ ամէն տեսակ էժան ապրանք պիտի բերէ Հայաստան», կ՛ըսէին անոնք։

Այո՛, միայն երկու օր պէտք էր, որ բացուէին այդ միամիտներուն աչքերը: «Երբ կրկին թալանելու գան, ձէն պէտք չէ հանել, որովհետեւ ձէն հանողին տեղն ու տեղը զարկում են», դողալով կը փսփսային իրարու՝ երկու օր առաջ պոլշեւիկէն արատ շաքար ու կտաւ ակնկալողները,

Այդ սուգի օրը, խումբ մը ընկերներով շուկան պտտելու ելած էինք: Երբ եկեղեցիին առջեւէն կ՛անցնէինք, տեսանք, որ հոն, աղբիւրին մօտ, խումբ մը մարդիկ հաւաքուած կը վիճէին: Հետաքրքրութենէ մղուած, մենք ալ մօտեցանք:

– Հենց այս երեկոյ պէտք է հեռանաս, կը յորդորէր Նոր Պայազիտի առաջնորդ Եզնիկ վարդապետը Համազասպին, որ քաղաքին հրամանատարն էր:

– Ինչպէս՛ թէ հեռանամ… իսկ դո՞ւք հայր սուրբ, հարցուց Համազասպը:

– Դու մեզ մի նայիր, որդի, այս երեկոյ դու անպայման կը հեռանաս:

– Ո՛չ, ոչ բացագանչեց Համազասպը վճռական, – Ես ուխտ ունեմ եւ իմ ժողովուրդը չեմ լքի:

– Հենց քո այդ ուխտի եւ ժողովուրդիդ սիրոյն է, որ պէտք հեռանաս։ Ափսոս ես, որդի՛ հայ ժողովուրդը դեռ շատ պէտք ունի քեզ:

– ՉԷ՞ որ նրանք մեր կառավարութեան հետ համաձայնել են եւ պատուի խօսք տուել, որ իշխանութիւնը իրենց յանձնուելու ետք, ոչ մէկ հայու քիթը պիտի արիւնի:

– Ի՛նչ պատուի մասին ես խօսում, որդ՛ի, երեխա՞յ ես, եթէ նրանք պատուի ամենափոքր զգացումը ունենային, թուրք բանակը չէին առաջնորդեր իրենց հարազատ երկիրը, ինչ որ կ՛ասեմ, լսիր որդի:

– Իմ կեանքի փրկութեան համար, ես իմ ժողովուրդը չեմ լքի, հայր սուրբ, դա կը լինի վատութիւն, ես չեմ դրժի իմ ուխտը, պատասխանեց Համազասպ կտրուկ շեշտով:

Ափսո՛ս որ Եզնիկ վարդապետը չկրցաւ համոզել Համազապը:

Օրեր անց, քաջարի հերոսը ինկաւ ծուղակը: Բարեմտօրէն հաւատալով դահիճ Աւիս Նուրիջանեանի «բարեկամական» հրաւէրին եւ հակառակ իր ընկերներու խորհուրդներուն, գնաց Երեւան ու բանտարկուեցաւ անմիջապէս, Փետրուարեան ապստամբութեան նախօրեակին, Փետրուար 17ի գիշերը, նոյն այդ դահիճ Աւիսի կարգադրութեամբ, կացինի հարուածներով սպաննուեցաւ բանտին մէջ:

(Քաղուած՝ Կարօ Գէորգեանի խմբագրած «Ամէնուն Տարեգիրքը» շարքին 1967-1968ի հատորէն)

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles