ԹԱՐԳՄԱՆՉԱՑ ՏՕՆ. ՀԱՅ ԴՊՐՈՑԻ, ՈՒՍՈՒՑԻՉԻ ԵՒ ԱՇԱԿԵՐՏԻ ՄՈՌՑՈՒԱԾ-ՄՈՌՑՈՒՈՂ ՈՃԻՐԸ

0 0
Read Time:4 Minute, 7 Second

Յ. Պալեան 

            Տասնեւհինգ տարի առաջ ցեղասպանութեան ճանաչումներու որպէս յաւելեալ փաստ գրած էի եղեռնին խորշակին մէջ սուղ գին վճարած հայ դպրոցին, անոր աշակերտներուն եւ ուսուցիչներուն մասին:

            Արեւմտահայաստանի եւ արեւմտահայոց կորուստները վերացական չեն, տեսութեան վերածած ենք մէկուկէս միլիոն զոհերը, կամ պարզապէս մէկ Ապրիլ 24էն միւսը կրկնուող շեփորուող կարգախօսի:

            Անդրադարձած էի Մխիթարեաններու ՀԱՅ ԸՆՏԱՆԻՔ պարբերաթերթին մէջ լոյս տեսած թիւերով նշուած պատմական տեղեկութիւններու: 1985ին, ՀԱՅ ԸՆՏԱՆԻՔի 66-67 էջերուն վրայ լոյս տեսած էր Պոլսոյ Ազգային Պատրիարքարանի Վիճակացոյց Գաւառական Ազգային Վարժարանաց` 1901-1902 տարուոյ տեղեկագիրը, հրատարակուած 1903ին: Ան նկատի ունի միայն հայկական գաւառները, որոնց մաս չի կազմեր Պոլիսը:

            Պատրիարքարանի «Վիճակացոյց»ը այսօր հարկ է հրատարակել բազմաթիւ լեզուներով, ներկայացման բացատրութեամբ, քննել իրաւաբաններու հետ, կարենալ Լա Հէյի միջազգային դատարանին դիմելու համար: Այս «Վիճակացոյց»ը ոչ ճառ է ոչ ալ տեսաբանական մարզանք, կամ պատմութեան մեկնաբանութիւն: Ան կը վկայէ իր հայրենիքին մէջ ապրող ժողովուրդի մը մասին: Միաժամանակ պէտք է մտածել, թէ պատկերը ինչ կրնար ըլլալ այսօր, բնակչութեան աճը նկատի ունենալով, եթէ տեղի ունեցած չըլլար ցեղասպանութիւնը եւ անոր հունով՝ հայրենահանումը:

            Այս «Վիճակացոյց»ը չէր պատրաստուած այսօրուան քաղաքական քարոզչութեան համար, հետեւաբար զայն պէտք է կարդալ առանց կիրքի, որպէս առարկայական տուեալ: Մեր ժողովուրդի օսմանեան կայսրութեան տարածքին տարտղնումին աշխարհագրութիւնն է այս «Վիճակացոյց»ը: Հոն կը կարդանք անունները 61 գաւառներու, որոնց մասին չեն խօսիր տարին անգամ մը ցոյցի մասնակցողները, երիտասարդները եւ նուազ երիտասարդները, այդ հայաշխարհէն եկածները չկան այլեւս, գրեթէ: Հայաբնակ գաւառներ. Ադրիանապոլիս, Ռոտոսթօ, Սղերդ, Բաբերդ,  Տիարպեքիր, Չմշակածագ, Այնթապ, Անտիոք, Զէյթուն, Պրուսա, Պալքէսէր, Պանտըրմա, Սեբաստիա, Բաղէշ, Երզնկա, Խնուս, Բալու, եւայլն, մինչեւ Հալէպ եւ Կիպրոս, Պաղտատ եւ Պուլկարիա: Օսմանեան կայսրութեան մէջ ապրող-ապրած ճնշուած ժողովուրդ:

            Ցուցակները խօսուն են, վիճելի չեն, հնարուած չեն:

            Թուական՝ 1903:

            Վիճակագրական տախտակներ, զորս պէտք է հասկնալ եւ խօսեցնել:

            Այսպէս, որպէս օրինակ յիշենք, որ 20րդ դարու սկիզբը, Սեբաստիոյ շրջանի հայկական վարժարաններուն մէջ եղած են  4072 աշակերտներ, որոնցմէ 549ը աշակերտուհիներ, 62 ուսուցիչներ, 11 ուսուցչուհիներ, Վանի մէջ եղած են 21 վարժարաններ, 1323 աշակերտներ, 554 աշակերտուհիներ, 47 ուսուցիչներ, 12 ուսուցչուհիներ… «Վիճակացոյց»ը կու տայ բոլոր գաւառներու վիճակագրական թիւերը:

            Համագումար. այդ 61 գաւառներուն մէջ եղած են 818 վարժարաններ, 82965 աշակերտութեամբ, 2153 անդամ ունեցող ուսուցչական կազմով:

            Դար մը առաջ, հայկական գաւառներուն մէջ, առանց Պոլսոյ, դպրոցական պատկերի մասին պէտք է մտածել եւ անկէ հանել եզրակացութիւններ:

            Ընկերաբանները այսօրուան տուեալներէն մեկնելով յառաջիկայ տասը, քսան, յիսուն եւ աւելի տարիներուն համար նախատեսութիւններ կ’ընեն, projection կ’ընեն: 1903էն 2018 ի՞նչ պիտի ըլլար աճի պատկերը:

            Ուշադրութեամբ կարդալ թիւերը.

            818 դպրոցներ,

          2153 ուսուցիչներ

          82965 երկսեռ աշակերտներ, որոնցմէ 22380ը՝ աղջիկներ

          Սովորաբար կը յիշենք «մեծերու» անունները, 600 մտաւորականներու: Ո՞ւր չքացան 2153 ուսուցիչները, բնական աճով ի՞նչ պիտի ըլլար անոնց թիւը:

            Երեւակայեցէ՛ք պահ մը, թէ ի՞նչ կը ներկայացնեն 818 դպրոցները, նոյնիսկ մերօրեայ Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ: Չեմ խօսիր սփիւռք(ներ)ի հայկական վարժարաններու մասին: Բաղդատութիւններ եթէ ընենք, այլապէս պատկերացում կ’ունենանք եւ կը սարսափինք:

            Ցեղասպանութեան եւ հայրենահանման հետեւանքով ի սպառ կորսուած են 818 դպրոցներ:

            Քաղաքական կեանքը զբաղեցնող մեծատառերով գրուած կազմակերպութիւնները ինչպէ՞ս կը բնորոշեն այս կորուստը: Երբ աղմուկ- իրարանցում կը ստեղծուի, լրատուամիջոցները լայնօրէն կ’անդրադառնան այս կամ երկրին մէջ, օժանդակութիւններով ստեղծուող դպրոցի մը մասին, անոր մէկ կամ երկու ուսուցիչներուն մասին, գիտե՞ն, կը յիշե՞ն, որ անհետ կորսուած են 818 դպրոցներ, որոնք կային մինչեւ 1915 եւ ապա դադրած են ըլլալէ:

            Ժամանակակից Թուրքիոյ վարիչները, փոխանակ անպատժելիութեան եւ ամբարտաւանութեան վրայ հիմնուելով յայտարարելու, որ ցեղասպանութիւն չէ գործուած, եթէ սկսէին նախ խօսիլ երկրի տարածքէն անհետացած 818 դպրոցնրու մասին: Ինչպէ՞ս անհետացած են, ի՞նչ պատճառներով, ինչպէ՞ս կը ճշդուին պատասխանատուութիւնները, ո՞վ կը դատէ եւ ո՞վ կը վճռէ սերունդի մը դէմ գործուած այս անարդարութեան դէմ: Մէկ օրէն միւսը չեն անհետանար 2153 ուսուցիչներ: Այս թիւերը ցոյց կու տան ցեղասպանութեան հակաքաղաքակրթական իսկական դիմագիծը եւ միտումը, ժողովուրդի մը շարունակութիւն ըլլալու իրաւունքին դէմ գործուած ոճիրը:

