Լեզուական Փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (7)

Արմենակ Եղիայեան Մեր դասընթացքը կը շարունակենք ձայնաւորներով, որովհետեւ թրքերէնը հիմնուած է իր ձայնային ներդաշնակութեան[1] օրէնքի ճիշդ իւրացումին ու տնտեսումին վրայ: Անոր ութ ձայնաւորները կը բաժնուին երկու առանձնայատուկ խումբերու. ա) a, ı, o, u Ասոնց ձեւաւորումը տեղի կ’ունենայ լեզուի յետնամասին եւ կոկորդին միջեւ, ստորին ծնօտի թեթեւ յառաջացումով եւ լեզուի ծայրին ստորին հերձատամներէն թեթեւ հեռացումով. ուրեմն ասոնք կը կազմեն յետնալեզուային ձայնաւորները: բ) e, i, ö, ü Ասոնց կազմաւորումը տեղի կ’ունենայ լեզուի յառաջամասին, ստորին ծնօտի յարաբերաբար զգալի նահանջով դէպի ետ եւ լեզուի ստորին հերձատամներուն հպումով. ասոնք կը կազմեն թրքերէնի յառաջնալեզուային ձայնաւորները: Ձայնաւորներու այս դասակարգումի անդամներուն իրարու միջեւ ունեցած կուռ ներդաշնակութեան հիմամբ ձեւաւորուած է թրքերէնի պարզ կամ իբր այդպիսին ընկալուած բառերու ձեւաւորումը՝ հետեւեալ սկզբունքով. եթէ բառին առաջին ձայնաւորը յետնալեզուային է, ապա անոր մնացեալ ձայնաւորները,− եթէ ունի,− պարտին նմանապէս ըլլալ յետնալեզուային, իսկ եթէ առաջին ձայնաւորը յառաջնալեզուային է, մնացեալները իրենց կարգին պարտին ըլլալ յառաջնալեզուային: Մեծ տարածում ունին նաեւ այն բառերը, որոնց ձայնաւորները միատեսակ են՝ բացի o-էն եւ ö -էն, որոնք երբեք չեն կրկնուիր պարզ բառի մը սահմաններուն մէջ: Օրինակներ՝ Յետնալեզուային՝ a, ı, o, u Յառաջնալեզուային` e, i, ö, ü kayık նաւակ evcimen տնաշէն barud վառօդ derin խորունկ acaba արդեօք emeklemek չորեքթաթել[2] ılıcak գաղջ(ուկ) isevi քրիստոնեայ ıstavroz խաչ(ի նշան) bölüm հատուած, բաժանմունք ışınıմ ճառագայթում ikicilik կրկնաստուածութիւն ortak գործակից ördek բադ çocuk մանուկ ötücü երգեցիկ uyanık արթուն örneğin զոր օրինակ usda վարպետ üretim արտադրում tutuklu կալանաւոր tükürük թուք, խուղ Այս սերտողութիւնը կը հիմնուի թրքերէնի մասնաւորաբար բնիկ բառերուն, իսկ փոխառութիւններէն անոնց վրայ, որոնք ժամանակի ընթացքին յղկուած ու պատշաճեցուած են թրքերէնի բառակերտումի օրէքներուն, ինչ որ միշտ պարագան չէ, քանի որ թրքերէնը շատ մեծաթիւ փոխառութիւններ կատարած է պարսկերէնէն, արաբերէնէն ու մանաւանդ եւրոպական արդի լեզուներէն, իսկ ասոնց մէջ սպրդած են ու կը գոյատեւեն մեծաթիւ բառեր, որոնք չեն համապատախաներ ձայնային ներդաշնակութեան այն օրէնքներուն, որ ցոյց տուինք. օրինակ՝ kitab, şezlong, radyatör, insan: Կը գտնենք նոյնիսկ այնպիսի բառեր, որոնք պատմականօրէն յարգած են ներդաշնակութեան օրէնքը`kardaş “եղբայր”, իսկ իրենց արդի ձեւին մէջ չեն յարգեր զայն՝ kardeş: Կան հատուկենտ բառեր ալ, ինչպէս anne “մայր”, elma “խնձոր”, որոնց ձայնաւորները համատեղելի ու ներդաշնակ չեն: Ծանօթ.