ԻՆՉ­ՊԷ՞Ս ՓՐԿՈՒԵՑ ԿՈՐ­ԾԱ­ՆՈՒ­ՄԻՑ ԱԽ­ԹԱ­ՄԱ­ՐԻ ՔԱՆ­ԴԱ­ԿԱ­ԶԱՐԴ ՍՈՒՐԲ ԽԱՉ ԳԵ­ՂԵՑ­ԿՈՒ­ՀԻՆ

0 0
Read Time:13 Minute, 55 Second
Ախթամար կղզին եւ ...
Ախթամար կղզին եւ …

ԿԱ­ՐԻ­ՆԷ  ԱՂԱ­ՊԱՊ­ԵԱՆ

Երե­ւան

“Այս հո­ղե­րը մի­եւ­նոյն ժա­մա­նակ մեծ ցա­ւե­րի ու կո­տո­րած­նե­րի հո­ղեր են. վե­րապ­րած շատ մեծ ցա­ւեր, ոչն­չաց­ուած մեծ ար­ժէք­ներ կան, սա­կայն մարդ­կա­յին բո­լոր աղ­տե­րից մաքր­ուե­լու ճի­գեր էլ կան: Ճի­գե­րից ամե­նա­սուրբն էլ թշնա­մու­թիւն­նե­րին դէմ դուրս գալն ու խա­ղա­ղու­թեամբ պայ­քա­րելն է“.- Եա­շար Քե­մալ

Ուխ­տա­ւոր­նե­րով շա­րու­նա­կե­ցինք ճա­նա­պար­հը մեծ ցա­ւե­րի ու կո­տո­րած­նե­րի մեր հայ­րե­նի­քով եւ հա­սանք Պիթ­լիս:

“Ես Ուիլի­ըմ Սա­րոյ­եանն եմ` Ար­մե­նակ եւ Թա­գու­հի Սա­րոյ­եան­նե­րի չոր­րորդ զա­ւա­կը… Ես ծնուել եմ Ֆրէզ­նո­յում (Գա­լի­ֆորն­իա), բայց ծնող­ներս Պիթ­լիս­ցի են… Հոգ չէ, թէ մենք հայ հո­ղից հե­ռու էինք ապ­րում, Հա­յաս­տա­նը մեր մէջ էր, Պիթ­լի­սը մեր մէջ էր, մենք էլ Պիթ­լի­սի մեջ էինք մեր խո­հե­րով, նիս­տու­կա­ցով, յի­շա­տակ­նե­րով, եր­գում էինք մեր հին եր­գե­րը, պատ­մում Պիթ­լի­սի պատ­մու­թիւն­նե­րը…“:

...Սուրբ Խաչ Եկեղեցին
…Սուրբ Խաչ Եկեղեցին

Սա­րոյ­եա­նը իր սրտում փայ­փա­յած Պիթ­լի­սը տե­սաւ1964-ին: “Նա տե­ղա­ցի երե­խա­նե­րի հետ այս ու այն կողմ վա­զեց, ամէն հան­դի­պա­ծին “հայ­րե­նա­կից“ ան­ուա­նեց, համ­բու­րեց ծա­ռե­րը, քա­րերն ու հո­ղը, տե­սաւ իր երա­զանք­նե­րի ծո­վը` Վա­նայ լի­ճը, խմեց ջրից: Մի տուն գտաւ, որը հա­ւա­նա­բար իր հայ­րա­կան տունն էր, ծնկի եկաւ այդ տան աւե­րակ­նե­րի մօտ եւ եր­կար ժա­մա­նակ ան­ձայն ար­տաս­ուեց: Ատե­լու­թիւն չզգաց, բար­կու­թիւն չ՛ապ­րեց“.-այս­պէս էր յի­շում Սա­րոյ­եա­նին ու­ղեկ­ցող­նե­րից քիւրտ գրող Եա­շար Քե­մա­լը:

Քա­ղա­քի մէջ վեր էր խո­յա­նում անա­ռիկ Պիթ­լի­սի բեր­դը, որը կա­ռուց­ուել է երեք ժայ­ռե­րի վրայ եւ իրար է մի­աց­ուած կա­մուրջ­նե­րով: Եր­կա­րու­թիւնը երեք քլմ. է: Ներ­քե­ւում Պիթ­լիս գետն է: Եղել են երեք հայ­կա­կան եկե­ղե­ցի­ներ, որոնք չեն պահ­պանուել:

Թող­նե­լով Պիթ­լի­սը` ճա­նա­պարհ ըն­կանք դէ­պի չքնաղ Վա­նայ լիճն ու Վա­նը: Լճի հիւ­սի­սա­յին մա­սում է գտնւում Սի­փա­նը, որը Հա­յաս­տա­նի երկ­րորդ բարձր լեռն է 4434 մ., նման է Արա­րա­տին, իսկ դէմ դի­մաց Նեմ­րութն է: Մե­քե­նա­յով բարձ­րա­ցանք գա­գա­թը եւ մի չքնաղ տե­սա­րան բաց­ուեց մեր առ­ջեւ, տե­սանք մի գե­ղե­ցիկ լիճ, որն առա­ջա­ցել է հրաբ­խա­յին խառ­նա­րա­նում եւ որ­քան զար­մա­ցանք իմա­նա­լով, որ այն հա­րուստ է կարմ­րա­խայթ ձկնա­տե­սա­կով: Պարզ­ւում է` այդ­տեղ ձկներ են բաց թո­ղել, դրանք բազ­մա­ցել են, իսկ որ­սա­լու հնա­րա­ւո­րու­թիւն չկայ, լճի ափե­րը ժայ­ռա­պատ են:

Պիթլիս
Պիթլիս

Իջ­նում ենք Նեմ­րու­թից, իսկ լան­ջե­րին ցո­րե­նի ար­տեր են: Անց­նում ենք Դատ­ուա­նով, մտնում Վան: Ճա­նա­պարհն անց­նում էր Ար­տա­մե­տով: Մենք համ­տե­սե­ցինք Ար­տա­մե­տի խնձոր­նե­րը, որոնք անն­ման բուր­մունք ու­նէ­ին եւ զար­մա­նալի­օ­րէն տար­բեր­ւում էին այլ խնձոր­նե­րից նրա­նով, որ թա­փա­հա­րե­լիս ներ­սում կո­րիզ­նե­րը շարժ­ւում  էին եւ կտկտում:

Ու­ղե­ւոր­ուե­ցինք դէ­պի Վա­րա­գայ լե­րան փե­շին գտնուող Վա­րա­գայ ­վան­քը: 2011թ.-ի Վա­նի երկ­րա­շարժն իր հետ­քը թո­ղել էր, պահ­պան­ուած առաջ­նա­յին կա­մար­ներն ամ­բող­ջու­թեամբ քանդ­ուել էին, խաչ­քա­րե­րը փլուել:

Երբ Գա­յա­նէն եւ Հռիփ­սի­մէն Բիւ­զանդ­իա­յից գա­լիս են Արե­ւել­եան Հա­յաս­տան, ճա­նա­պար­հին վա­խե­նում են, որ իրեն­ցից կա­րող են վերց­նել Քրիս­տո­սի խա­չա­փայ­տի մա­սուն­քը, այն թաքց­նում են այս­տեղ: Հե­տա­գա­յում եկող­ներն այդ­պէս էլ այն չեն գտնում: 7-րդ դա­րում Վա­նի եպիս­կո­պոս­նե­րից մէկն իր աշա­կեր­տի հետ գա­լիս է այս­տեղ ուխ­տի, գի­շե­րը յայտ­նու­թիւն է լի­նում եւ երե­ւում է սուրբ խա­չա­փայ­տի տե­ղը: Այդ տե­ղում հե­տա­գա­յում կա­ռուց­ւում է Սուրբ Նշան եկե­ղե­ցին: 10-րդ դա­րում Գա­գիկ Արծ­րու­նին այն աւե­լի է գե­ղեց­կաց­նում:

Նեմ­րութ լե­րան գա­գա­թի լի­ճը
Նեմ­րութ լե­րան գա­գա­թի լի­ճը

Վա­նում երկ­րա­շար­ժից յե­տոյ շատ արագ վե­րա­կանգն­ուե­ցին բնա­կե­լի տնե­րը, վեր բարձ­րաց­ուեց Վա­րա­գայ ­վան­քի պահ­պա­նութ­եան խնդի­րը` իրենց մշա­կոյ­թի եւ լեզ­ուի նա­խա­րա­րութ­եան կող­մից: Անհ­րա­ժեշտ էր ստա­նալ Վա­րա­գայ ­վան­քի սե­փա­կա­նա­տի­րոջ թոյլտ­ուութ­իւ­նը, անու­նը կար, ին­քը չկար: Թուրք առա­ջա­դէմ­նե­րը հե­տաքրքր­ուե­ցին եւ գտան: Տէրը մա­հա­ցել էր, իրա­ւունքն ան­ցել էր որ­դուն, որ ամե­նա­յայտ­նի “Հա­բեր­թուրք“ թեր­թի գլխա­ւոր խմբա­գիրն էր` Ֆա­թիհ Ալ­թայ­լըն: Նա յայտ­նեց, որ ին­քը մի­ջոց­ներ չու­նի վե­րա­կանգ­նե­լու, կա­րող է միայն պահ­պա­նել: Դա իր հօր ու պա­պի գիւղն է եղել, ին­քը քա­ռա­սուն տա­րի այդ­տեղ չի եղել: Եւ եթէ պե­տութ­իւ­նը ցան­կութ­իւն ու­նի, կա­րող է վերց­նել եւ վե­րա­կանգ­նել: Մենք իմա­ցանք, որ նա պատ­րաս­տա­կա­մութ­իւն է յայտ­նել Վա­րա­գա­յ վան­քը յանձ­նե­լու Պոլ­սոյ հա­յոց պատր­ի­ար­քա­րա­նին:

Մեկ­նե­ցինք դէ­պի Մհե­րի դու­ռը: Այն մի հե­տաքր­քիր մար­մա­րի զանգ­ուած է, որի վրայ Ք.Ա. ու­թե­րորդ դա­րում փոր­ուել են դռներ եւ հա­մար­ուել է սրբա­տե­ղի, դրանք կո­չել են գան­ձե­րի դռներ: Ըստ էպո­սի Փոքր Մհե­րը փակ­ուել է այս­տեղ աշ­խար­հի անար­դա­րութ­իւն­նե­րից խռո­ված: Ասում են` տա­րին մի օր, Համ­բարձ­ման ու Վար­դա­վա­ռի գի­շե­րը նա իր հրե­ղէն նժոյ­գով դուրս է գա­լիս եւ երբ տես­նում է “գե­տի­նը չի դի­մա­նում իր ծան­րու­թեա­նը“, նո­րից փակ­ւում է այն­տեղ: Բայց մի օր դուրս է գա­լու այն­տե­ղից եւ ազա­տի հա­յոց աշ­խար­հը չար ու­ժե­րից:

Արտամետի խնձորները
Արտամետի խնձորները

Փոքր ինչ հեռ­ւում երե­ւում էր Ռու­սա­խին­լին, որը եղել է Ու­րար­տու պե­տու­թեան մայ­րա­քա­ղա­քը, կայ նա­եւ տա­ճար: Այս­տեղ, լեռ­նե­րից եկած ջուրն ամ­բար­ուել է ջրամ­բա­րում, որը Վան քա­ղա­քին ապա­հո­վել է խմե­լու ջրով: Հիդ­րո­մաս­նա­գէտ­ներն ասում են, որ շատ ժա­մա­նա­կա­կից ձե­ւով է կա­ռուց­ուած: Այժմ այն­տեղ զօ­րա­մաս է:

Վա­նի միջ­նա­բեր­դում ենք, այն կա­ռուց­ուել է 19-րդ դա­րում Ք.Ա. 935-825 թուա­կան­նե­րին: Այս­տեղ էլ մար­մա­րի մի հսկա­յա­կան զանգ­ուած էր, որի վրայ մի ամ­բողջ պատ սե­պա­գիր ար­ձա­նագ­րու­թիւն­ներ էին: Ներ­սում վի­մա­փոր տա­ճար էր` Ար­գիշ­տի եւ միւս Ու­րար­տա­կան թա­գա­ւոր­նե­րի դամ­բա­րա­նը:

Վա­նի միջ­նա­բեր­դից մի հի­ա­նա­լի տե­սա­րան էր բաց­ւում, հեռ­ւում Այ­գես­տան թա­ղա­մասն էր, իսկ ներ­քե­ւում աւեր­ուած Քա­ղա­քա­մէ­ջը: 2-3 տա­րի առաջ Թուրք­իոյ կա­ռա­վա­րութ­իւ­նը մշա­կոյ­թի նա­խա­րա­րութ­եան հետ կազ­մել է ծրա­գիր, որով պի­տի վե­րա­կանգն­ուի Քա­ղա­քա­մէ­ջը` եկե­ղե­ցի­նե­րը, մզկիթ­նե­րը, խա­նութ­նե­րը, ար­հես­տա­նոց­նե­րը եւ ծա­ռա­յեց­ուի տու­րիզ­մի զար­գաց­մա­նը:

Վա­րա­գա­յ վանք
Վա­րա­գա­յ վանք

Այ­ցե­լե­ցինք աշ­խար­հին յայտ­նի Վա­նայ կա­տու­նե­րի բու­ծա­րան:

Վա­նում ճա­շա­կե­ցինք Վա­նայ տա­ռե­խը: Ջրի աղիու­թիւ­նը բարձր է` 19.1% եւ տա­ռե­խը մի­ակ ձուկն է լճում:

Նա­ւար­կե­ցինք դէ­պի Ախ­թա­մար կղզի, Սուրբ Խաչ եկե­ղե­ցի եւ վա­յե­լե­ցինք Վա­նայ լճում լո­ղա­նա­լու հա­ճոյ­քը:

Սուրբ Խաչ եկե­ղե­ցին կա­ռուց­ուել է Գա­գիկ թա­գա­ւո­րի հրա­մա­նով 915-921 թու­­ա­կան­նե­րին, ճար­տա­րա­պե­տը Ման­ուէլն է: 1117-1895թ. հան­դի­սա­ցել է կա­թո­ղի­կո­սա­նիստ եկե­ղե­ցի, 1895-ից յե­տոյ յանձն­ուել է Պոլ­սոյ հա­յոց պատր­ի­ար­քա­րա­նին: 1915-ի եղեռ­նա­գոր­ծու­թեան ժա­մա­նակ, այս­տեղ դա­ժա­նա­բար կո­տո­րել են հո­գե­ւո­րա­կան­նե­րին: Լքուած է եղել մին­չեւ 1951 թուա­կա­նը: Այդ ժա­մա­նակ զի­նուո­րա­կան­նե­րը փոր­ձել են քան­դել եկե­ղե­ցին: Մի զի­նուո­րա­կան, ներ­քին կար­գով տե­ղե­կա­նա­լով, յայտ­նել է “Ճում­հու­րի­յէթ“ թեր­թի թղթա­կից ազ­գու­թեամբ քիւրտ Եա­շար Քե­մա­լին: Այս վեր­ջինն էլ լի­նե­լով առա­ջա­դէմ գրող, լրագ­րող եւ հրա­պա­րա­կա­խօս, տես­նե­լով, որ ու­զում են քան­դել, ինքն էլ հի­ա­ցած լի­նե­լով եկե­ղե­ցու գե­ղեց­կու­թեամբ, թոյլ չի տա­լիս, դի­մում է բո­լոր ատ­եան­նե­րին եւ հաս­նում է նրան, որ եկե­ղե­ցին չեն քան­դում: Նա հա­մո­զում է իշ­խա­նու­թիւն­նե­րին, որ եկե­ղե­ցին միայն հա­յե­րի­նը չէ, դա ամէն դէպ­քում այս երկ­րի ժա­ռան­գու­թիւնն է, եւ պէտք է պահ­պան­ուի: Եկե­ղե­ցին մնում է կան­գուն, իսկ զի­նուո­րա­կանն ու ին­քը են­թարկ­ւում են հա­լա­ծանք­նե­րի: 2005-ին որո­շում է կա­յաց­ւում եկե­ղե­ցին վե­րա­նո­րո­գել պե­տու­թեան հաշ­ուին, 2007-ին այն բաց­ուեց որ­պէս թան­գա­րան: Պոլ­սա­հայ պատր­ի­ար­քա­րա­նը  դի­մեց  վար­չա­պե­տի աշ­խա­տա­կազ­մին, որ եկե­ղե­ցին դառ­նայ հո­գե­ւոր վայր, այ­սինքն տա­րին մէկ ան­գամպա­տա­րագ մա­տուց­ուի: Եւ ահա 2010-ից ամէն տա­րի Սեպ­տեմ­բե­րի երկ­րորդ կի­րա­կին, որը հա­մընկ­նում է Սուրբ Խա­չի տօ­նի հետ, տե­ղի է ու­նե­նում պա­տա­րագ:

 

Բա­յա­զե­տի բեր­դը
Բա­յա­զե­տի բեր­դը

Եա­շար Քե­մա­լը հի­մա 94 տա­րե­կան է: Երբ եր­կու տա­րի առաջ Էր­տո­ղա­նը ասում էր, որ Թուրք­իա­յի տա­րած­քում ապ­րող հա­յե­րին պէտք լի­նի կը վռնտենք, Քե­մա­լը դարձ­եալ իր ձայ­նը բարձ­րաց­րեց ընդ­դէմ նրա:

Մհե­րի դու­ռը
Մհե­րի դու­ռը

Որ­պէս երախ­տա­գի­տու­թիւն, Եա­շար Քե­մալն Սեպ­տեմ­բեր 4, 2013-ին Պոլ­սում պար­գե­ւատր­ուեց “Գրի­գոր Նա­րե­կա­ցի“ յու­շա­մե­տա­լով, որը յանձն­ուեց Թուրք­իա մեկ­նած Հա­յաս­տա­նի մշա­կոյ­թի նա­խա­րա­րու­թեան պատ­ուի­րա­կու­թե­ան կող­մից: Խա­չա­մե­տա­լը ստա­նա­լիս նա նշել է, որ ին­քը ծնուն­դով Վա­նից է եւ հպարտ է, որ Գրի­գոր Նա­րե­կա­ցու հայ­րե­նա­կիցն է:

Ու­ղե­ւոր­ուե­ցինք դէ­պի Բերկ­րի ջրվէժ, մի հի­ա­նա­լի հա­մայ­նա­պատ­կեր էր: Բերկ­րի գե­տը սկիզբ է առ­նում Թոն­րակ լե­ռից եւ թափ­ւում Վա­նայ լի­ճը: Մենք ոտա­բո­բիկ մտանք ջրե­րի մէջ, գայ­թակ­ղու­թեա­նը չդի­մա­նա­լով:

Շարժ­ւում ենք Վա­նից Թոն­րակ լե­ռան լան­ջե­րով, առ­ջե­ւում Վաս­պու­րա­կան լեռ­ներն են, ձա­խից Ծաղ­կանց լեռ­նե­րը, մտնում ենք Չալտ­րան, այս­տեղ 1514-ին տե­ղի է ու­նե­ցել Չալտ­րա­նի ճա­կա­տա­մար­տը պար­սիկ­նե­րի եւ թուր­քե­րի մի­ջեւ: Մին­չեւ 16-րդ դա­րը Արեւմտ­եան Հա­յաս­տա­նում քրտեր չեն եղել: Նրանց Սե­դի­մը բե­րեց, քրտե­րը արագ էին բազ­մա­նում եւ նրանց մի­ջո­ցով էլ թուր­քե­րը պայ­քա­րե­ցին հա­յե­րի դէմ:

Վա­նայ կա­տու
Վա­նայ կա­տու
Վա­նի միջ­նա­բեր­դը
Վա­նի միջ­նա­բեր­դը

Եր­կար ժա­մա­նակ ճա­նա­պարհն անց­նում էր Թոն­րակ լե­ռան հրաբ­խա­յին լա­ւա­նե­րի մի­ջով: Երե­ւում էին Իրա­նի սահ­մա­նա­յին դի­տա­կէ­տե­րը, իսկ հեռ­ւում հպարտ Արա­րա­տը: Հա­սանք Բա­յա­զե­տի բեր­դին, որը Այ­րա­րատ նա­հան­գի Կո­գո­վիտ գա­ւա­ռի Դա­րո­յին­քի բերդն է` կա­ռուց­ուած 5-րդ դա­րում, աւե­լի ուշ ան­ցել է արա­բա­կան նուա­ճող­նե­րի ձեռ­քը, յե­տոյ սել­ճուկ­նե­րի, մոն­ղոլ­նե­րի, 4 ան­գամ ազա­տագր­ուել է ռուս­նե­րի կող­մից, չորս ան­գամ թուր­քե­րի եւ ամէն ան­գամ տու­ժել են հա­յե­րը, տե­ղի է ու­նե­ցել զանգ­ուա­ծա­յին կո­տո­րած: Այս­տեղ է պայ­քա­րել Սամ­սոն Տէր-Պօ­ղոս­եա­նը` Խեն­թը: Այս­տեղ էր Իս­հակ փա­շա­յի պա­լա­տը, որը հա­յերն են կա­ռու­ցել:

Ան­ցանք Իգ­դի­րով, այն 15-րդ դա­րում յի­շա­տակ­ւում է որ­պէս Ցո­լա­կերտ: Իգ­դի­րը 1921թ.-ին ան­ցել է Ռու­սաս­տա­նին, ապա Թուրք­իա­յին: Քա­նի որ Իգ­դի­րը Ատր­պէյ­ճա­նին է մօտ, այս­տեղ ազե­րի­նե­րը շատ են եւ քա­ղա­քա­պետ ընտր­ւում էր իրեն­ցից: Սա­կայն վեր­ջին ընտ­րու­թիւն­նե­րում` Յուն­ուար 21, 2010-ին, քա­ղա­քա­պետ ընտր­ուեց ազ­գու­թեամբ քիւրտ Մեհ­մետ Նու­րի Գիւ­նէ­շը: Նա նշում էր, որ հա­յերն այս­տեղ որե­ւէ խնդիր չու­նեն, կա­րող են գալ, սա իրենց տա­րածքն է: Թուր­քե­րը վրդովուած այդ փաս­տից, թէ հա­յերն ու քրտե­րը կը մի­ա­նան եւ իրենց կը վտա­րեն այդ­տե­ղից, քիւրտ քա­ղա­քա­պե­տին 1.5 ամիս անց ձեր­բա­կա­լե­ցին:

Առ­ջե­ւում` մեզ էր սպա­սում հի­նա­ւուրց մայ­րա­քա­ղաք Անին:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Social profiles