            Կարգախօսի վերածուած եւ կրկնուող մէկուկէս միլիոն զոհերու յիշատակումին հետ, այլապէս կարեւոր են այս թիւերը, ամբաստանագիր կազմելու համար: Միջազգային համայնքը, իր հաստատութիւններով, ինչպէս կ’ըսեն Հայաստան, պէտք է առերեսուի այս ճշմարտութեան հետ: Թուրք մտաւորականութեան այն յարգելի ներկայացուցիչները, որոնք քաջութիւն եւ պարկեշտութիւն ունին ըսելու, որ այո՛, ցեղասպանութիւն գործուած է, պարտք պէտք է համարեն խօսիլ այս թիւերուն մասին, 818 դպրոցներու անհետացման մասին:

            Այս դպրոցները հայկական եւ հայապատկան էին:  

            Ինչպէ՞ս պիտի վերահաստատուին իրաւունքները, ինչպէ՞ս պիտի դատապարտուի պետական աւազակութիւնը, որ կը շարունակուի, երբ հայերը զրկուած կը մնան իրենց 818 դպրոցներէն, Սեբաստիոյ, Վանի, Բաբերդի, Սղերդի…

            Ցեղասպանութեան հետ գործուած է մշակութասպանութիւն: Այս ոճիրը երկրորդական խնդիր չէ, ազգի մը համար գոյութենական իմաստ ունի:

            Ինչո՞ւ UNESC0ին չփոխանցել այս թղթածրար…

            Ինչպէ՞ս կ’ըլլայ ՄԱՐԴԿՈՒԹԵԱՆ ԺԱՌԱՆԳՈՒԹԵԱՆ ԴԷՄ ՈՃԻՐԸ…

            Պատրիարքարանի «Վիճակացոյց»ը ղրկել Թուրքիոյ նախագահին եւ Ազգային Ժողովի անդամներուն, մետիաներուն… Թերեւս կ’անդրադառնան ժխտումներու անհեթեթութեան:

            Ղրկել նաեւ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան անդամներուն:

            Նաեւ բոլոր անոնց, որոնք մեծ իմաստուններու պէս ըսին եւ կ’ըսեն, որ ցեղասպանութեան հարցը պատմաբաններու կը վերաբերի…

            818 դպրոցներ,

          2153 ուսուցիչներ

          82965 երկսեռ աշակերտներ, որոնցմէ 22380ը՝ աղջիկներ

          Անոնք կային եւ անհետացան, ինչ որ պատահած է բնութեան չար աղէտ մը չէր…

            Յառաջիկայ տարին կլոր թիւերով ամեակ մը չէ… Ինչո՞ւ այս ամեակը չյայտարարել ՄՇԱԿՈՒԹԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ 100ամեակ եւ չդիմել UNESC0ին, որ հովանաւորէ…

            Հարցում. ինչո՞ւ եւ ինչպէ՞ս անհետացան 818 դպրոցներ, իրենց աշակերտներով եւ ուսուցիչներով:

            Եթէ մնացած ըլլային այդ դպրոցները իրենց աշակերտներով եւ ուսուցիչներով…

            Այս ոճիրին հանդէպ անտարբեր մնալ մեղսակցութիւն է:

            Պատմաբանի գիտութեան եւ իմաստութեան կարիք չունի «Վիճակացոյց»ի ընթերցումը:

 

 

Happy
Happy
0 %
Sad
Sad
0 %
Excited
Excited
0 %
Sleepy
Sleepy
0 %
Angry
Angry
0 %
Surprise
Surprise
0 %

Average Rating

5 Star
0%
4 Star
0%
3 Star
0%
2 Star
0%
1 Star
0%

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Social profiles