− Ձայնային ներդաշնակութեան կանոնները չեն վերաբերիր բարդ բառերուն, որոնց իւրաքանչիւր բաղադրիչը կրնայ ունենալ իր ուրոյն կազմը, որոնք կրնան իրարմէ տարբեր ըլլալ. օրինակ՝ gökgöz-խաժակ, dörtyol-քառուղի, açıkgöz-աչքաբաց եւ այլն: Թրքերէնը ունի բարդութեան միայն մէկ տեսակը՝ կցականը, այսինքն՝ այստեղ սովորակaն բառակապակցութիւնը հետզհետէ կցումով բարդացած է. բերուած երեք օրինակները կը հաստատեն այս իրողութիւնը. այսպէս՝ նախապէս անջատ ըսուած է՝ gök “խաժ” եւ göz “աչք”, հետագային այս երկուքը միանալով տուած են մէկ կցական բարդութիւն՝ gökgöz, առանց յօդակապի, որովհետեւ յօդակապ չունի թրքերէնը: Նկատել, որ այս նոյն բառը հայերէնի մէջ եւս կցական է, ինչ որ պարզ զուգադիպութիւն մըն է:: Ինչ կը վերաբաերի թրքերէնը խօսողին կամ գրողին, ան բառերու կազմութեան մէջ որեւէ պարտաւորութիւն եւ դերակատարութիւն չունի. ան պարտի բառերը ընդունիլ եւ իւրացնել զանոնք իբրեւ պատրաստի գործիք՝ այնպէս, ինչպէս կը գտնուին անոնք լեզուի ու անոր բառարաններուն մէջ: * * * Կցական լեզու Լեզուները կը բաժնուին երկու խումբերու՝ կցականներ[3] եւ անջատականներ[4]: Կցական կը կոչուի այն լեզուն, որուն բառերը կրնան թեքիլ,− մասնաւորաբար հոլովուիլ,− միւս կողմէ՝ իրենց կցել ձեւաբանական այլազան կարգեր արտայայտող զանազան մասնիկներ ու տարրեր. օրինակ՝ յաղթ-ական-ներ-ու-ն-ը. այս մէկ հատիկ բառին մէջ խտացած են նախ բառարմատը, ապա ածականակերտ ածանց մը, ապա յոգնակերտ մասնիկը, հոլովը եւ յօդը. Կ’ակնարկէ ինչ-որ «յաղթանակ տարած անձերու մէկ ունեցածին»: Ամէն լեզու, օրինակ՝ ֆրանսերէնը, անգլերէնը, իտալերէնը, չի կրնար մէկ բառով արտայայտել այս բոլորը, այլ կը կարօտին քանի մը բառերու: Ուրեմն աշխարհաբար հայերէնը, յարաբերաբար յիշեալ լեզուներուն, օժտուած է կցականութեամբ. անցողակի ըսենք, որ հնդեւրոպականներուն մէջ յատկանշօրէն ան մի՛ակ կցականն է: Իր կցականութեամբ համբաւաւոր է թրքերէնը, որուն բառերը կրնան կրել մինչեւ 10 ու աւելի մասնիկներ: Կան կցականութեամբ օժտուած ուրիշ լեզուներ եւս: Կցականութեան այսպիսի հարուստ օժիտ մը տնտեսելու համար՝ յառաջացած են ձայնային ներդաշնակութեան ուրիշ կանոններ, առանց որոնց իմացումին, աւելի ճիշդը՝ ուղիղ կիրարկութեան, կարելի չէ թրքերէն խօսիլ ու գրել: Եւ ճիշդ այստեղ է, որ գլուխ կը ցցէ անհատական պարտաւորութեան հարցը: Յաջորդիւ կ’անդրադառնանք այդ կանոններուն: armenag@gmail.com [1] Harmonie vocale կամ vocal harmony: [2] Յաճախ պիտի ստիպուիմ հնարելու բառեր, որոնք հարազատ կը թարգմանեն թրքերէնը եւ որոնք անպայման մեր բառարաններուն մէջ տեղ չունին: [3] agglutinant [4] Isolant, amorphe

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է

Լեզուական Փեթակ՝ Պուրճ Համմուտը (7)

This story is FREE for you...

Leave a Reply

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

This story is FREE for you...

Leave a Reply

Նմանատիպ Յօդուածներ

Երկար Ապրի Փաշինեանին «Ժողովրդավարութիւնը». Բանտերը Կը Լեցուին Դիմատետրեան Քննադատներով

Ապրուած Օրեր. Ը.- Աղեքսանդրիոյ Փոքր Հայաշխարհը

ԽՈՐԷՆ ԱՐՔ. ՏՈՂՐԱՄԱՃԵԱՆ՝ ՆԻՒ ՊՐԻԹԸՆԻ ՍՈՒՐԲ ՍՏԵՓԱՆՈՍ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ ՆՈՐ ՀՈՎԻՒ

Աղքատ… Մեծահարուստը, Կամ Վիթխարի ՄԵԾը՝ «Փեփէ» Մուխիքա

Ցեղասպանութեան Ընկերներ. Գերմանիան Ողջակիզումէն Ոչի՞նչ Սորված է